Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce. Historia i skala zjawiska

2015

3(43)

DOI: 10.5277/arc150307

Marta Rusnak*

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce.

Historia i skala zjawiska

Transformation of religious buildings into museums in Poland.

History and scale of the phenomenon

Wprowadzenie – kontekst europejski i polski

Adaptacja obiektów sakralnych na funkcje świeckie

jest obecnie często poruszanym tematem. Świadczą o tym

rozmaite inicjatywy kulturalne oraz konferencje dotyczą-

ce desakralizacji. W kontekście europejskim było to zja-

wisko omawiane między innymi podczas Kultur Kirchen

Konferenz

, Klöster – Potenziale für Kultur, Kirchen und

Tourismus. Spirituelle Orte in einer mobilen Gesellschaft

W Polsce również odbyło się kilka prelekcji na ten temat.

Uwagę niewątpliwie należy zwrócić na inicjatywy po -

dejmowane przez środowiska religijne (np. konferencję

zorganizowaną w 2012 r. przez Wydział Teologiczny Uni-

wer sytetu Śląskiego w Katowicach), a także na polsko-

-norweski projekt „Ny arv/Nowe dziedzictwo” oraz na

zwią zaną z nim konferencję „Świątynia wieczne sac rum”

Jednak jak zauważyli chociażby uczestnicy tej os tatniej,

prezentowane badania dotyczą zazwyczaj jed nost kowych

obiektów lub skali miasta i regionu.

W Stanach Zjednoczonych oraz w krajach Europy Za -

chodniej i Północnej, a szczególnie w Holandii, Niem-

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Konferencja była zorganizowana już kilkakrotnie przez stowa-

rzyszenie Freunde der Künste.

Konferencja organizowana przez Thomas-Morus-Akademie

Bens berg und der Katholischen Arbeitsgemeinschaft Freizeit und Tou-

rismus (KAFT) w Europapark Russ.

Odbyła się 12–13 września 2014 r. w Gdańsku. Celem projektu

jest utworzenie sieci kościołów rewitalizowanych na potrzeby kultury.

Introduction – European and Polish context

The process of adaptation of sacred objects to secular

functions is a topic quite often discussed nowadays. This

is evidenced by various cultural initiatives and confer-

ences on desacralisation. In the European context this

phenomenon was discussed, inter alia, during the Kultur

Kirchen Konferenz

, Klöster – Potenziale für Kultur,

Kirchen und Tourismus. Spirituelle Orte in einer mobilen

Gesellschaft

. Several lectures on this subject were also

delivered in Poland. Undoubtedly, attention should be

paid to the initiatives undertaken by the religious environ-

ments (e.g. a conference organized by the Faculty of

Theology, the University of Silesia in 2012) as well as to

the Polish-Norwegian project “Ny arv/New Heritage” and

the related conference “A Temple – Eternal Sacrum”

How ever, as it was noted even by the participants of the

latter, the presented research usually refers to individual

structures or to the scale of a city and a region.

In the United States and the countries of Western and

Northern Europe, particularly in the Netherlands, Ger ma-

ny, Finland and Norway desacralization of architecture

The conference was organized by Freunde der Künste Association

several times.

The conference was organized by Thomas-Morus-Akademie

Bens berg und der Katholischen Arbeitsgemeinschaft Freizeit und Tou-

rismus (KAFT) in Europapark Russ.

It took place on 12–13 September 2014 in Gdańsk. The purpose

of the project is to create a network of churches revitalized for the needs

of culture.

76 Marta Rusnak

czech, Finlandii czy Norwegii desakralizacja architektury

jest już powszechna. Bardzo często budynki są przystoso-

wywane do pełnienia funkcji dającej możliwość obcowa-

nia ze sztuką, stając się muzeami, galeriami, salami kon-

certowymi i widowiskowymi. Interesującym przykładem

jest Muzeum Sztuk Pięknych w Montrealu, na którego po -

trzeby zaadaptowano i rozbudowano w 2011 r. duży neo -

romański

kościół w centrum miasta. Nieużytkowane świą-

tynie stają się obecnie nie tylko obiektami kulturalnymi,

ale również szkołami, przedszkolami, mieszkaniami, ho -

telami, dyskotekami, restauracjami, barami, a na wet tak

jak w M

aastricht parkingami dla rowerów [1].

Ze względu na brak znajomości szerszego kontekstu

ekonomicznego, prawnego czy religijnego, proces dekon-

sekracji wydaje się wielu osobom w Polsce, szczególnie

środowiskom konserwatywnym, niezrozumiały i bezpod-

stawny. Znacznie łatwiej jest promować kulturową trans-

formację pałacu, fabryki czy dworca, gdyż nie wiąże się

to z różnicami w społecznym postrzeganiu świętości.

Badania prowadzone przez Główny Urząd Statystycz-

ny (GUS) oraz Instytut Sta tystyki Kościoła Katolickiego

– Stowarzyszenie Apos tolstwa Katolickiego w Polsce [2],

[3] wykazują, iż coraz mniej Polaków deklaruje aktywne

uczestnictwo w życiu wspólnoty kościelnej. Jeśli ta ten-

dencja się utrzyma, to w najbliższych dziesięcioleciach

będziemy musieli coraz częściej odpowiadać na pytania

o dalsze losy budynków kościelnych. Problem poszuki-

wań funkcji dla opuszczonych przestrzeni sakralnych bę -

dzie tym większy, im dłużej Kościół będzie hołdował stra

te gii inwestowania w no we, nierzadko wielkokubaturowe

obiekty o przeznaczeniu religijnym. W 2007 r. Koś ciół

ka tolicki w Polsce zarządzał 10 082 parafiami. W ciągu

sześciu lat liczba ta wzrosła do 10 154 parafii [4], [5].

Chcąc sprowokować niepodejmowaną publicznie dys-

kusję nad [...] życiem architektury, kiedy architekt nie ma

wpływu na swoje dzieło [6], fotograf Nicolas Grospierre

i grafik Kobasa Laksa stworzyli fotomontaże zaprezento-

wane na 11. Biennale Architektury w Wenecji. Wysta wa

„Hotel Polonia. Budynków życie po życiu” zawierała

spe cyficz ny przekaz. Połączenie poczucia humoru oraz

surrea listycznego podejścia sprawiło, że artyści oraz ku -

ra torzy wystawy Grzegorz Piątek i Jarosław Trybuś zos-

tali nagrodzeni Złotym Lwem. Jednym z najbardziej

prowokacyjnych przedstawień była wizja „Co stanie się

z sanktuarium w Licheniu, gdy nawet Polacy przestaną

chodzić do kościoła?” [6]. O ile dotychczas nie urządzono

w kościele aquaparku, co byłoby osobliwe zarówno pod

względem formy, jak i funkcji, o tyle Polacy już kil ka -

dziesiąt razy musieli odpowiadać na tożsame pytania nie

tylko w formie graficznej i intelektualnej zabawy. Przed-

stawiona chronologia pokazuje, że problem ożywienia

daw ne go kościoła funkcją ekspozycyjną nie jest, nawet

w Pol sce, zjawiskiem rzadkim.

Cel i zakres pracy

Celem pracy jest ukazanie przebiegu zjawiska adapta-

cji zabytkowych obiektów sakralnych na potrzeby muze-

alne w Polsce. Praca dotyczy jedynie powojennych

doświadczeń muzealnych transformacji historycznych

has already become prevailing. Buildings are very often

adapted to perform the function which will provide an

oppor tunity to commune with art by being turned to

museums, galleries, concert and performance halls. An

interesting example is the Museum of Fine Arts in Mon-

treal, for the needs of which a large Neo-Romanesque

church in the city centre was adapted and expanded in

2011. Unused temples are now becoming not only cultu-

ral facilities, but also schools, kindergartens, apartments,

hotels, discos, restaurants, bars, and even a parking space

for bicycles as it is in Maastricht [1].

Due to lack of knowledge about a broader economic,

legal or religious context, the process of de-consecration

seems incomprehensible and unfounded to many people in

Poland, especially to conservative circles. It is much easier

to promote a cultural transformation of a palace, factory

or railway station since this process is not connected with

differences as regards the social perception of holiness.

The research carried out by the Central Statistical

Office of Poland (CSO) and the Institute of Statistics of the

Catholic Church – the Society of the Catholic Apo sto late

in Poland [2], [3] shows that fewer and fewer Poles declare

active participation in the life of the church community. If

this tendency continues, in the next few de cades we will

increasingly have to answer questions about the future

fate of church buildings. The problem of searching func-

tions for abandoned sacred spaces will be on the increase

as long as the Church keeps on being involved in strate-

gies of investing in new, not infrequently large-sized build-

ings of religious purposes. In 2007 the Catholic Church in

Poland managed 10 082 pa rishes. Within six subsequent

years this number grew to 10 154 parishes [4], [5].

In order to provoke a discussion that was avoided by

the public on [...] the life of architecture when an architect

has no influence on his work [6], photographer Nicolas

Grospierre and graphic artist Kobasa Laksa made photo-

montages which were presented at the 11 Venice Biennale.

The exhibition “Polonia Hotel. The Afterlife of Buildings”

contained a specific message. A combination of a sense of

humour and a surreal approach resulted in the fact that the

artists and the curators of the exhibition – Grzegorz Piątek

and Jarosław Trybuś – were awarded the Golden Lion.

One of the most provocative performances was a vision

entitled “What will happen to the sanctuary in Licheń,

when even the Poles stop going to church?” [6]. Although

no water park has been arranged in a church so far, which

would be bizarre both in terms of the form and function,

the Poles already had to answer dozens of times similar

questions not only in the form of a graphic or intellectual

play. The presented chronology shows that the problem of

reviving a former church through an exhibition function

is not a rare phenomenon even in Poland.

The goal and the scope of work

The purpose of this study is to show the course of the

phenomenon of historical building adaptations for the

museum needs in Poland. The study refers only to the

post-war experiences of museum historical transforma-

tions of church properties with the exception of objects of

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 77

majątków kościelnych z wyłączeniem obiektów o charak-

terze skansenu. Pierwszym kryterium doboru przykładów

była lista Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony

Zbiorów (NIMOZ), tzw. Baza Muzeów w Polsce [7].

