Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich – wstęp do rozpoznania tematu

Jan Salm

doi:10.5277/arc150209

Streszczenie

Architektura nazizmu w Prusach Wschodnich jest zagadnieniem wciąż słabo rozpoznanym. Tymczasem w latach 1934–1945 powstało na tym terenie wiele charakterystycznych i interesujących obiektów oraz założeń przestrzennych. Prowincja wschodniopruska znajdowała się w okresie międzywojennym w specyfi cznej sytuacji – była jedynym obszarem Niemiec zniszczonym częściowo w czasie Wielkiej Wojny i następnie w planowy sposób odbudowanym. Istotne były też zmiany terytorialne. W wyniku traktatu wersalskiego Prusy Wschodnie zostały oddzielone od reszty państwa „polskim korytarzem”, co wpływało na polityczną i gospodarczą sytuację tej krainy. Dlatego w latach trzydziestych kontynuowano akcję modernizacji prowincji. Przejawiało się to także w rozwoju budownictwa. Przede wszystkim realizowano program budownictwa mieszkaniowego – budowy osiedli przedmiejskich i kolonii. W istotny sposób, poprzez swą architektoniczną i urbanistyczną jednorodność wpłynęły one na ukształtowanie się miejscowego krajobrazu. Stosunkowo liczne są też przykłady obiektów użyteczności publicznej i oświaty – zwłaszcza szkół budowanych zarówno na terenach wiejskich, jak i miejskich. Pokrewną grupę stanowią gmachy urzędów i instytucji państwowych – np. siedziby administracji, banki, poczty, dworce. Wymienić można też obiekty i założenia służące propagowaniu ideologii – gmachy partyjne, siedziby stowarzyszeń i założenia przestrzenne do organizowania imprez politycznych i sportowych. We wszystkich tych budowlach pojawiają się motywy uniwersalne, typowe dla architektury czasów nazizmu. Niekiedy stanowią rozwiązania indywidualne, nawiązujące do regionalnych motywów zdobniczych i inspirowane lokalną tradycją budowlaną. W artykule przedstawiono kilka obiektów odzwierciedlających omawiane nurty: sięgający do germańskiej tradycji plac thingowy (plac manifestacji) w Tylży (obecnie Sovietsk), mający odniesienia do nazistowskiej ideologii i klasycznej architektury dom zebrań partyjnych w Świętej Siekierce (obecnie Mamonowo) i wreszcie plac dworcowy oraz stację kolejową w Olsztynku, tworzące integralny, wyrazisty składnik drogi wiodącej do nacjonalistycznego pomnika wojennego na pobojowisku w pobliskim Tannenbergu. Wspomniano także o odwołującym się do architektury krzyżackiej ratuszu w Szczytnie.

Podgląd pełnego artykułu jest możliwy wyłącznie na większych ekranach.

Pełny artykuł

2015

2(42)

DOI: 10.5277/arc150209

Jan Salm*

Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich

– wstęp do rozpoznania tematu

Architecture created in East Prussia under the symbol of the swastika

– an introduction to the preliminary study

Janusz L. Dobesz opisał swego czasu architekturę

Wrocławia w dobie nazizmu, zwracając uwagę zarówno

na jej charakterystyczne cechy, jak i analogie z przy-

kładami pochodzącymi z innych obszarów ówczesnych

Nie miec [1]. To pod wieloma względami prekursor ska

praca i – jak to u tego Autora bywa – nieunikająca moc -

nych, ale traf nych ocen, a czasem także dosadnych, jed-

na kowoż cel nie dobranych cytatów. Ale wróćmy do treści

wspom nia nej książki. W przedstawionej w niej panora-

mie wrocław skiej architektury nazistowskiej nie zabrak-

ło kil ku odniesień do Prus Wschodnich – przedwojen-

nej pro win cji niemiec kiej, a obecnie zapomnianej krainy

his to rycz nej wchodzą cej w skład dwóch państw: Polski

(jako wo je wódz two war mińsko-mazurskie) oraz Rosji

(w po sta ci enklawy – Ob wodu Kaliningradzkiego). Na-

tu ral nie przy wo łane obiekty stanowiły tylko margines

dla pod stawo wych rozważań skupionych na Wrocławiu

i Dolnym Śląsku.

Janusz Dobesz odniósł się do tematyki wschod nio-

pruskiej raz jeszcze, omawiając w artykule opub li kowa-

nym na łamach „Architectusa” architekturę i wy strój

ra tu sza w mazurskim Szczytnie [2]. W tym właś nie

tekś cie jako pierwszy polski autor podjął próbę cha rak-

te rystyki znaczącego wschodniopruskiego dzieła archi -

tektonicznego lat trzydziestych ubieg

łego wieku. Cho dzi

tu o spektakularny obiekt zwracający uwagę mo nu men-

talną formą, wyraźnie odwołującą się do Or dens burgów

* Instytut Architektury, Politechnika Łódzka/Institute of Architec-

ture, Łódź University of Technology.

Janusz L. Dobesz once described the architecture of

Wrocław in the age of Nazism, paying attention both to

its characteristic features and allusions to the examples

from other areas of what was then Germany [1]. It was

in many respects a seminal work with a lot of judgmental

yet often relevant comments – which is not so unusual of

that author – as well as straightforward and apt quotes. Let

us go back, however, to the book mentioned above. The

panorama of Nazi architecture in Wrocław presented in it

included a number of allusions to East Prussia – a prewar

German province which now is a forgotten historical land

divided between two countries: Poland (as Warmian-

Masurian Voivodeship) and Russia (as a Russian enclave –

Kaliningrad Oblast). Naturally, the examples which were

mentioned were only marginal to the author’s primary

concern focused on Wrocław and Lower Silesia.