Kolejną badaną grupę, choć nieco inną strukturalnie, sta-

nowią ekspozycje będące niejako kontynuacją kościel-

nych repozytoriów służących zachowaniu dziedzic twa

sztuki religijnej. Istnieje wiele rodzajów tych kolekcji. Ze

względu na odmienny status ekspozycje o randze archi-

diecezjalnej, diecezjalnej, parafialnej, a także wystawy

w ka tedrach, przyklasztorne i misyjne mają przeróżne

ska le, zróżnicowane modele organizacyjne i indywidual-

ny charakter.

Funkcja ekspozycyjna w obiektach kościelnych

przed II wojną światową. Krótki rys historyczny

Desakralizacja musiała być w przeszłości wielokrotnie

przeprowadzana w wyniku klęsk żywiołowych, wojen,

epi demii, w związku z migracjami ludności, zmianami

us tro jowymi lub represjami politycznymi. Kościoły naj-

częściej stawały się czasowymi szpitalami, stajniami lub

ma ga zynami broni. Jednak dopiero w porewolucyjnej

Francji doszło do pełnego muzealnego przekształcenia

przestrzeni sakralnej. Pierwszym takim wnętrzem stał się

klasztor des Petits-Augustins

. Inne obiekty sakralne oka-

zywały się znakomitymi przestrzeniami dla rodzącego się

XIX-wiecznego uprzemysłowienia, sprzyjała temu XVII-

i XIX-wieczna sekularyzacja dóbr kościelnych. Klasztory

w Fontaine-Daniele i Ourscamp stały się idealnymi zaląż-

kami włókienniczych kompleksów fabryczno-mieszka-

niowych [8].

Przed II wojną światową na terenach obecnie zajmo-

wanych przez Polskę istniały już obiekty o religijnej prze-

szłości przystosowane do prezentowania wystaw. Wśród

nich znajduje się muzeum w Raciborzu oraz Oddział

Sztu ki Dawnej Muzeum Narodowego w Gdańsku miesz-

czące się w siedzibie byłego Stadtmuseum i Provinzial-

-Kunstgewerbemuseum [9]. Gmach główny gdańskiego

muzeum to adaptowany późnogotycki klasztor francisz-

kański. Z kolei w 1879 r. utworzono muzeum w Legnicy,

lokując zbiory w klasztorze pocysterskim [9]. Również na

Dolnym Śląsku w Sobótce 1926 r. w dawnym domu opa-

ta, późniejszym gotyckim szpitalu augustiańskim [10]

urzą dzono Heimatmuseum. W 1948 r., pomimo rozprosze-

nia i zniszczenia zbiorów, w tym samym miejscu otworzo-

no Muzeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego.

Na fali ogólnoeuropejskiej XIX-wiecznej fascynacji hi -

storią sztuki oraz konserwacją zabytków powołano bardzo

liczne muzea kościelne i cerkiewne: w Tarnowie (1888,

w seminarium

), w Poznaniu (1902, w Akademii Bi sku pa

Lubrańskiego), w Przemyślu (1902, w pojezuickim orato-

rium

), Sandomierzu (1903, w tzw. Domu Dłu gosza,

dawnej siedzibie księży misjonarzy), a przed I wojną

Musée des Monuments Français, ustanowione w 1795 r.

Obecnie ekspozycja tarnowskiego muzeum mieści się w kilku

ka mieniczkach.

Obecnie ekspozycja ta mieści się w dwóch kamieniczkach przy

placu Katedralnym.

an open-air museum character. The first criterion when

selecting the particular examples was the list of the Na -

tional Institute of Museology and Protection of Collections

(NIMOZ), the so called Base of Museums in Poland [7].

Another discussed group, although slightly different stru-

c turally, constitutes exhibitions that are a specific contin-

uation of church repositories serving the purpose of pre-

serving the religious art heritage. There are many ty pes of

these collections. Due to their various status, the ex -

hibitions of archdiocese, diocese, and parish rank, as well

as those that are held in cathedrals, monasteries and mis-

sions have different scales, diversified organizational

models and unique characters.

Exhibition function in church buildings

before World War II. A brief historical overview

In the past desacralization has been repeatedly carried

out as a result of natural disasters, wars, epidemics, and

also due to migrations of people, political changes or

political repressions. Most frequently churches became

temporary hospitals, stables or warehouses of weapons.

However, only in post-revolutionary France did a full mu -

seum transformation of the sacred space take place. The

first interior of this type was

Petits-Augustins Monaste -

. Other sacral buildings turned out to be excellent

spaces for the emerging 19

-century industrialization,

which was strengthened by the 17

- and 19

-century se -

cularization of church properties. Monasteries in Fontaine-

Daniele and Ourscamp became perfect origins of factory

and residential textile complexes [8].

Before World War II in the areas which now belong to

Poland there were already buildings of the religious back-

ground adapted for presenting exhibitions. Among them

there is a museum in Racibórz and the Old Art Department

of the National Museum in Gdańsk located in the former

Provinzial-Kunstgewerbemuseum [9]. The main building

of the Gdańsk Museum is an adapted late Gothic Fran-

ciscan monastery. Then in 1879 in Legnica a museum was

established with its collections located in the Cistercian

monastery [9]. In 1926 also in Lower Silesia in Sobótka

in the former house of the abbot and later Gothic Augu-

stinian hospital [10] Heimatmuseum was arranged. In

1948 in spite of the dispersion and destruction of collec-

tions, the Stanisław Dunajewski Ślężańskie Museum was

opened in the same place.

Due to the Europe-wide wave of the 19

-century fascina-

tion with art history and restoration of monuments, numer-

ous church and Orthodox Church museums were estab-

lished, namely, in Tarnów (1888, in the seminar

), in Poznań

(1902, in Bishop Lubrański Academy), in Prze myśl (1902,

in the post-Jesuit oratory

), in Sandomierz (1903, in the so

called Długosz Dom, the former seat of missionary priests)

and before World War I also in Cra cow (1906, two colleges),

Musée des Monuments Français, established in 1795.

At present, the Tarnów Museum exhibition is housed in several

small tenement houses.

At present, this exhibition is in two small tenement houses in Plac

Katedralny (Cathedral Square).

78 Marta Rusnak

świa tową także w Krakowie (1906, dwa kolegia), we

Lwo wie (1909, fragment klasztoru) i Warszawie. Na te re-

nach poza Rzeczpospolitą także we Wrocławiu (1903,

sala domu kapitularnego) [11].

W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Pols-

ce można odnotować powstanie kilku muzeów zarzą dza-

nych przez środowiska religijne: w Lublinie (1920), Ja -

nowie Podlaskim

(1920), Kielcach (1922), Pelplinie

(1928), Łodzi (1937) [10] oraz Ormiańskiego Muzeum

Ar chidiecezjalnego we Lwowie (1932, siedziba kapituły).

Części ważnych z historycznego punktu widzenia miejsc

nie podano, gdyż znajdowały się w nowo wznoszonych

obiektach, tym samym nie są tematem pracy. Do tej grupy

na leżą między innymi Muzeum Diecezjalne w Płocku

(1903

) i Muzeum Archidiecezjalne im. Jana Długosza

we Lwowie (1916

[12]).

Muzea rejestrowe w kościołach

otwarte w latach 1945–2014

Po II wojnie światowej wiele zniszczonych lub opusz-

czonych budynków sakralnych zostało przeznaczonych

na funkcje ekspozycyjne. Obecnie 45 muzeów rejestro-

wych znajduje się w takich obiektach

. Oznacza to, że

5% spośród 901 budynków

ekspozycyjnych muzeów

i ich oddziałów widniejących w rejestrze NIMOZ zostało

zlokalizowanych w obiektach o sakralnej przeszłości

[7]

. W tej grupie znajduje się 16 klasztorów i mo -

nasterów, 10 kościołów i kaplic, 9 synagog, 4 wieże koś -

cielne, 2 dzwonnice, dom talmudyczny, dom kahalny,

dom modlitwy oraz dom przedpogrzebowy

Statystyka wydaje się nieco bardziej okazała, jeżeli na

potrzeby badań definicję obiektu sakralnego poszerzymy

o te dawne majątki kościelne, które w istotny sposób to -

warzyszyły działaniu wspólnot religijnych, i nazwiemy je

obiektami poreligijnymi. W ich poczet można zaliczyć

ple banie, seminaria, kolegia, pałace i rezydencje kościel-

ne. Dyskusyjne w tej klasyfikacji są zamki krzyżackie,

Przeniesione w 1922 do Siedlec.

Dopiero w 2008 r. muzeum zaczęło użytkować pomieszczenia

w dawnym opactwie benedyktyńskim.

Oficjalne otwarcie nastąpiło dopiero w 1939 r.

W obliczeniach nie uwzględniono obiektów o charakterze skan-

senu, w których mieści się 17 cerkwi oraz 18 kościołów. Obiekty te

same w sobie stanowią eksponaty i poza zabiegami konserwatorskimi

nie podlegają zmianom strukturalnym lub estetycznym.

Obliczenia wykonane na podstawie własnych badań i analiz

sporządzonych w oparciu o listę NIMOZ. Liczba budynków jest różna

od tej po danej w raporcie GUS o „Działalności Instytucji Kultury

w Pols ce w 2013 r.” (liczba muzeów i ich oddziałów podana w tym

dokumencie to 822).

Lista NIMOZ nie obejmuje wszystkich obiektów o charakterze

mu zealnym. Kilka prywatnych muzeów nie znajduje się w tym rejestrze

np. Muzeum Zamek w Kwidzynie, Muzeum na zamku w Golubiu. W re j

strze nie odnajdziemy również obiektów o funkcjach mieszanych, przy-

k ła do wo – łączących galerię sztuki z salą koncertową czy bib lioteką.

Warto zauważyć, iż na liście nie ma ani jednej cerkwi. Wszyst-

kie zarejestrowane w NIMOZ znajdują się na terenach skansenów lub

jako takie są w ten sposób traktowane. Obiekty skansenowskie nie są

poddawane przekształceniom architektonicznym wymuszającym kom-

promis pomiędzy zabytkiem a nową funkcją, stąd nie są włączone

w badaną grupę.

in Lviv (1909, a fragment of the monastery) and in War -

saw, whereas in the areas beyond the Republic of Po land,

also in Wrocław (1903, a room of the chapter house) [11].