Janusz Dobesz once again referred to East Prussia

when describing the architecture and decorations of the

Town Hall in Szczytno in Masuria in the article published

in “Architectus” [2]. He was the ﬁ rst Polish author to try

to describe in that very text that signiﬁ cant East Prussian

work of architecture from the 1930

. This is a spectacular

structure with a monumental form, clearly alluding to Or-

densburgs – symbols of the Teutonic state, as well as mo -

tifs typical of totalitarian architecture such as the bal cony

in the tower to deliver speeches – a suggestive example of

a pulpit (Sprechkanzel) providing proper re lations between

the speaker and the crowd (Fig. 1). The Town Hall in

Szczytno from 1938 is undoubtedly a ma jor masterpiece

of the Nazi episode in the East Prussian architecture. It is

also one of the best works by Kurt Frick – a brilliant and

92 Jan Salm

– symboli zakonnego państwa, ale także motywami

typowymi dla totalitarnej architektury, jak bal kon w wie-

ży służący do wygłaszania przemówień – su ges tyw-

ny przy kład mównicy (Sprechkanzel) budującej odpo-

wied nie re lacje między mówcą a tłumem (il. 1). Ratusz

szczy cieński z 1938 r. to niewątpliwie czołowe dzieło

hit le rowskiego epizodu architektury wschodniopruskiej.

Zalicza się rów no cześnie do najlepszych realizacji Kur ta

Fricka, archi tekta wybitnego i bardzo płodnego, a w ok-

resie III Rzeszy zwolennika ideologii nazistowskiej [3].

Wspomniane przez Janusza Dobesza budowle nie wy -

czerpują oczywiście całego wątku „brunatnej archi tek-

tury” w Prusach Wschodnich – obiektów realizowanych

w latach 1933–1945. Jest on bardzo słabo rozpoznany,

a co za tym idzie – praktycznie nieopisany. Realizacje

tam tych lat, choć całkiem liczne, wpisały się w krajobraz

prowincji na krótko – były ponurym akordem kończącym

niemiecką historię tych ziem. Po 1945 r. w części uleg-

ły unicestwieniu lub też pozbawione pierwotnego przez-

highly proliﬁ c architect who was an advocate of Nazism

during the Third Reich [3].

Obviously, the list of the buildings mentioned by

Janusz Dobesz which belong to the “Brown Architecture”

in East Prussia – erected in 1933–1945 – is not complete.

Actually

it is poorly recognized and consequently practically

undescribed. Although the designs from those times were

quite numerous, they became part of the landscape of the

province for a short time – they were a grim note at the

end of the German history of that area. After 1945, some

of them were destroyed or deprived of their original use,

some of them were remodeled and lost their signiﬁ cance.

That is why it is worth mentioning those characteristic

buildings erected in 1933–1945. It is worth including them

in the more general deliberations concerning Nazi Ger -

many architecture and urban planning and recognizing their

regional signiﬁ cance as important assets of cultural heritage.

It should be kept in mind that the nationalist sentiments

were rather popular in the province scarred with warfare

Il. 1. Ratusz w Szczytnie.

Stan współczesny

(proj. K. Frick, fot. J. Salm)

Fig. 1. Town Hall in Szczytno.

Present condition

(designed by K. Frick,

photo by J. Salm)

Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich /Architecture created in East Prussia under the symbol of the swastika 93

na czenia i często przebudowywane utraciły swą wy-

mo wę. Dlatego warto wspomnieć charakterystyczne,

zrea li zowane w latach 1933–1945 budowle. Celowe jest

zarówno włączenie ich w krąg szerszych rozważań po-

święconych architekturze i urbanistyce hitlerowskich

Niemiec, jak i określenie ich znaczenia regionalnego jako

niekiedy ważnych składników krajobrazu kulturowego.

Warto pamiętać, że w prowincji naznaczonej piętnem

działań wojennych i oddzielonej od reszty Niemiec de-

cy zja mi traktatu wersalskiego postawy nacjonalistyczne

występowały dość powszechnie. Dlatego później narodo wy

socjalizm był szeroko akceptowany i zyskał wielu zwo len -

ników. Wyraziło się to m.in. wynikami wyborów 1932 r.,

które dały tu NSDAP znacznie lepsze rezultaty niż w innych

prowincjach niemieckich [4]. Stwierdzić moż na, że już

wcześ niej, od czasów odbudowy ze znisz czeń lat 1914–1915,

toczył się w Prusach Wschod nich pro ces mo derni za cji

o nie kiedy wyraźnie ideologicznym pod tekście, wzmoc -

nio nym po przegranej wojnie i nie ko rzyst nych te ryto-

rial nych zmianach [5]

. Nie ma wąt pli woś ci, że eks po-

no wanie i manifestowanie „niemieckoś ci” w wy branych,

ważnych realizacjach architektonicz nych trwa ło przez

lata dwudzieste i znalazło w kolej nej de ka dzie świa domą

kon tynuację. Kontynuację pod po rząd kowaną oﬁ cjalnej

ideo logii i ubraną w kilka jed no litych pod wzglę dem

archi tektonicznym, obowią zu jących „uni formów”.

Moje zainteresowanie skupia się na obiektach i ze-

spo łach powstałych po „przejęciu władzy” (Macht über-

nahme) w 1933 r. Nowa sytuacja polityczna zaznaczy-

ła się bowiem również we wschodniopruskim krajobrazie

architektonicznym wzrostem liczby inwestycji. Jak wspom -

niałem

, krajobraz ten ulegał już wcześniej prze mianom

związanym z odbudową po I wojnie, co wiązało się nie

tylko z usuwaniem zniszczeń, ale też poprawą do tych -

czasowych warunków egzystencji i likwidacją ana chro-

nicznych rozwiązań w zabudowie miasteczek i wio sek.

Lata dwudzieste (zwłaszcza druga połowa de kady) to

swego rodzaju architektoniczna stabilizacja i pow stanie

wielu interesujących budowli inspirowanych his torycz-

ną architekturą ceglaną (np. nowe ratusze w Mal bor ku

czy Frydlądzie), a także wznoszonych w stylistyce mię-

dzynarodowego modernizmu (głównie budowle kró-

le wieckie, ale też m.in. sąd w Kętrzynie lub szkoła im.

Jahna w Elblągu i seminarium w Braniewie [6]). Zjawiska

te miały po części kontynuację w latach trzydziestych,

choć oddziaływanie modernizmu zaczęło zdecydowanie

słabnąć, a w jego miejsce pojawiły się rozwiązania ut-

rzy ma ne w stylistyce III Rzeszy połączone niekiedy

z wąt ka mi regionalnymi. Odnosi się to do konkretnych

ty pów budowli oraz rozwiązań formalnych i detalu. Moż-

na wychwycić w nich równocześnie schematy uni wer -

salne, obecne także w innych realizacjach ówczes nych

hitlerowskich Niemiec. Z pewnością lata trzy dzieste

przyniosły Prusom Wschodnim inwestycje w kilku dzie -

Prusy Wschodnie w okresie międzywojennym zmniejszyły się

o uzyskaną przez Rzeczpospolitą ziemię działdowską i przejęty przez

Litwę okręg Kłajpedy, ale równocześnie inkorporowano w ich obręb

fragmenty leżących na wschodnim brzegu Wisły dawnych Prus Za

chodnich z Elblągiem, Kwidzynem i Malborkiem.

and separated from the rest of Germany under the Treaty

of Versailles. That is why National Socialism was later

universally accepted and attracted a lot of adherents. It was

for instance evident in the results of the elections in 1932

which were much better there for the Nazi Party (NSDAP)

than in other German provinces [4]. It can be claimed that

the modernization process, which was sometimes clearly

ideological after the lost war and unfavorable territorial

changes, was taking place in East Prussia already earlier,

since the times of rebuilding from the destruction suffered

in 1914–1915 [5]

. Undoubtedly, the “Germanness” vi-

sible in selected and signiﬁ cant architectural designs was

demonstrated and manifested over the 1920

and it was

deliberately and willingly continued in the following de-

cade. That continuation followed the ofﬁ cial ideo lo gy and

only several architecturally uniform designs were used.

My interest concentrates on structures and complexes

which were built after the “seizing of power” (Macht-

über nahme) in 1933 as the new political situation re sulted

in an increased number of investments also in the East

Prussian architectural landscape. As I mentioned earlier,

this landscape had already before hand undergone some

trans formations connected with the rebuilding after World

War I, which was connected not only with the removal

of war damage but also with the improvement of the

existing living conditions and liquidation of anachronistic

solutions used in the extension of towns and villages.

The 1920

(especially the second half of the decade)

was the period of a kind of architectural stabilization

and many interesting buildings inspired by the historical

brick architecture (e.g. new town halls in Malbork or

Frydląd) were designed then and built in the international

modernist style (mainly in Królewiec as well as the

courthouse in Kętrzyn or Jahn school in Elbląg and the

seminary in Braniewo [6]). These phenomena were partly

continued in the 1930

, though the impact of modernism

began to signiﬁ cantly weaken, and instead the solutions in

the Third Reich style sometimes connected with regional

motifs emerged. This regards spe ci ﬁ c types of buildings

as well as formal solutions and de co rative details. At the

same time they also feature uni versal patterns which are

also present in other designs exe cuted then in Nazi Ger-

many. Surely, the 1930

brought in vest ments in several

areas of building in East Prussia, such as intensiﬁ cation

of building residential developments with uncomplicated

plans, usually with single or multi-family houses with gable

roofs and plastered, simple fa ca des. They were located in

the city suburbs or new settle ments were designed – co-

lo nies in rural areas – with rela ti vely numerous public

buildings – including schools. The third, related group in-

cludes ofﬁ ce buildings and state institutions – e.g. post

ofﬁ ces, administration buildings (such as town halls)

as well as, e.g. railroad stations built already a decade

earlier. There are also structures and buildings used by

In the period between World War I and World War II, East Prussia

lost some of its area (Działdowo area to Poland and Kłajpeda area to

Lithuania) but at the same time it gained some land – namely the area of

old East Prussia with Elbląg, Kwidzyn, and Malbork located on the east

bank of the Vistula River.

94 Jan Salm

dzinach budownictwa. Mam na myśli m.in. in ten syﬁ ka cję

budowy nieskomplikowanych planistycznie osie d li mie-

szkaniowych, zazwyczaj składających się z par te ro wych

jedno- lub wielorodzinnych domów o dwu spa do wych

dachach i tynkowanych, prostych elewacjach.