In the interwar period in Poland we can note the estab-

lishment of several museums managed by religious en -

vironments, i.e. in Lublin (1920), in Janów Podlaski

(1920), in Kielce (1922), in Pelplin (1928), in Łódź

(1937) [10] and the Armenian Archdiocese Museum in

Lviv (1932, seat of the chapter).

Some of the places important from the historical point

of view are not included here since they were situated in

newly erected building and hence they are beyond the

scope of this study. This group comprises, inter alia, the

Diocese Museum in Płock (1903

) and the Jan Długosz

Archdiocese Museum in Lviv (1916

[12]).

Registered museums in churches

opened in the years 1945–2014

After the World War II many destroyed or abandoned

sacral buildings were intended for exhibition functions.

At present, there are 45 registered museums in such build-

ings

. This means that 5% of 901 museum exhibi -

tion buildings

and their departments, which are in the

NIMOZ register, were located in the buildings with sacral

history [7]

. In this group there are 16 convents and

mo nasteries, 10 churches and chapels, 9 synagogues,

4 church towers, 2 bell towers, a Talmudic house, a Kahal

house, a house of prayer and a pre-funeral house

This statistics will be even more impressive if, for the

needs of our research, we extend the sacral building defi-

nition by including those old church properties which

significantly accompanied actions of religious communi-

ties and we refer to them as post-religious buildings. They

will comprise parsonages, seminaries, colleges, palaces

and church residences. Castles of the Teutonic Order are

controversial in this classification because their religious

function was as important as the representative and defen-

Moved to Siedlce in 1922.

Only in 2008 did the museum begin to use the rooms in the

former Benedictine Abbey.

The official opening took place only in 1939.

This calculation does not take into account the structures of an open-

air museum character, in which there are 17 Orthodox Churches and 18

churches. These structures themselves constitute exhibits and apart from

some restoration works they are not subject to structural or aesthetic changes.

Calculations made on the basis of our own research and analyses

carried out on the basis of the NIMOZ

list. The number of buildings is

different from that given in the CSO report on “The Activity of Cultural

Institutions in Poland in 2013” (the number of museums and their

departments presented in this document is 822).

The NIMOZ list does not include structures of a museum char-

acter.

Several private museums are not comprised by this registry, e.g.

the Kwidzyn Castle Museum, the Museum in Golub Castle. The registry

also does not include structures with mixed functions, for example, con-

necting an art gallery with a concert hall or a library.

It is worth noting that there is not a single orthodox church in

the list. All the registered orthodox churches in NIMOZ are located in

the areas of open-air museums or they are treated as such. Open-air

museum structures are not subjected to architectural transformations

which would force a compromise between an architectural monument

and a new function, hence they are not included in the study group.

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 79

których funkcja zakonna była równie ważna co repre-

zentacyjna i obronna. Łącznie tych wszystkich obiek tów

jest 18. Wśród nich widnieje 11 rezydencji kościel nych,

2 ka nonie, konwikt, zamek krzyżacki, seminarium, ere-

mi to rium i plebania.

W myśl tak rozbudowanej definicji muzeum stało się

nową funkcją dla 63 obiektów. Są to wyłącznie budynki

znajdujące się w wojewódzkich rejestrach zabytków. Dla

tej zwiększonej grupy muzea w obiektach poreligijnych

stanowią 6,9% ogółu obiektów muzealnych w Polsce.

Z prześledzenia liczby muzeów o dawnej funkcji reli-

gijnej wynika, że przez ostatnie 69 lat w Polsce przyby-

wało prawie po jednym rejestrowym muzeum na rok.

Je żeli przyjmiemy, że w naszym kraju od wojny reakty-

wowano lub otwarto 822 muzea i oddziały muzealne

(przynajmniej 901 budynków), to oznacza, że każdego

ro ku otwierano średnio 12 muzeów (13,6 obiektu). W tym

świet le jeden obiekt poreligijny rocznie nie jest wynikiem

im po nującym, ale znaczącym.

Tempo rozwoju adaptacji obiektów sakralnych nie

było jednostajne. Po wojnie władze potrzebowały trzech

lat, aby zorganizować pierwsze ekspozycje. Były to wy -

sta wy kontynuujące tradycje przedwojennych muzeów

i izb pa mięci (Racibórz, Gdańsk i Frombork). Analizując

ilu strację 1, można zaobserwować praktycznie jednostaj-

ny przyrost liczby adaptacji w latach 1948–1975, a na -

stęp nie prze stój od 1976 do 1983, związany z trudną sy -

tuacją

gospodarczą kraju oraz stanem wojennym. Później

mamy do czynienia z gwałtownym przyrostem trwającym

dwa lata, do roku 1985. W tym czasie otwarto osiem od -

działów muzealnych w dawnych obiektach religijnych,

wyrównując niejako zaległości z ok resu przestoju. Uśred-

nione tempo rozwoju przed stanem wojennym i po nim

jest różne i wynosi odpowiednio 1,19 muzeum na rok

w la tach 1945–1978 oraz 0,84 mu zeum na rok w latach

1983–2014.

Na przedstawionej ilustracji 1 widać trzy zakłócenia.

W ciągu badanych 69 lat trzykrotnie zdarzyło się, że

obiekt przystosowany do pełnienia funkcji ekspozycyjnej

został odzyskany przez wspólnotę religijną. Pierwszym

przy kładem jest oddział Muzeum Regionalnego w Ra do-

miu, któremu w 1964 r. przyznano budynek dawnego

koś cioła św. Wacława. Po remoncie przeniesiono tam

część zbiorów archeologicznych, zorganizowano także

pra cow nię konserwatorską. Kiedy w 1978 r. budynek

prze kazano z powrotem na potrzeby sakralne, zbiory ar -

cheo logiczne przeniesiono do magazynów muzealnych.

Drugie zakłócenie w tempie rozwoju dotyczy barokowej

synagogi odremontowanej w latach 1983–1990 przez

Muzeum Za mek w Łańcucie. Gmina żydowska ubiegała

się o odzyskanie tego obiektu od 2002 r., zgodnie z prze-

pisami uw łasz czeniowymi zmienionymi w 1997 r. Osta-

tecznie muzeum musiało opuścić synagogę w 2014 r.

Wnętrze jest w dalszym ciągu udostępniane zwiedzają-

cym, ale nie prowadzi się już tam badań będących jedną

z cech ustawowo charakteryzujących muzeum [13].

Ostatnim przykładem jest synagoga w Łęcznej. W 1966 r.

przekształcono ją na siedzibę Muzeum Regionalnego,

ale w 2014 r., po długich staraniach, przejął ją pierwotny

właściciel.

sive one. In total, there are 18 buildings. Among them

there are 11 church residences, 2 canonries, a boarding

monastery school, a castle of the Teutonic Order, a semi-

nary, a hermitage and a parsonage.

In accordance with that extended definition, the muse-

um became a new function in the case of 63 objects.

These are exclusively buildings which are in the district

historical monument register. For this extended group,

museums in the post-religious structures constitute 6.9%

of all museum buildings in Poland.

By analysing the number of museums with a former

religious function, it can be shown that in Poland during

the last 69 years almost one registered museum appeared

each year. If we assume that in our country 822 museums

and museum departments (at least 901 buildings) were

opened or reactivated since the war, this means that each

year 12 museums were opened on average (13.6 facilities).

We can conclude that one post-religious facility a year is

not an impressive result, however, it is quite significant.

The pace of adaptation of sacral buildings was not

steady. After the war, it took three years for the authorities

to organize the first exhibitions. These exhibitions contin-

ued the tradition of the pre-war museums and places of

memory (Racibórz, Gdańsk and Frombork). Analysing

illustration 1, we can observe a practically constant in -

crease in the number of adaptations in the years 1948–

1975, and then a standstill from 1976 until 1983 co nnected

with a difficult economic situation of the country and with

introduced later Martial Law. Then we deal with a rapid

growth that lasted two years until 1985. At that time eight

museum departments were opened in former religious

buildings in this way catching up on the standstill time.

The averaged progress rate before and after Martial Law

respectively was 1.19 museum a year in years

1945–1978

and 0.84 museum a year in 1983–2014.

In Figure 1 we can see three disturbances. During 69

years comprised by our research it happened three times

that the object adapted to perform the exhibition function

was regained by a religious community. The first example

is a department of the Regional Museum in Radom,

which took over the building of the former St. Wenceslaus

Church in 1964. After the renovation a part of archaeo-

logical collections was moved there and a restoration

workshop was also organized at that place. When the

building started to be used for religious needs again in

1978, the archaeological collections were transferred to

the museum warehouses. The second disturbance in the

pace of the development refers to the Baroque synagogue

which was renovated in the years 1983–1990 by the

Castle Museum in Łańcut. The Jewish community applied

for the recovery of this building in 2002 in accordance

with the enfranchisement provisions which were changed

in 1997. Eventually, the museum had to leave the syna-

gogue in 2014. The interior is still available for visitors

but research activities, which are one of the features char-

acterizing the museum statutorily, are no longer carried

out there [13]. The last example is presented by the syna-

gogue in Łęczna. In 1966 it was transformed into the seat

of the Regional Museum, but in 2014 after considerable

efforts it was taken over by its original owner.

80 Marta Rusnak

Niepewny był los synagogi w Lesznie. Po wpisaniu jej

w 1991 r. do rejestru zabytków zdecydowano się zorgani-

zować w niej ekspozycję. Prace badawcze, a następnie

konserwatorskie trwały aż do 1999 r., gdy Gmina Wyz na-

nio wa Żydowska we Wrocławiu wystąpiła o odzyskanie

swo jej własności. Ostatecznie Sejmik Wojewódz twa Wiel-

ko polskiego wypłacił Gminie odszkodowanie, nie zwra -

ca jąc własności, a tym samym nie tracąc zainwestowa-

nych w prace adaptacyjne 2 mln złotych. Ta sama zmiana

prawa opóźniła proces transformacji synagogi w Płocku,

gdzie w 1997 r. tamtejsza Gmina odzyskała od Skarbu

Państwa tę nieruchomość, aby odsprzedać ją później mia-

stu. Po perturbacjach Dział Muzeum Żydów Polskich ot -

warto dopiero w 2013 r.

Całość procesu adaptacji obiektów sakralnych na mu -

zea rejestrowe w Polsce po 1945 r. można prześledzić na

umieszczonej poniżej zbiorczej chronologii odnotowują-

cej moment otwarcia ekspozycji

(tab. 1).

Obecna lokalizacja muzeów rejestrowych

w obiektach poreligijnych w Polsce

Muzea w obiektach sakralnych, które widnieją w reje-

strze NIMOZ, są rozmieszczone bardzo nierównomier-

nie (il. 2). Na Dolnym Śląsku i w Wielkopolsce relatyw-

nie duża liczba adaptacji pokrywa się z największą

w kra ju liczbą wpisanych do rejestru zabytków sakral-

nych

. Niewielką aktywność można zauważyć w woje-

Opracowanie sporządzono na podstawie listy NIMOZ, informa-

cji umieszczonych na oficjalnych stronach muzeów oraz wywiadów

i badań prowadzonych w latach 2013–2014.

Dolnośląskie – 1438, kujawsko-pomorskie – 509, lubelskie – 822,

lubuskie – 549, łódzkie – 572, małopolskie – 1021, mazowieckie – 1046,

opolskie – 660, podkarpackie – 1052, podlaskie – 524, pomorskie – 517,

śląskie – 599, świętokrzyskie – 499, warmińsko-mazurskie – 1128,

zachodniopomorskie – 869, [za:] Tabelaryczne zestawienie różnych

The fate of the synagogue in Leszno was uncertain.

After it was entered in the monument registry in 1991,

a de cision was made to organize the exhibition there. The

research actions and afterwards restoration works lasted

until 1999 when the Jewish Religious Community in

Wroc ław demanded to regain its property. Finally, the

Greater Poland Regional Assembly paid the Community

a compensation, not giving the property back and thus not

losing two million zlotys invested in the adaptation

works. The same modification of the law delayed the pro-

cess of transformation of the synagogue in Płock where in

1997 the City Council regained this property from the

State Treasury in order to resell it later to the city. After

some perturbations the Department of the Polish Jews

Museum was opened only in 2013.

The whole process of adaptation of sacral buildings to

registered museums in Poland after 1945 is presented in

the collective chronology shown below indicating the

time of opening a particular exhibition

(Table 1).

Current location of registered museums

in post-religious buildings in Poland

Museums in sacral objects that appear in NIMOZ regis-

ter are distributed in a very irregular way (Fig. 2). In Lo wer

Si lesia and Wielkopolska a relatively large number of adap-

tations coincides with the country’s largest number of re gi-

stered sacral monuments

. Little activity can be ob served

in the following provinces: Mazowieckie, Pod kar

pac kie

and Zachodniopomorskie. No adaption of a church for the

needs of a museum took place in Lubel skie (Lub lin) pro-

vince at all, whereas in Opolskie province there is only

one building of this type. In the provinces of eastern

Poland the focus was on setting up open-air museums.

However, another geographical feature seems to be

more significant than the assignment to the region. Fif-

teen out of sixty buildings (23%) are located in cities

which are inhabited by more than 100 000 residents.

Thirty five buildings (56%) are in small towns with fewer

than 20 000 inhabitants. Thus, it can be concluded that

these buildings are of greater significance for small com-

munities and often are one of the dominant elements of

the cultural background of a given town. This is a feature

which distinguishes this group of transformed post-reli-

gious monument buildings from among other museum

This study was prepared on the basis of NIMOZ list, the infor-

mation presented on official websites of museums and our own research

conducted in years 2013–2014.

Dolnośląskie (Lower Silesian Province) – 1438,

Kujawsko-Po-

morskie (

Kujawy-Pomerania Province) – 509,

Lubelskie (

Lublin Pro-

vince) – 822, Lubuskie (Lubuskie Province) – 549, Łódzkie (Łódzkie

Province) – 572, Małopolskie (Małopolska Province) – 1021, Mazo-

wieckie (Mazovia Province) – 1046, Opolskie (Opole Province) – 660,

Podkarpackie (Podkarpackie Province) – 1052, Podlaskie (Podlasie

Province) – 524, Pomorskie (Pomerania Province) – 517, Śląskie (Si le-

sia Province) – 599, Świętokrzyskie (Świętokrzyskie Pro vince) – 499,

Warmińsko-Mazurskie (Warmia-Masuria Province) – 1128, Zachodnio-

pomorskie (West Pomerania Pro vince) – 869, [in:] Tabelaryczne zesta-

wienie różnych typów zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru

zabytków w podziale na województwa, taken from NIMOZ website

[accessed: 6.10.2014].

Il. 1. Przyrost liczby muzeów w obiektach poreligijnych

w latach 1945–2014

Fig. 1. Increase in the number of museums in postreligious buildings in

years 1945–2014

wszystkie

obiekty

przyrost 1,19 muzeum/rok

increase 1.19 museum/year

obiekty

sakralne

inne

obiekty

religijne

all

buildings

sacral

buildings

other

buildings

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 81

Rok/Year Muzeum/Museum

1948

Muzeum w Raciborzu (w kościele św. Ducha, przed wojną ówczes ne muzeum funkcjonowało razem z Biblioteką Miejską od 1927 r.)/

Museum in Racibórz (in the Holy Spirit Church, before the war the museum functioned along with the City Library from 1927)

Muzeum Narodowe w Gdańsku (pofranciszkański klasztor, kontynuacja dawnego Stadtmuseum, pełna adaptacja w latach 1867–

1871)/National Museum in Gdańsk (post-Franciscan monastery, continuation of the Stadtmuseum, full adaptation in 1867–1871)

Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku (dwie kanonie, kontynuacja izby pamięci założonej w 1912 r.)/Mikołaj Kopernik

Museum in Frombork (two Canonries, continuation of the memory chamber founded in 1912)

1952

Muzeum w Łowiczu (kompleks klasztorny i seminarium duchowne)/Museum in Łowicz (monastery complex and theological seminary)

1955 Muzeum Okręgowe w Rzeszowie (klasztor popijarski)/District Museum in Rzeszów (post-Piarist monastery)

1956

Muzeum Władysława Łęgi w Grudziądzu (opactwo benedyktynek)/Władysław Łęga Museum in Grudziądz (Benedictine nuns abbey)

1958

Stara Synagoga – Oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa/

Old Synagogue – Historical Museum Department

of the City of Cracow

Muzeum Regionalne w Szczecinku (wieża zniszczonego kościoła)/Regional Museum in Szczecinek (the tower of the destroyed church)

Muzeum Józefa Ignacego Kraszewskiego w Romanowie (kaplica w kompleksie dworskim)/Józef Ignacy Kraszewski Museum

in Romanów (the chapel in the manor complex)

1959

Muzeum w Bochni im. Prof. Stanisława Fischera (klasztor dominikanów)/Prof. Stanislaw Fischer Museum in Bochnia (Dominican Monastery)

1961

Muzeum Zamkowe w Malborku (zamek krzyżacki, w kompleksie z kościołem zamkowym)/Castle Museum in Malbork

(Teutonic castle in the complex with the castle church)

Muzeum Regionalne im. Dzieci Wrzesińskich we Wrześni (szkoła katolicka)/Dzieci Wrzesińskich Regional Museum in Września

(Catholic School)

Galeria EL w Elblągu (kościół)/EL Galeria in Elbląg (the church)

1962

Muzeum Miedzi w Legnicy (pałac opatów cysterskich)/Museum of Copper in Legnica (Cistercian abbots’ palace)

Muzeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego w Sobótce (dom opata, kontynuacja przedwojennej siedziby Heimatmuseum

od 1926 r.)/Stanisław Dunajewski Ślężańskie Museum in Sobótka (abbot’s house, continuation of the pre-war seat

of Heimatmuseum since 1926)

1964

Muzeum Regionalne w Radomiu (kościół)/Regional Museum in Radom (the church)

Muzeum Regionalne w Jaworze (kompleks klasztorny)/Regional Museum in Jawor (the monastery complex)

1965

Muzeum Architektury we Wrocławiu (kompleks klasztorny wraz z kościołem)/Museum of Architecture in Wrocław

(monastery complex along with a church)

Muzeum Historii Miasta Bytowa (wieża kościelna)/Museum of the City of Bytów History (the church tower)

1966 Muzeum w Łęcznej (synagoga)/Museum in Łęczna (the synagogue)

1967 Muzeum Archeologiczne w Krakowie (klasztor)/Museum of Archaeology in Cracow (the monastery)

1969 Muzeum Ziemi Wieluńskiej (klasztor)/Museum of Ziemia Wieluńska (the monastery)

1970

Pałac Opatów – oddział Sztuki Nowoczesnej Muzeum Narodowego w Gdańsku/Abbots’ Palace – Department of the National

Museum of Modern Art in Gdańsk

Muzeum Regionalne w Pińczowie (klasztor)/ Regional Museum in Pińczów (the monastery)

1971

Muzeum Narodowe w Kielcach (pałac biskupi)/National Museum in Kielce (the Bishop Palace)

1972

Muzeum Rybołówstwa w Helu, oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku (kościół ewangelicki)/Museum of Fishing

in Hel, Department of the National Maritime Museum in Gdańsk (the Evangelical Church)

1973

Muzeum im. Mikołaja Kopernika we Fromborku (pałac biskupi, dzwonnica katedralna)/Mikołaj Kopernik Museum in Frombork

(the Bishop Palace, the Cathedral belfry)

1974 Galeria Dawna Synagoga w Nowym Sączu/Old Synagogue Gallery in Nowy Sącz

1976

Muzeum im. Jacka Malczewskiego w Radomiu (zespół klasztorny)/Jacek Malczewski Museum in Radom (the monastery complex)

Muzeum Regionalne w Kraśniku (skrzydło klasztoru)/Regional Museum in Kraśnik (the monastery wing)

Muzeum Regionalne w Krasnymstawie (kolegium jezuickie)/Regional Museum in Krasnystaw (the Jesuit College)

1978

Muzeum w Tykocinie, oddział Muzeum Okręgowego w Białymstoku (synagoga i dom talmudyczny)/Museum in Tykocin,

Department of the District Museumin Białystok (the synagogue and the Talmudic house)

przywrócenie kościoła w Radomiu do funkcji sakralnej/the church in Radom has its religious function restored

1979

Muzeum Pojezierza Myśliborskiego w Myśliborzu (kaplica św. Ducha)/Museum of Pojezierze Myśliborskie in Myślibórz