Sy tuo wa no

je na przedmieściach miast lub two rzo no nowe jednostki

osadnicze – kolonie na terenach wiejskich. Stosunkowo

liczne są też przykłady obiektów użyteczności publicznej

– w tym szkół. Trzecią pokrewną grupę stanowią gmachy

urzędów i instytucji państwowych – np. poczty, obiekty

administracji (m.in. ratusze), ale też np. modernizowane

już przynajmniej od dekady dworce. Są tu wreszcie obiekty

i za ło żenia służące aparatowi władzy i ideologii – gmachy

partyjne, siedziby stowarzyszeń i założenia przestrzen-

ne przeznaczone do organizowania po litycznych i spor-

to wych imprez. Odrębnie traktować

trzeba natomiast ar-

chi tekturę sakralną, praktycznie oder

waną od stylistyki

ar chi tektury III Rzeszy i poszukującą własnego wy ra zu.

Spośród około 70 nowych obiektów kultowych mię dzy-

wojnia tylko nieliczne miały w swym wystroju ewidentnie

nacjonalistyczne wątki – jak np. koś ciół św. Brunona

w Giżycku (1936–1937, arch. M. Weber).

Trwające nieco ponad dziesięć lat przemiany pejza-

żu wschodniopruskiego za czasów nazistowskiej dy kta -

tu ry są zagadnieniem wymagającym dalszych, wielo-

to rowych badań. Tutaj ograniczę się do przedstawienia

wy branych przykładów stanowiących rozwiązania cha-

rakterystycz ne. Być może mogą one posłużyć jako wzorce,

z którymi kon frontować należy zbliżone rozwiązania, za -

równo lo kalne, jak i pochodzące z innych regionów ów-

czesnej Rzeszy.

Wymienić można przynajmniej cztery realizacje z te -

renu Prus Wschodnich, reprezentatywne dla archi tek tu ry

hitlerowskich Niemiec. Są to: wspomniany ra tusz w Szczyt-

nie, plac manifestacji (plan thingowy, Thingplatz) w Tylży

(dziś So vietsk)

, osiedlowe centrum partyjne (Gemein-

schafts haus) w Świę tej Siekierce (dziś Mamonowo) i za -

ło żenie dworcowe w Olsztynku. Jak już zaznaczyłem,

w la tach trzydziestych powstało na obszarze prowincji

znacz nie więcej obiektów charakterystycznych dla bu-

dow nictwa III Rzeszy, lecz brak o nich dostatecznej

wie dzy. Wybrane do niniejszej publikacji przykłady to

swe go rodzaju „wizytówki” po kazujące, że prowincja

pod po rząd kowała się ogólnym ten dencjom i tylko cza-

sem dostrzec można w nich także ce chy indywidual-

ne lub regionalne. Rodzi się pytanie, czy zawsze forma

archi tektoniczna, symbolika wystroju albo specyﬁ czny

detal uprawniają do użycia wobec nich nazwy „archi-

tektura nazistowska” czy bardziej neutralnego i poz ba-

wionego kwaliﬁ kacji stylowej i ideologicznej określenia

– „wschodniopruska” lub jeszcze szerszego – „niemiec-

ka architektura lat trzydziestych”. Z pewnością architek-

tura III Rzeszy nie miała charakteru jednolitego, choć

znaj dowała się pod ścisłą państwowo-partyjną kuratelą.

W wielu przypadkach była kontynuacją tendencji obec-

nych w Europie jeszcze w przededniu I wojny światowej

i określanych mianem półmodernizmu. Piotr Krakowski

oprócz tego nurtu wyróżnia jeszcze dwa: chłopsko-ręko-

dzielniczy i neoklasyczny [7]. Czy występowały inne,

lokalne odmiany tych głównych kierunków, to tematy

the authorities for ideological purposes – party houses,

seats of associations, and space developments designed

for holding political and sports events. The ecclesiastical

architecture, practically with no features of the Third Reich

architecture and searching for its own style, is a separate

category. Out of about 70 new buildings used for religious

purposes only few had some evidently nationalist motifs

in their decorations, such as, e.g. the church of St. Bruno

in Giżycko (1936–1937, architect M. Weber).

The transformations of the East Prussian landscape

which lasted a little more than ten years during the Nazi

dictatorship require further and thorough research. I will

limit this presentation to selected examples of typical

solutions. Maybe they could be used as templates against

which similar designs – both local and from other regions

of the Reich then – should be confronted.

At least four designs can be mentioned from the area

of East Prussia, representative of the architecture of Nazi

Germany. They include the town hall in Szczytno, folk

square (Thingplatz) in Tylża (today’s Sovietsk), district

party center in Święta Siekierka (today’s Mamonowo)

and the railroad station in Olsztynek. As I already pointed

out, many more typical Third Reich buildings were built

in the 1930

in the province, however, knowledge of them

is insufﬁ cient. The examples selected for this paper are

a kind of “postcards” showing that the province followed

the general trends and only sometimes do they show in-

dividual or regional features. A question arises whether the

architectural form, symbols used in decorations or speciﬁ c

details always justify calling them “Nazi archi tecture” or

using a more neutral term which does not qualify them as

belonging to some style or ideology – “East Prussian” or

maybe even a broader term – “German architecture of the

1930

”. Surely, the architecture of the Third Reich was

not uniform, despite being under strict state-party super-

vision. In many cases it was a continuation of the trends

present in Europe already before World War I which were

called half-modernism. Apart from this trend Piotr Kra-

kowski distinguishes two more currents: peasant-crafts

and neoclassical [7]. Whether there were any other,

local variations of those main currents requires further

dis cussion, especially in the context of less spectacular

structures with no straightforward symbolism, of which

there were plenty in the area in question. We should start,

however, with the most evident examples.