(the Holy Spirit Chapel)

1983

Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej (kaplica w kompleksie pałacowym)/

Museum of Południowe Podlasie

in Biała Podlaska (the chapel in the palace complex)

Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego we Włodawie (dwie synagogi i dom kahalny)/Museum of Pojezierze

Łęczyńsko-Włodawskie in Włodawa (two synagogues and the Kahal house)

1984

Muzeum w Nysie (pałac biskupi)/

Museum in Nysa (the Bishop Palace)

Tabela 1. Chronologia powstawania muzeów w obiektach poreligijnych (zgodnie z aktualnym rejestrem NIMOZ)

Table 1. Chronological order of establishing museums in post-religious buildings (in accordance with the current NIMOZ registry)

82 Marta Rusnak

Rok/Year Muzeum/Museum

1985

tzw. Salon wystawowy Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny w Olsztynku (kościół ewangelicki)/

the so called

Showroom of the Folk Construction Museum – Ethnographic Park in Olsztynek (the Evangelical Church)

Muzeum Ziemi Pyzdrskiej w Pyzdrach (klasztor)/Museum of Ziemia Pyzdrska in Pyzdrach (the monastery)

Muzeum Historii Miasta Bytowa, oddział Muzeum Zachodniokaszubskiego w Bytowie (wieża zrujnowanego kościoła)/Museum of

the City of Bytów History, Department of Zachod nio kaszubskie Museum in Bytów (the tower of the destroyed church)

1986 Muzeum Ziemi Kłodzkiej w Kłodzku (konwikt)/Museum of Ziemia Kłodzka in Kłodzko (the boarding monastery school)

1987

Muzeum Regionalne im. Hieronima Ławniczaka w Krotoszynie (zakon trynitarzy)/Hieronim Ławniczak Regional Museum

in Krotoszyn (Trinitarian Order)

1989 Muzeum Regionalne w Pińczowie (synagoga)/Regional Museum in Pińczów (the synagogue)

1990 Muzeum – Zamek w Łańcucie (synagoga)/Museum – Castle in Łańcut (the synagogue)

1991

oddział Muzeum Mikołaja Kopernika we Frombork, szpital św. Ducha – dział historii medycyny (kaplica św. Anny)/Mikołaj

Kopernik Museum Department in Frombork – the Holy Spirit Hospital – department of medical history (St. Ann Chapel)

1993

Galeria Sztuki Muzeum Okręgowego w Lesznie (dom przed pogrzebowy na terenie dawnego cmentarza żydowskiego)/Regional

Museum Art Gallery in Leszno (the funeral house in the territory of the former Jewish cemetery)

1995

Muzeum Podkarpackie w Krośnie (pałac biskupi)/Podkarpackie Museum in Krosno (the Bishop Palace)

1996

Muzeum Zegarów Wieżowych, oddział Narodowego Muzeum Morskiego w Gdańsku (wieża kościoła)/Tower Clock Museum,

Deaprtment of the National, Maritime Museum in Gdańsk (the church tower)

1997 Muzeum Lubelskie w Lublinie (Kaplica Trójcy Świętej)/Lubelskie Museum in Lublin (the Holy Trinity Chapel)

1999

Galeria Sztuki Muzeum Okręgowego w Lesznie (synagoga)/Regional Museum Art Gallery in Leszno (the synagogue)

Galeria Erazma Ciołka, Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie (pałac biskupi)/Erazm Ciołek Gallery, the National Museum

Department in Cracow (the Bishop Palace)

2000

Centrum Ż

ydowskie w Oświęcimiu (synagoga i dom wspólnoty)/Auschwitz Jewish Centre (the synagogue and

the community house)

2001

Muzeum Regionalne w Handzlówce (stara plebania)/Regional Museum in Handzlówka (the former parsonage)

2002 Muzeum Ziemi Wiśnickiej (dzwonnica kościelna)/Museum of Ziemia Wiśnicka (the church bel fry)

2004

Muzeum Drukarstwa i Papiernictwa Grębocinie k. Torunia (kościół)/Museum of Printing and Paper Industry in Grębocin near

Toruń (the church)

Muzeum Etnograficzne, oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu (pałac biskupów)/Ethnographic Museum, the National

Museum Department in Wrocław (the Bishop Palace)

Muzeum Browaru Tychy, obecna nazwa Browarium Tyskie (kaplica w kompleksie browaru)/Brewery Museum

in Tychy, the present name Bro wa rium Tyskie (the chapel in the brewery complex)

2006

Muzeum Ikon w Supraślu, oddział Muzeum Podlaskiego w Białymstoku (monaster)/Museum of Icons in Supraśl,

Museum Podlaskie Department in Białystok (the monastery)

Nadbałtyckie Centrum Kultury Gdańsk, oddział Centrum św. Jana (kościół)/Baltic Sea Culture Centre Gdańsk,

St. John Centre Department (the church)

2007

Muzeum Ziemi Koszyckiej im. Stanisława Boducha w Koszycach (synagoga)/Stanisław Boduch Museum of Ziemia Koszycka

in Koszyce (the synagogue)

2011

Dom modlitwy, obiekt pod zarządem Muzeum Zagłębia w Będzinie/House of Prayer, the building under the management

of Zagłębie Museum in Będzin

Muzeum Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (eremitorium)/Cardinal Stefan Wyszyń

ski University Museum

in Warsaw (the hermitage)

2013

Muzeum Ziemi Wschowskiej (rezydencja jezuicka)/Museum of Ziemia Wschowska (the Jesuit residence)

Muzeum Przyrodnicze w Jeleniej Górze (pocysterski klasztor)/Museum of Nature in Jelenia Góra

(the post-Cistercian monastery)

Dział Muzeum Żydów Mazowieckich w Muzeum Mazowieckim w Płocku (synagoga)/Museum Department of Mazovian Jews

in Mazovian Museum in Płock (the synagogue)

2014

przejęcie synagogi w Łańcucie przez Związek Wyznaniowy Żydowski/the synagogue was taken over by the Jewish Religious

Association in Łańcut

przejęcie synagogi w Łęcznej przez Związek Wyznaniowy Żydowski/the synagogue was taken over by the Jewish Religious

Association in Łęczna

Tabela 1. Chronologia powstawania muzeów w obiektach poreligijnych (zgodnie z aktualnym rejestrem NIMOZ) cd.

Table 1. Chronological order of establishing museums in post-religious buildings (in accordance with the current NIMOZ registry) cont.

W tabeli użyto następujących oznaczeń:/The following markings are used in the Table:

Kursywa – obiekty to warzyszące, otwarcie jednostki znaj dującej się w rejestrze NIMOZ/Italics – accompanying objects, opening the unit which is

entered in the register NIMOZ

Podkreślony – utrata statusu muzeum w rejestrze NIMOZ/Underlined – deprived of the museum status in NIMOZ register

Spacjowany – otwarcie jednostki niewidniejącej w rejestrze NIMOZ/Spacing – opening the unit which is not entered in NIMOZ register

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 83

wództwach: mazowieckim, podkarpackim i zachodnio-

pomorskim. Do adaptacji kościoła na potrzeby muzeum

w ogóle nie doszło w województwie lubuskim, a w wo -

je wództwie opolskim jest tylko jeden taki obiekt. W woje -

wództwach wschodniej Polski skupiono się na tworzeniu

skan senów.

Jednak inna cecha geograficzna wydaje się bardziej

znacząca niż przyporządkowanie do regionu. Piętnaście

z sześćdziesięciu obiektów (23%) znajduje się w mia-

stach, które zamieszkuje więcej niż 100 tysięcy ludzi.

Trzydzieści pięć obiektów (56%) znajduje się w małych

miejscowościach, poniżej 20 tysięcy mieszkańców. Moż-

na z tego wnioskować, iż obiekty te mają większe znacze-

nie dla małych społeczności i często stanowią jeden

z dominujących elementów zaplecza kulturowego danej

miejscowości. Jest to cecha wyróżniająca tę grupę trans-

formowanych poreligijnych obiektów zabytkowych po -

śród innych adaptacji muzealnych. Przykładowo około

80% zabytków poprzemysłowych przystosowywanych

do potrzeb ekspozycji znajduje się w dużych miastach

[14], [15]. Również nowo projektowane gmachy lokali-

zuje się obec nie głównie w dużych aglomeracjach: War-

szawie, Gdańsku, Kato wi cach i Krakowie.

Niewidniejące w Bazie Muzeów w Polsce NIMOZ

adaptacje obiektów sakralnych

na potrzeby ekspozycyjne

Ilustracja 1 oraz wcześniejsza analiza lokalizacji wy -

glądałyby z pewnością nieco inaczej, jeśli uwzględnio-

no by w nich wszystkie prywatne przedsięwzięcia, nie

tylko te zgłoszone do NIMOZ. Kompletna lista obiek-

tów religijnych, które nie są muzeami, a pełnią funkcje

ekspozycyjne, jest trudna do prześledzenia

. Z tego po -

wodu je dynie sygnalizuję kilka odnalezionych lokaliza-

cji. Wśród nich znajdują się Galeria EL w Elblągu (ko-

ściół, adaptacja – 1961 r., przebudowa – 2007–2013 [16]),

Centrum Ży dowskie w Oświęcimiu (synagoga i dom

wspólnoty, 2000), Tyskie Browarium (kaplica ewange-

licka na terenie Bro waru Ksiażęcego, 2004) [17], a także

wielofunkcyj ne wnętrze oddziału Nadbałtyckiego Cen-

trum Kultury Gdańsk, Centrum św. Jana (kościół, ada-

ptacja i przebudowa 1995–2006)

[9]. Równie dużo

współczesnych kulturalnych wątków wpleciono w struk-

turę funkcjonowania Synagogi pod Białym Bocianem we

Wrocławiu (2006). Planowane jest również ekspozycyj-

ne przekształcenie synagogi w Chmielniku, według na -

kierowanego na multimedia projektu biura Nizio Design

Inter national. Ma ona pełnić funkcję muzeum i ośrodka

edukacji.

typów zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków w po -

dziale na województwa, ze strony nimoz.pl [data dostępu: 6.10.2014].

Wyszukiwanie wszystkich instytucji zarejestrowanych jako ga -

leria lub muzeum zgodnie z numerem Regon jest możliwe, jednak

odmówiono w GUS udostępnienia listy nazw tych jednostek. W Bazie

Muzeów NIMOZ nie widnieją również jednostki zlikwidowane, co

może zakłamywać rys historyczny.