The folk square (Thingplatz) in Tylża (today’s So vietsk)

was one the most spectacular examples of the national

socialist designs of this type in Germany [8]. It was

designed within Jakobsruh park located on the south-west

outskirts of the city by Franz Böhmer and Georg Petrich

in 1935. These architects from Berlin designed later, e.g.

the youth hostel on St. Anne’s Hill in Upper Silesia (1937)

and developed the conception of Thingstätte in Opole

which was never implemented.

The original main component elements of the square

design in Tylża are still visible today though its layout

is no longer so clear. The structure was designed as

a venue for over three thousand participants and its main

element was a rectangular, stone-cladded podium which

could be also used as a rostrum. There was a huge four-

Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich /Architecture created in East Prussia under the symbol of the swastika 95

warte dalszej dyskusji, zwłaszcza w kontekście mniej spe-

ktakularnych i pozbawionych jednoznacznej symboliki

budowli, jakich na interesującym nas terenie także nie

brakowało. Zacząć wypada jednak od przykładów naj-

bardziej wyrazistych.

Plac thingowy w Tylży (dziś Sovietsk) przynależał

do grupy spektakularnych realizacji narodowo-socjalis-

tycznych tego typu w Niemczech [8]. Założenie powstało

w obrębie ulokowanego na południowo-zachodnich ru-

bie żach miasta parku Jakobsruh. Realizacja projektu

Franza Böhmera i Georga Petricha nastąpiła w 1935 r.

Wspomniani architekci berlińscy zaprojektowali póź niej

m.in. schronisko młodzieżowe na Górze Św. Anny na Gór -

nym Śląsku (1937) i opracowali koncepcję nie zreali zo -

wanej Thingstätte w Opolu.

Zasadnicze składniki założenia tylżyckiego przetrwały

do dziś, choć ich spójność w obrębie zdziczałego parku

nie jest już tak czytelna. Obiekt został zaprojektowany na

organizację ponad trzydziestotysięcznych manifestacji,

a jego głównym elementem było prostokątne, oblicowane

kamienną okładziną podium mogące pełnić też funkcję

mów nicy. Od południa znajdował się wielki, czworokątny

plac otoczony parkową zielenią i przeznaczony na ma-

nifestacje i pochody (il. 2). Po przeciwnej, północnej stro -

nie podium ulokowano ziemny amﬁ teatr na 6000 wi dzów

z półokrągłą widownią. Cały kompleks pod po rząd ko wa -

ny był jednolitej, klarownej kompozycji, a jego po szcze -

gól ne elementy usytuowano na osi N–S, z główną aleją

wio d

ącą od strony miasta. Projekt tylżycki to zbiór uni wer-

salnych cech architektury nazistowskiej – brak tu jakich-

kolwiek odniesień do lokalnej specyﬁ ki, prócz wpa sowania

założenia w uwarunkowania przyrodnicze i kra jobrazowe

parku. Zastosowano tu wyraźnie spraw dzo ny schemat, któ ry

nie potrzebował odniesień do „wschod nio pruskości”. Tyl -

ża mieści się w grupie innych placów thin gowych pow-

sta łych w tym okresie lub pla nowanych na terenie Rzeszy.

Trudno wyróżnić którykolwiek z powstałych w dobie

nazizmu przedmiejskich zespołów mieszkaniowych, zwyk-

schematycznych i formalnie skromnych. Ze wzglę du

na zaproponowany program wspomnieć warto kompleks

w Świętej Siekierce (wówczas Heiligenbeil), miej sco -

woś ci położonej obecnie w Obwodzie Kalinin gradz kim

i noszącej nazwę Mamonowo. Osiedle domów jed no-

rodzinnych o stypizowanym układzie wzniesiono w pół-

nocnej części tego niewielkiego miasta ulokowanego

mię dzy Braniewem a Królewcem. Istotnym elementem

za łoże nia miał być plac manifestacji (Aufmarschplatz)

ﬂ an ko wa ny przez dwa obiekty: Dom Wspólnoty Naro-

dowo-Socjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników

(Gemeinschaftshaus der NSDAP) i szkołę ludową (Volks-

schule) [9]. To wyróżnia wzmiankowany kompleks

wśród innych, niewyposażonych w tak rozbudowany ze -

spół budowli towarzyszących. Do 1942 r. powstało tyl-

ko południowe skrzydło Domu Wspólnoty, a całe trój-

skrzydłowe założenie oparte na schemacie odwróconej

litery U nie zostało ukończone (il. 3). Architekt planował

nadać niewielkiej budowli monumentalny charakter po-

przez dostawienie do elewacji frontowej ﬁ larowego por-

tyku nakrytego niskim czterospadowym dachem. W środ -

ku znajdować się miała niewielka sala ze sceną i wi dow-

sided square from the south side, surrounded by the park

greenery to hold demonstrations and parades (Fig. 2).

On the opposite, north side of the podium there was an

earth amphitheater for 6000 people with a semicircular

seats. The whole complex had a uniform, clear design,

and its individual elements were located on the N–S axis,

with the main alley going from the city. The project in

Tylża demonstrates a set of universal features of Nazi

architecture – there are no local allusions except for

blending the design into its natural surroundings and the

park’s landscape. Clearly, a proven pattern which did not

need any allusions to the “East Prussian character” was

applied there. The square in Tylża belongs to the group of

other folk squares designed in those times or planned in

the territory of the Reich.

It is difﬁ cult to distinguish any of the suburban

residential estates designed in the Nazi era which were

usually conventional and simple. The ones which should

be mentioned due to their design include the development

in Święta Siekierka (then Heiligenbeil), the town which

is located in the present day Kaliningrad Oblast and

now is called Mamonowo. The estate with single-fa-

mi ly houses designed with a typical layout was built in

the north part of the town located between Braniewo

and Królewiec. A parade square (Aufmarschplatz) was

supposed to be a signiﬁ cant element of the estate’s de-

sign with two structures on its sides: House of the Fellow-

ship

of the National Socialist German Workers’ Party

(Ge meinschaftshaus der NSDAP) and the popular school

(Volks schule) [9]. This is what dis tinguished this one

from other complexes which did not have such auxi liary

buildings. Only the south wing of House of the Fellow-

ship was built by 1942, and the whole three-winged de-

sign based on the reversed letter U was not completed

(Fig. 3). The architect planned to give the small structure

a monumental character by adding a pillar portico with

a low hip roof to the front facade. Inside, there was

supposed to be a small audience room with a stage and

seats. In the parallel north wing with the same space de-

sign (it was never built) it was planned to have training

Il. 2. Plac thingowy w Tylży. Stan z około 1936 r.

(proj. F. Böhmer, G. Petrich, źródło: [8, s. 34])

Fig. 2. Folk Square in Tylża. About 1936

(designed by F. Böhmer, G. Petrich, source: [8, p. 34])

96 Jan Salm

nią. W równoległym północnym skrzydle o ta kiej sa mej

dyspozycji przestrzennej (nigdy nie powstał) planowano

umieścić sale szkoleniowe. Wzmocnieniu od działywania

budowli służyć miało wykorzystanie walorów skarpy, na

której stanęły zabudowania, i wprowadzenie na osi W–E

monumentalnych schodów łączących niżej ulo kowany

dziedziniec z placem apelowym. Jednak głów ne wejście

do budynku sali zebrań znajdować się mia ło w krótkiej

elewacji północnej – od strony placu ma ni festacji. Nad

wejściem, podobnie jak w innych tego typu obiektach, za -

kładano umieszczenie godła – zgeo me try zo wa nego wy -

ob rażenia orła. To sugestywne roz wią za nie przy po mi na

Gemeinschaftshaus zbudowany około 1936 r. w Rag ne cie

(dziś Nieman w Obwodzie Ka li nin gradzkim) – nie wiel-

kim ośrodku miejskim nad Niem nem, znanym głównie

z zamku krzyżackiego i fa bry ki celulozy. W tym przy-

pad ku nad wykonanym z kamiennych ciosów podcieniem

znajdował się metalowy ażurowy orzeł sym bolizujący

III Rzeszę

. W Ragnecie nie występuje jednak bez po-

średnie powiązanie budowli partyjnej z osiedlem, tak jak

w Świętej Siekierce.

Do charakterystycznych założeń zrealizowanych w póź-

nych latach trzydziestych zalicza się zabudowę placu

dwor cowego w Olsztynku (il. 4). Stacja kolejowa ist

nia ła

tu wcześniej, ale niezbędne architektoniczne zmia ny wią za-

ły się z niespodzianym awansem mia ste czka, wywoła nym

kul tem bitwy stoczonej przez ar mię nie miec ką i rosyjską

w 1914 r. Stary dworzec nie mógł spro stać obsłudze tannen-

berskiego pomnika upa mięt nia jącego

zwycięską bitwę –

mo numentu wznie sio ne go w la tach 1924–1927 wedle

pro jek tu braci Wil hel ma i Johannesa Krügerów [10]. Na-

cjo nalistyczne peregry na cje do monumentu przybrały na

sile od 1934 r., gdy pom nik chwały Rzeszy (Reichsehren-

mal) stał się rów nież grobowcem prezydenta Paula von

Hin denburga. Za ist niała wtedy potrzeba budowy założenia

z jed nej stro ny zapewniającego sprawną komunikację,

z dru giej – od po wiednio reprezentacyjnego i nowoczesnego.

Obiekt, ukończony w 1939 r., zaprojektowany został przez

ar chi tekta Helmuta Conradiego i przedstawiciela kró le -

wieckiej dyrekcji Reichsbahnu, nieznanego z imienia nad -

radcę ko lejowego Arnolda [11]

Zwalista, hitlerowska budowla w nadniemeńskim miasteczku

prze trwała wydarzenia wojenne i po dokonanej odbudowie wyko rzys-

tywana była później na cele sportowe.

Wspomniany Conradi (1903–1973) uczestniczył po wojnie

w od budowie dworca stuttgarckiego i projektował nowoczesne za bu-

dowania stacji pasażerskich w Pforzheim i Heidelbergu.

rooms. The effect of the structure was supposed to be

increased by the slope with buildings on it and by the

monumental steps designed on the W–E axis connecting

the yard located lower with a drill ground. However, the

main entrance to the meeting room building was supposed

to be located in the short, north facade – from the side of

the folk square. Just like in other structures of this type an

emblem was designed above the entrance – a geometric

image of the eagle. This was a suggestive solution re-

minding of Ge meinschaftshaus built in about 1936 in Ra -

gneta (to day’s Nie man in Kaliningrad Oblast) – a small

town by the Nie men River, famous mainly for the Teu-

tonic castle and a cellulose factory. In this case above the

stone block over hang there was a metal, openwork eagle

symbolizing the Reich

. Unlike in Święta Siekierka, there

is, however, no direct connection in Ragneta between the

building of the party and the estate.