Obiekt nie uległ dekonsekracji. Centrum podpisało z biskup-

stwem 50-letnią umowę dzierżawy. W dalszym ciągu od czasu do czasu

są tam odprawiane msze.

adaptations. For example, about 80% of post-industrial

mo numents which have been adapted for the needs of ex -

hi bitions are in big cities [14], [15]. Also newly de signed

edifices are at present situated mainly in large agglomera-

tions such as Warsaw, Gdańsk, Katowice and Cracow.

Adaptations of sacral buildings

for exhibition needs which are not entered

in the NIMOZ Base of Museums in Poland

Figure 1 as well as the previous analysis of the loca tion

would certainly look slightly different if all private enter-

prises, and not only the ones reported to NIMOZ, had

been taken into consideration. It is difficult to track down

a complete list of religious buildings that are not muse-

ums but perform exhibition functions

. For this reason,

I only indicate several rediscovered locations. Among

them there is EL Gallery in Elbląg (the church, adapta tion

– 1961, reconstruction – 2007–2013 [16]), the Jewish

Centre in Oświęcim (the synagogue and the community

house, 2000), Tyskie Browarium (Bre we ry, the Evan-

gelical chapel in the territory of Ksią żęcy Brewery, 2004)

[17] as well as the multifunc tio nal in terior of the Bal tic

Sea Culture Centre Gdańsk, St. John Centre (the church,

adaptation and reconstruc tion 1995–2006)

[9]. An equal-

Searching all institutions registered as galleries or museums in

accordance with Regon Number is possible, however, the Central Sta-

tistical Office refused to provide a list of names of those entities. There

are no liquidated units in the NIMOZ Museum Base either, which might

falsify the historical truth

The building was not deconsecrated. The Centre signed

a 50-year lease agreement with the Bishopric. The Holy Masses are still

celebrated there from time to time.

Il. 2. Lokalizacje muzeów rejestrowych w obiektach poreligijnych

w Polsce (2014)

Fig. 2. Listed museums in postreligious buildings

in Poland (2014)

kościoły i zakony churches and monasteries

kościoły protestanckie Protestant churches

synagogi, domy talmudyczne

synagogues, Talmudic houses

rezydencje opatów/biskupów abbots/bishops stately homes

inne: plebanie, seminaria, szkoły others: rectorys, schools

84 Marta Rusnak

Muzea kościelne

w zabytkowych obiektach

otwarte w latach 1945–2014

Zbadanie wszystkich nawet najmniejszych ekspozycji

kościelnych zorganizowanych w Polsce jest praktycznie

niewykonalne

. Na szczęście różnorodność ich rozmia-

rów i sposobu organizacji uniemożliwia rozpatrywanie

ich w jed nej kategorii. Dlatego w artykule omówione zo -

staną wyłącznie ekspozycje o wysokiej randze, które nie

tyl ko nazwano muzeum, ale również działają jak mu zeum.

Z pewnością jednak należy wspomnieć o miejs cach, które

mają charakter nie tylko regionalny, ale po sia dają status

Pomnika Narodowego. Do tej grupy zaliczyć należy klasz-

tor na Jasnej Górze, katedrę na Wa welu, kościół Mariacki

czy katedrę w Gnieźnie

, które same w sobie nie są mu -

zeami, ale otoczone są opieką konserwatorsko-muzealną.

Każde większe miasto posiada historyczne przestrzenie

sakralne udostępniane turystom. Ich dominującą funkcją

pozostaje jednak sprawowanie kultu i nie zostaną włączo-

ne do opracowania.

Szczególnie w ostatnim dziesięcioleciu, już w suwe-

rennej Rzeczypospolitej, powstały liczne muzea kościel-

W 40 obecnych diecezjach są 24

muzea archi-

diecezjalne lub diecezjalne [10]. Pośród tych muzeów

die cezjalnych tylko 14 spełnia warunki włączenia do op ra-

co wania

, pozostałe nie są prawnie uznane za zabyt ki bądź

zaprojektowano je od podstaw na potrzeby ekspo zycyjne.

W tej grupie widnieją cztery klasztory i opactwa, dzwon-

nica i wieża kościelna oraz dziewięć

innych budynków,

które funkcjonalnie były ściśle połączone z działaniem

wspólnoty Kościoła (tab. 2).

Analiza zbiorcza

Przedstawione muzea stały się nową funkcją dla 77 bu -

dynków będących pozostałościami po kulturze material-

nej różnych religii w Polsce. Na zbiorczym wykresie

chronologii obu grup można zauważyć, że od roku 1975

dzięki zaangażowaniu Kościoła ponownie zdynamizo-

wało się tempo opisywanego zjawiska (il. 3). Rozwój

koś ciel nego muzealnictwa został zainicjowany przez do -

kument Epi skopatu Polski z 1973 r. wdrażającego sfor-

mułowane dwa lata wcześniej wytyczne Stolicy Apo-

stolskiej. W 1979 r. Episkopat rozwinął prawny as pekt

funkcjonowania tych ekspozycji, wskazując nawet, [...]

aby każda diecezja, o ile to możliwe, posiadała własne

mu zeum diecezjalne [10, s. 62–63]. Na wykresie nie za -

uważa się szybkich skutków wprowadzenia tej uchwały.

Pod względem metodologicznym trudno stwierdzić komplet-

ność takiego zbioru.

W Częstochowie istnieje wiele wystaw dotyczących nie za -

gadnień religii, ale świętości w rozumieniu obrony ojczyzny czy działań

pro spo łecznych i charytatywnych (w Arsenale, w Kaplicy, w nowym

budynku).

W wyniku badań odnalazłam dotychczas blisko 70 muzeów

koś cielnych.

Do tej pory odnalazłam ponad 65 miejsc, w których wspólnoty

kościelne zorganizowały muzeum (il. 4).

Liczymy nie muzea, a adaptowane budynki.

ly significant number of contemporary cultural motifs can

also be noticed in the functional structure of the White

Stork Synagogue in Wrocław (2006). There are also plans

to transform a synagogue in Chmielnik according to

a multi-media ex hibition design of Nizio Design In ter-

national Studio. This building is intended to serve the pur-

pose of a museum and educational centre.

Church museums in historical buildings

opened in the years 1945–2014

It is practically impossible to track down all the church

exhibitions that were organised in Poland, including even

the smallest ones

. Luckily, the variety of their sizes and

methods of organisation does not allow us to consider

them as a single category. Therefore, we are exclusively

focusing on the high-rank exhibitions that are not only

museums by name, but are actually used as museums. We

must mention the objects that are not limited to a particu-

lar region, but have the status of National Monuments.

This group comprises the monastery in Jasna Góra, the

Wawel Cathedral, St. Mary’s Basilica in Cracow or the

Cathedral in Gniezno

, which are not museums as such,

but are under the conservation protection like museums.

Every major city has historical sacral spaces which are

made available to tourists. Their predominant function,

however, remains the worship purpose and therefore, they

will not be included in this study.

Especially during the last decade, already in the sover-

eign Republic of Poland, numerous church museums

were founded

. In the currently existing 40 dioceses

there are 24

archdiocesan or diocesan museums [10].

Among these diocesan museums only 14 meet the re qui-

rements of inclusion in the study, whereas the remaining

ones are not legally recognized as monuments or they

were designed from scratch for the exhibition needs.

In this group there are four monasteries and abbeys,

a belfry and a spire as well as other nine

buildings

which were closely connected with the activities of the

Church community as to their function (Table 2).

Collective analysis

The museums presented in this study became a new

function for 77 buildings which were the remnants of the

material culture of various religions in Poland. In the col-

lective chart of the chronology of the two groups it can be

noted that since 1975, thanks to the commitment of the

Church, the pace of the described phenomenon has be -

come more dynamic again (Fig. 3). The development of

In terms of methodology, it is difficult to confirm the complete-

ness of this type of collection.

In Częstochowa there are many exhibitions which do not refer

to religion issues but to holiness understood as the defense of the moth-

erland or pro-social and charity activities (in the Arsenal, in the Chapel,

in a new building).

As a result of research, I have found nearly 70 church museums so far.

So far I have found over 65 places where church communities

organized museums (Fig. 4).

We do not include museums here, but adapted buildings.

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 85

Rozszerzenie liczby rozpatrywanych muzeów uwy-

pukla odnotowane wcześniej dysproporcje pomiędzy róż-

nymi regionami kraju. Najczęściej transformowane były

majątki poreligijne w województwie dolnośląskim (10

obiektów), warmińsko-mazurskim (8), małopolskim (7).

Liczne muzea można też odwiedzić w województwie lu -

the church museology was initiated by the Polish

Episcopate’s document issued in 1973 which implement-

ed the guidelines of the Holy See formulated two years

earlier. In 1979 the Episcopate developed the legal aspect

of the func tioning of these exhibitions, even indicating

that [...] every diocese, as far as possible, should have its

own dio cese museum [10,

pp. 62–63]. The quick effects of

introducing this resolution cannot be seen in the chart.

Increasing the number of the investigated museums

emphasizes the previously noted disproportions between

different regions of the country. Post-religious properties

were most often transformed in Lower Silesia province

(10 buildings), in Warmińsko-Mazurskie (8), Małopolskie

(7). Numerous museums can be also visited in Lublin (6)

and Pomeranian provinces (6). The north-western part of

Poland is almost empty (Fig. 4).

Extending the group of the researched locations makes the

growth rate of museums over time practically steady. Due to

the fact that the most important collections were placed in

diocese capitals, also the proportion of museums lo cated in

big and small cities was changed and it drew closer

to the

national average. Cities which come first in this com petition

are Gdańsk, Wrocław, Frombork, Cracow and Lublin.

Conclusions

The museums located in the buildings performing reli-

gious functions in the past constitute nearly 7% of the

total national museum resource in Poland. This trend is

also developing thanks to the Church itself, although

mainly as an element accompanying a sacral function,

e.g. a pilgrimage function.