The characteristic designs executed in the late 1930

include the architecture of the railroad station square

in Olsztynek (Fig. 4). The railroad station existed there

earlier but the necessary architectural changes resulted

from an unexpected promotion of the town caused by

the cult of the battle fought by the German and Russian

armies in 1914. The old railroad station could not ade-

quately cater for the visitors of the Tannenberg Me mo-

rial commemorating the victory – the monument was de -

signed by two brothers – Wilhelm and Johannes Krü ger

and was erected in 1924–1927 [10]. The nationalist pe-

re grinations to the Memorial became more frequent in

1934 when the Reich memorial (Reichsehrenmal) be-

came also the tomb of president Paul von Hindenburg.

A need emerged then for a building which, on the one

hand, would provide for efﬁ cient transportation and, on

the other hand, would be adequately representative and

modern. The structure completed in 1939 was designed

by architect Helmut Conradi and the railroad supervisor

Arnold – the representative of Reichsbahn in Królewiec,

whose last name remains unknown [11]

The complex of the railroad station in Olsztynek

had a number of the station buildings divided into three

segments. They created a 150 m long front. In front of

the main entrance there was a square (50 × 80 m) with two

A heavy, Nazi building in a town by the Niemen River survived

the war and after reconstruction it was later used for sports purposes.

After the war, Conradi (1903–1973) participated in the re con-

struction of the railroad station in Stuttgart and he designed modern

buildings of the passenger railroad stations in Pforzheim and Heidelberg.

Il. 3. Makieta Domu Wspólnoty

NSDAP w Świętej Siekierce

(proj. G. Görres, źródło: [9, s. 4])

Fig. 3. Model of the House of

the Fellowship of Nazi Party

in Święta Siekierka

(designed by G. Görres,

source: [9, p. 4])

Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich /Architecture created in East Prussia under the symbol of the swastika 97

Dworzec olsztynecki składał się z ciągu zabudowań

stacji podzielonej na trzy segmenty. Tworzyły one front

o długości 150 m. Przed głównym wejściem ulokowano

czworokątny plac (50 × 80 m) ﬂ ankowany przez dwa bliź-

niacze budynki mieszkalne. Regularny obrys placowego

założenia podkreślały ponadto niskie murki z eratycznych

kamieni i skomponowana z nimi niska zieleń. Z osi placu

i dworca wybiegała brukowana droga omijająca mia -

steczko i wiodąca wprost do odległego o 2 km tannen -

berskiego pomnika. Tu formowały się pochody zmie-

rzające do bitewnego sanktuarium.

Dworzec obejmował piętrowy budynek o 13-osiowej

ele wacji frontowej i ﬂ ankujące go parterowe skrzydła

bocz ne. W głównym obiekcie umieszczono od strony

wejś cia przestronny hol, kasy, poczekalnię z restauracją

ut rzy ma ną w ludowej, niemieckiej stylistyce oraz inne

dwor co we pomieszczenia. Wedle przekazów na jednej

ze ścian hali wejściowej znajdowało się malowidło au-

torstwa królewieckiego artysty Gerharda Eisenblätte-

ra wy ob rażające m.in. niewiastę symbolizującą Prusy

Wschod nie oraz towarzyszącego jej krzyżackiego ry ce-

rza i niemieckiego żołnierza z czasów I wojny świato -

wej

. Por tyk wejściowy od strony placu zdobiły kamienne

płas ko rzeźby o kolejowej symbolice (zachowana lewa,

prawa wymieniona po 1945 r.) (il. 5). Budynek nakryty

został wysokim ceramicznym dachem, a na jego osi, ponad

wejś ciem umieszczona została platforma z masz tem ﬂ ago-

wym i ażurowym wyobrażeniem orła. W bocz nym, pół-

Tego typu motywy były stosowane w innych narodowo socja-

listycznych w wymowie dekoracjach wnętrz budowli wschodnioprus-

kich. Znamy je m.in. ze starego ratusza w Olsztynie i wspomnianej

wcześniej fasady kościoła św. Brunona w Giżycku. Równie ciekawe są

powstałe w tym okresie dekoracje rzeźbiarskie o ideologicznej wy -

mowie, znane m.in. z ratusza w Labiawie czy szkoły w Bartoszycach.

twin, residential buildings along its four sides. The regular

shape of the square was additionally marked by low walls

of erratic stones and short greenery blended into them.

A coble-stone road led from the axis of the square and

the station, going further around the town straight to the

Tannenberg Memorial located 2 km away. This is where

the parades going to the battle sanctuary began.

The railroad station included a two-story building with

a 13-bay front facade and one-story wings on its sides.

The main structure had on the side of the entrance a spa-

cious hall, ticket desks, waiting room with a restaurant

designed in a folk, German style as well as other railroad

station rooms. According to the accounts on one of the

walls in the entrance hall there was a painting by Gerhard

Eisenblätter from Królewiec depicting among others

a woman symbolizing East Prussia with a Teutonic knight

and a German soldier from World War I accompanying

her

. The entrance portico from the side of the square

was decorated with stone, low relief sculptures with

railroad motifs (the one on the left is original, the one on

the right was replaced after 1945) (Fig. 5). The building

was covered with a high ceramic roof, and a platform

with a ﬂ ag pole and an openwork image of the eagle was

designed on its axis above the entrance. The side, north

wing had utility rooms for the station operators. In the

south side there was a roofed hall supported by columns

with a kiosk and a fountain with a sculpture by Walter

Rosenberg from Królewiec of a boy in a Hitler Youth

This type of motifs were applied in other National Socialist

decorations inside East Prussian buildings. They are known, e.g. from

the old town hall in Olsztyn and the earlier mentioned facade of the

church of St. Bruno in Giżycko. Equally interesting are the sculptural

decorations of ideological significance from those times, such as, e.g. in

the town hall in Labiawia or the school in Bartoszyce.