Il. 3. Przyrost liczby muzeów diecezjalnych

w obiektach poreligijnych w latach 1945–2014

Fig. 3. Increase in the number of diocesan museums

in postreligious buildings in years 1945–2014

Tabela 2. Chronologia powstawania muzeów kościelnych w Polsce

Table 2. Chronology of establishing church museums in Poland

Rok/Year Muzeum/Museum

1936–1937

Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu (mansjonaria, tzw. Dom Długosza)/Diocesan Museum in Sandomierz (vicars’ house,

so called Długosz House)

1975

Muzeum Archidiecezjalne w Gdańsku (klasztor)/

Archdiocesan Museum in Gdańsk (the monastery)

Muzeum Archidiecezjalne w Katowicach (dawna kuria)/

Archdiocesan Museum in Katowice (the former curia)

Muzeum Archidiecezjalne Sztuki Religijnej w Lublinie (dzwonnica)/Archdiocesan Museum of Religious Art in Lublin (the belfry)

1978 Muzeum Archidiecezji Warszawskiej (klasztor trynitarzy)/Museum of Warsaw Archdiocese (the Trinitarian Monastery)

1989

Muzeum Archidiecezjalne we Wrocławiu (budynek kapituły)/Archdiocesan Museum in Wrocław (the Chapter building)

1991 Muzeum Archidiecezjalne w Gnieźnie (kolegiata)/Archdiocesan Museum in Gniezno (the collegiate)

1994

Muzeum Archidiecezjalne w Krakowie (dwie kanonie z kaplicami)/Archdiocesan Museum in Cracow (two canonries with chapels)

1997

Muzeum Diecezjalne w Rzeszowie (dawna kuria)/Diocesan Museum in Rzeszów (the former curia)

2004 Muzeum Diecezjalne w Drohiczynie (pofranciszkański klasztor)/Diocesan Museum in Drohiczyn (the post-Franciscan monastery)

2005

Włocławskie Muzeum Diecezjalne (rezydencja biskupa, potem kolegium wikariuszy)/Włocławek Diocesan Museum

(the Bishop residence, later the vicars’ college)

2008

Muzeum Archidiecezjalne w Przemyślu (pojezuickie oratorium)/Archdiocesan Museum in Przemyśl (the post-

Jesuit oratory)

Muzeum Diecezjalne w Płocku (opactwo benedyktyńskie)/Diocesan Museum in Płock (the Benedictine Abbey)

2011

Muzeum Diecezjalne w Łowiczu (fragment kościoła, w tym wieża)/Diocesan Museum in Łowicz (a fragment of the church,

including the tower)

W tabeli użyto następujących oznaczeń:/The following markings are used in the Table:

Kursywa – obiekty to warzyszące, otwarcie jednostki znaj dującej się w rejestrze NIMOZ/Italics – accompanying objects, opening the unit which

is entered in the register NIMOZ

wszystkie

muzea

NIMOZ

oraz diecezjalne

muzea

diecezjalne

diocesan

museums

listed in

NIMOZ

and diocesan

museums

przyrost 1,19 muzeum/rok

increase 1.19 museum/year

86 Marta Rusnak

The steady rate of the presented adaptations of church-

es does not fit the general architectural and museum

slowdown observed in the years 1998–2008 as well as the

boom in the years 2008–2013 [14], [18]. The aforemen-

tioned five-year boom of museology referred to

a par ti cu-

larly large number of post-industrial buildings which in -

creased the resource of registered museums [15]

In addition, many actions were taken in order to revive

the places of worship by means of other forms of artistic

and service activities. Theatres, art galleries, concert

halls, and libraries function in them. It is possible that the

traditional understanding of the museum-treasury will in

time cease to be a function which can revitalize churches

and religious properties. The perspective of the continuous

growth in the number of visitors to museums can seem

quite comforting

. In 2007 it was 20.3 million, whereas

in 2013 it was already 29.0 million people [14]. The num-

ber of museums also increased from 720 departments

(785 buildings) in 2007 to 822 departments (901 build-

ings) in 2013. According to the data from the CSO report,

statistically in each unit the attendance increased by 26%.

Private realisations which are not registered in NIMOZ

indicate a clear tendency to include art galleries and his-

torical exhibitions in a wider service and artistic program.

This general tendency is confirmed by CSO Reports on The

activities of cultural institutions

in the years 2007–2013. At that time,

the number of all museum departments increased by 102 units.

Many researchers doubt the research results on attendance,

among others Dorota Folga-Januszewska [18].

belskim (6) i pomorskim (6). Prawie pusta jest północno-

-zachodnia cześć Polski (il. 4).

Powiększenie grupy badanych lokalizacji sprawiło, że

tempo przyrostu muzeów w czasie jest praktycznie jedno-

stajne. Ze względu na umieszczanie najważniejszych ko -

lekcji w stolicach diecezji zmianie uległa też propor cja

muzeów zlokalizowanych w dużych i w małych mias tach,

zbliżając się do średniej krajowej. W rywalizacji miast

prym wiedzie Gdańsk, Wrocław, Frombork, Kraków

i Lublin.

Wnioski

Muzea w obiektach pełniących w przeszłości funkcje

religijne stanowią niemal 7% całego państwowego zaso-

bu muzealnego w Polsce. Nurt ten rozwija się również

dzięki samemu Kościołowi, choć głównie jako element

towarzyszący funkcji sakralnej np. pielgrzymkowej.

Jednostajne tempo przedstawionych adaptacji kościo-

łów nie przystaje zarówno do ogólnego architektoniczno-

-muzealnego spowolnienia zaobserwowanego w latach

1998–2008, jak i boomu z lat 2008–2013 [14], [18].

Wspom niany pięcioletni rozkwit muzealnictwa dotyczył

szcze gólnie dużej liczby obiektów poprzemysłowych, któ -

re powiększyły zasób muzeów rejestrowych [15]

Dodatkowo podjęto już wiele działań ożywiających

miejsca kultu innymi formami aktywności artystycznej

i usługowej. Funkcjonują w nich teatry, galerie sztuki,

sale koncertowe, biblioteki. Możliwe, że tradycyjnie ro -

zu miane muzeum-skarbiec z czasem przestanie być funk-

cją, która może rewitalizować kolejne kościoły i majątki

religijne. Pocieszająca może być perspektywa ciągłego

wzrostu liczby odwiedzających muzea

. W 2007 r. było

to 20,3 mln, a w 2013 już 29,0 mln osób [14]. Zwiększyła

się również liczba muzeów z 720 oddziałów (785 budyn-

ków) w 2007 r. do 822 oddziałów (901 budynków)

w 2013 r. Dla danych z raportu GUS statystycznie w każ-

dej jednostce frekwencja wzrosła o 26%.

Prywatne realizacje niezarejestrowane w NIMOZ sy -

gnalizują czytelną tendencję włączania galerii sztuki oraz

ekspozycji historycznych w szerszy program usługowy

i artystyczny. Jest to jeden ze sposobów na obniże -

nie wydatków na utrzymanie obiektu. Wydaje się, że ze

względów ekonomicznych musi on być kontynuowany.

Kultura bez dotacji i bez powiązania z sektorem usług

niestety nie ma szansy na przetrwanie, czego wyraz od -

najdziemy między innymi w artykule profesora Marka

Pabicha pod tytułem Ekonomika architektury i przestrzeni

muzealnej [19], [20].

Tym samym należy się spodziewać wielorakich prze-

mian w odniesieniu do ożywiania dawnych przestrzeni

aktywności religijnej. Z tego powodu w najbliższej przy-

szłości należy zadbać o zawiązanie współpracy środo-

wisk religijnych i naukowych. Efektem dyskusji powinna

Ogólną tendencję potwierdzają Raporty GUS o Działalności

instytucji kultury w latach 2007–2013. W tym czasie liczba wszystkich

oddziałów muzealnych wzrosła o 102 jednostki.

Badania dotyczące frekwencji podaje w wątpliwość wielu bada-

czy, m.in. Dorota Folga-Januszewska [18].

Il. 4. Lokalizacje muzeów w różnych obiektach poreligijnych

w Polsce (2014)

Fig. 4. Museums in different postreligouis buildings in Poland (2014)

muzeum (archi)diecezjalne (arch)diocesan museum

kościoły i zakony churches and monasteries

zbory ewangelickie Evangelical churches

synagogi, domy talmudyczne

synagogues, Talmudic houses

rezydencje opatów/biskupów abbots/bishops stately homes

inne: plebanie, seminaria, szkoły others: rectorys, schools

niezakwalifikowane muzea kościelne

non-classified church museums

muzeum rejestrowe registered museum

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce /Transformation of religious buildings into museums in Poland 87

It is one of the methods to reduce the costs of mainte-

nance of the building. It seems that due to economic rea-

sons it must be continued. The culture without funding

and without any connection with the services sector,

un for tunately, has no chance of survival, which was ex -

pressed, inter alia, in the article entitled Ekonomika ar chi-

tektury i przestrzeni muzealnej (Economics of Archi tec-

ture and Museum Space) written by Professor Marek

Pabich [19], [20].

Thereby, we should expect diversified transformations

in relation to the revival of the former religious activity

spaces. That is why we ought to consider ways of starting

cooperation of religious and scientific environments in

the nearest future. This discussion should result in the ex -

change of experiences and arriving at an outline of accept-

able adaptation measures. Without defining the method of

supervising the quality and the function adequacy required

in Canon Law [21]

, after including these buildings in

the free market mechanisms, it will be very difficult to

control this phenomenon. Without constructing a com-

munication thread, colourful spiral slides and swimming

pools situated inside the basilica in Licheń,

shown at

11 Ve nice Biennale of Architecture, may in time turn out to

be something more than just an artistic experiment. At pre-

sent, the number of abandoned churches is relatively low

but still some primitive provocations did take place. For

example, in a church in Wieldządz a nightclub with strip

tease was arranged. This topic was so interesting that in

2002 the Polish Television made a documentary entitled

Holy Sin [22]. A similar feeling of disgust can be aroused

by the main attraction of the bar opened in a former church

in Edinburgh, i.e. from the coffin situated in the middle

part of the bar a figure of the film monster Frankenstein

emerges from time to time and walks around the place.

As part of a call for more frequent generating and sti-

mulating a discussion on artistic patrimony of the Church,

we can mention a statement made by Rev. Pro fessor

R. Kna piński during the Conference “Museum and Mo -

nument. Conflict or Harmony?”. His comment referring

to the museum Het Catherijnecevert in Utrecht was worth

remembering: This is a religious Art museum. When I was

there, I felt that although everything was in its place as

before secularisation, in fact God moved out of this con-

vent, this church and this monastery... [23, pp. 145–146].

This observation is sad but it is true. In parallel with the

secularisation of the society, holiness leaves the buildings

which were erected over the years. In the light of this

statement, it seems that the only remedy for making God

stay in churches and at the same time preserving their

structure in the best possible way along with their full

semantic context, is to make sure that practising Catholics

will not be leaving religious communities.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Canon 1222 – § 1: If a church cannot in any way be used for

divine worship and there is no possibility of its being restored, the dioc-

esan Bishop may allow it to be used for some secular but not unbecom-

ing purpose [21].

być wymiana doświadczeń oraz stworzenie zarysu do -

puszczalnych działań adaptacyjnych. Bez wyznaczenia

sposobu nadzorowania jakości i wymaganej w Prawie

Ka nonicznym adekwatności funkcji [21]

, po włączeniu

tych obiektów w mechanizmy wolnego rynku, kontrola

tego zjawiska będzie bardzo trudna. Bez zbudowania nici

porozumienia kolorowe kręcone zjeżdżalnie i baseny

umieszczone we wnętrzu bazyliki w Licheniu, pokazane

na 11. Biennale Architektury w Wenecji, mogą z czasem

okazać się czymś więcej niż tylko artystycznym ekspery-

mentem. Obecnie liczba opuszczonych świątyń jest rela-

tywnie niewielka, a i tak dochodzi do prymitywnych

pro wokacji. W kościele w Wieldządzu urządzono klub

noc ny ze striptizem. Temat był na tyle interesujący, że

w 2002 r. Telewizja Polska zrealizowała film dokumental-

ny pod tytułem Święty grzech [22]. Podobnie niesmak

mo że budzić główna atrakcja baru otwartego w dawnym

kościele w Edynburgu: z trumny zamocowanej na środku

lokalu co jakiś czas wyłania się i spaceruje figura filmo-

wego potwora Frankensteina.

Wołaniem o częstsze podejmowanie i pogłębianie dys-

kusji na temat artystycznego patrymonium Kościoła była

wypowiedź ks. prof. Ryszarda Knapińskiego w czasie kon-

ferencji

„Muzeum a zabytek. Konflikt czy harmonia?”.

God na zapamiętania była wypowiedź odnosząca się do

mu zeum Het Catherijnecevert w Utrechcie: Jest to mu -

zeum Sztuki religijnej. Kiedy tam byłem, poczułem, że choć

wszystko pozostało tak, jak było przed sekularyzacją, to

jednak Bóg wyprowadził się z tego konwentu, z koś cioła

i z klasztoru... [23, s. 145–146]. Spostrzeżenie jest smut-

ne, ale prawdziwe. Równolegle z laicyzacją społeczeń-

stwa świętość opuszcza wznoszone przez lata budynki.

W świetle tej wypowiedzi wydaje się, że jedynym reme-

dium na pozostawienie Boga w świątyniach, a tym sa -

mym przypuszczalnie najlepsze zachowanie ich struktury

wraz z pełnym kontekstem znaczeniowym, jest za d ba-

nie, aby praktykujących wiernych nie ubywało ze wspól -

not religijnych.

Kanon 1222 – § 1: Jeśli jakiś kościół nie nadaje się już w żaden

sposób do sprawowania w nim kultu Bożego i nie ma możliwości odre-

staurowania go, może być przeznaczony przez biskupa diecezjalnego do

użytku świeckiego, ale nie niewłaściwego [21].

88 Marta Rusnak

Streszczenie

Czy desakralizacja obiektów zabytkowych i tworzenie w nich ekspozycji to w Polsce zjawisko o marginalnym znaczeniu? Fakt, iż w powojennej

Polsce odnotowano przynajmniej 84 podobne realizacje, sugeruje coś zgoła innego. W artykule przedstawiono chronologię, zasięg oraz strukturę

zbioru obiektów adaptowanych. Spróbowano dotrzeć do przyczyn braku zmian w tempie rozwoju tego zjawiska, pomimo wzrastającego zaintere-

sowania zarówno tematyką desakralizacji, jak i tworzeniem alternatywnych przestrzeni eksponowania sztuki.

Pośrednim celem poszukiwań było

odnalezienie jak największej liczby kościołów, synagog i klasztorów, które posłużą do dalszych badań, co z kolei pozwoli w przyszłości na formu-

łowanie bardziej szczegółowych wniosków.

Słowa kluczowe: adaptacja zabytku, muzeum, kościół, desakralizacja

Abstract

In Poland the desacralization of buildings for exhibition purposes may at first seem a marginal phenomenon. However, the fact that at least 84 such

transformations have been carried out in Poland since World War II suggests something different. This paper aims at depicting the chronological

development of this phenomenon, its scale and its architectural structure, i.e. the sort of buildings that have become adapted. It also tries to pinpoint

the reasons why the pace of this process does not change even though nowadays both desacralization and search for new exhibition spaces are

widely discussed topics. Yet another goal of this study was to find churches, synagogues and monasteries that could be used for further research,

which in time may allow to form more detailed conclusions.

Key words: historical monuments transformation, museum, church, desacralisation

Bibliografia /References

[1] Kuśnierz-Krupa D., Krupa M., Nowe życie średniowiecznych

kościołów w Maastricht, „Wiadomości Konserwatorskie” 2008,

nr 24, 103–106.

[2] Dominicantes 1992–2010 – wykresy, dane statystyczne Instytutu

Sta tystyki Kościoła Katolickiego – Stowarzyszenia Apostolstwa

Ka tolickiego w Polsce, http://iskk.pl/badania-diecezji.html [acces-

sed: 10.10.2014].

[3] Dominicantes 2013, dane statystyczne Instytutu Statystyki Koś-

cioła Katolickiego – Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego

w Polsce, http://iskk.pl/badania-diecezji.html [accessed: 10.10.2014].

[4] Wierni i parafie 2007, Raport Instytutu Statystyki Kościoła Kato-

lickiego – Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Polsce,

http://iskk.pl/badania-diecezji.html [accessed: 10.10.2014].

[5] Wierni i parafie 2012, Raport Instytutu Statystyki Kościoła Ka to-

lickiego – Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Polsce,

http://iskk.pl/badania-diecezji.html [accessed: 10.10.2014].

[6] Wasieczko A.M., Budynków życie po życiu. Pawilon polski na

Biennale Architektury w Wenecji, „OBIEG” – wydanie online,

http://obieg.pl/recenzje/4200 [accessed: 11.10.2014].

[7] Baza Muzeów w Polsce, http://www.nimoz.pl [accessed: 9.10.2014].

[8] Walczak B.M., Zespoły fabryczno-mieszkalne w europejskim prze-

myśle włókienniczym, Politechnika Łodzka, Łódź 2010.

[9] Berent I., Szczepański J., Kościół Św. Jana w Gdańsku, Nadbał-

tyckie Centrum Kultury, Gdańsk 2013.

[10] Mrozowski P., Muzea kościelne, [w:] D. Folga-Januszewska (red.),

Polskie muzea, BOSZ, Kraków 2012, 32, 63.

[11] ks. Pater J., 100 lat Muzeum Archidiecezjalnego we Wrocławiu,

Muzeum Archidiecezjalne, Wrocław 1999.

[12] o. Dmytruch S., Grekokatolickie Muzeum Archidiecezjalne we

Lwo wie, „Muzealnictwo” 2008, nr 48, 148–156.

[13] Ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, http://isap.sejm.gov.

pl/DetailsServlet?id=WDU19970050024 [accessed: 10.01.2015].

[14] Działalność instytucji kultury w Polsce, Raporty GUS, 2007–2013,

http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/kultura-turystyka-sport/kul-

tura/dzialalnosc-instytucji-kultury-w-polsce-w-2013-r-,3,5.html

[accessed: 12.01.2015].

[15] Rusnak M., Adaptacja wybranych obiektów dziedzictwa techniki

na funkcje muzealne i ekspozycyjne w Polsce po 1990 roku, praca

doktorska, Wrocław 2012, 245.

[16] Historia Galerii EL, http://www.galeria-el.pl/historia-galerii-el.

html [accessed: 19.01.2015].

[17] Rusnak M., Śląskie muzea browarnictwa: różne modele rewitali-

zacji, [w:] J.L. Dobesz, A. Gryglewska, M.M. Rudnicka-Bogusz

(red.), Nie tylko trony. Księga jubileuszowa ofiarowana profesoro-

wi Ernestowi Niemczykowi, Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław

2012, 353–367.

[18] Folga-Januszewska D., Muzea w Polsce. Stan, zachodzące zmiany

i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla

muzeów w Polsce, Warszawa 2008, 9, http://www.kongreskultury.

pl/library/File/RaportMuzea/ [accessed: 10.11.2014].

[19] Pabich M., Ekonomika architektury i przestrzeni muzealnej, [w:]

D. Folga-Januszewska, B. Gutkowski (red.), Ekonomia muzeum,

Universitas, Kraków–Warszawa 2011, 69–75.

[20] Czyżewska L., Uwagi dotyczące problemów adaptacji obiektów

zabytkowych do współczesnych funkcji, [w:] B. Szymgin (red.),

Adaptacja obiektów zabytkowych do współczesnych funkcji użytko-

wych, Polski Komitet Narodowy ICOMOS, Muzeum Pałac w Wila-

nowie, Politechnika Lubelska, Warszawa–Lublin 2009, 19–28.

[21] Kodeks prawa kanonicznego, Księga IV: Uświęcające zadanie

Kościoła, Część III – Miejsca i czasy święte, Tytuł I – Miejsca

święte, Rozdział I – Kościoły, Tytuł II – Kościoły, kanon 1222, § 1,

http://www.kuria.lomza.pl/sad/index.php?wiad=79 [accessed:

2.02.2015].

[22] Święty grzech [film], scen. i reż. B. Januchta, TVP 2002.

[23] Dyskusja uczestników konferencji, [w:] W. Ba łus, Z. Gołubiew,

W. Marcinkowski, J. Popiel (red.), Muzeum a zabytek. Konflikt czy

harmonia?, Muzeum Narodowe, Kraków 2013, 145–186.

Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne w Polsce. Historia i skala zjawiska

Marta Rusnak

doi:10.5277/arc150307

Streszczenie