Il. 4. Dworzec kolejowy w Olsztynku. Stan współczesny

(proj. H. Conradi z zespołem, fot. J. Salm)

Fig. 4. The railroad station in Olsztynek. Present condition

(designed by H. Conradi with the team, photo by J. Salm)

98 Jan Salm

noc nym skrzydle znalazły się pomieszczenia go spo dar cze

służą ce obsłudze stacji. Natomiast od po łud nia znajdo-

wała się wsparta na słupach zadaszona hala z kio skiem

i fon tanną z rzeźbą muzykującego mło dzień ca w uni -

for mie Hitlerjugend (HJ), wykonaną przez rzeź bia rza

Wal tera Ro sen ber ga z Kró lewca. Na zachodnim skra ju

kom plek su uloko wano ze spół sanitariatów. Cera micz ny

dach par terowej hali nie przetr wał do dziś, zachował się

nato miast usytuowany przy ścianie właściwego budynku

dworcowego kiosk ozdo bio ny „ludowymi” ciosanymi

w drew nie wzorami, niec ka fontanny i cokoły ﬁ larów za-

da szenia wzniesione z kamiennych ciosów.

Do stylistyki przyjętej przez dworzec nawiązywały

też budynki otaczające plac. Zastosowano tu podobne

proste rozwiązania: symetrycznie skomponowane ele wa-

cje pokryte chropawymi tynkami i czterospadowe cera-

miczne dachy. Wszystkie otwory okienne zaopatrzono

w drew niane okiennice. Wspomniane obiekty pod porząd-

ko wane zostały przemyślanej kompozycji założenia i pod-

le gały dominacji głównego obiektu – dworca, z któ rego

wiodła droga nie tylko do monumentu, ale i w świat.

uniform, playing an instrument. The west corner of the

complex had washing facilities. The original ceramic roof

of the one-story hall no longer exists but the original kiosk

decorated with “folk” wood carved patterns, the fountain

tub, and the pedestals of the pillars made of stone blocks

supporting the roof located by the wall of the main railroad

station building is still there.

The buildings surrounding the square also alluded to

the style of the railroad station. Similar, simple solutions

were used there: symmetrically designed facades co vered

with rough plaster and ceramic, hip roofs. All window

openings had wood shatters. The design of those struc-

tures followed the sophisticated layout of the whole

design and they were all subjected to the dominance

of the main building – the railroad station with a road

going not only to the memorial but to the world as well.

The railroad station located by the town rebuilt by 1923

completed the program of the Tannenberg design and

apparently surpassed with its scale the needs of small

Olsztynek to serve primarily all visitors to the memorial.

The applied architectural and functional solutions enabled

Il. 5. Główne wejście dworca

kolejowego w Olsztynku.

Stan współczesny

(proj. H. Conradi z zespołem,

fot. J. Salm)

Fig. 5. Main entrance

of the railroad station in Olsztynek.

Present condition

(designed by H. Conradi

with the team, photo by J. Salm)

Architektura spod znaku swastyki w Prusach Wschodnich /Architecture created in East Prussia under the symbol of the swastika 99

Dworzec ulokowany obok odbudowanego do 1923 r.

mia steczka dopełniał program tannenberskiego za łoże -

nia i oczywiście przerastał swą skalą potrzeby nie wiel-

kiego Olsztynka, by służyć przede wszystkim oso bom

zwiedzającym pomnik. Stworzono mu takie roz wią za-

nia architektoniczne i funkcjonalne, by sprawnie ob słu -

giwał ruch podróżnych przybywających z Rzeszy i po-

wracających ze wschodniopruskiej „pielgrzymki”. Mówi

o tym także wspomniany tekst autorstwa Conra diego

z 1940 r., przepełniony propagandowymi hasłami [11].

Przedstawione rozważania nie wyczerpują tak szero-

kiego tematu, jakim pozostaje architektura i urbanistyka

prowincji wschodniopruskiej w latach 1933–1945. Moż-

na je traktować jako wstęp i zachętę do głębszych badań.

Prezentują rozwiązania charakterystyczne dla tego ok re-

su – obiekty służące przede wszystkim manifestacji or-

ga ni zacyjnej sprawności władzy i partii, ale też potęgi

pań stwa. Powstanie opisanych budowli miało wyraźny

wydźwięk propagandowy i uniﬁ kujący – odwoływały się

one do rozwiązań realizowanych w Prusach Wschodnich

i równocześnie na innych obszarach Rzeszy. Na obecnym

etapie badań przedstawione realizacje uznać można za

przykłady reprezentatywne dla swoich czasów i dobrze

wpisujące się w realia wschodniopruskiej architektury lat

międzywojennych – ostrożne przyjmowanie ze wnętrz-

nych wzorców i uzupełnianie ich sporadycznie motywami

i stylizacjami o regionalnej proweniencji.

it to efﬁ ciently serve the visitors traveling from the Reich

and returning from the “pilgrimage” to East Prussia. This

is also evident in the text by Conradi from 1940 which is

full of propaganda slogans [11].

The deliberations presented in this paper do not com-

prehensively describe the broad subject of archi tec ture and

urban planning in East Prussia in 1933–1945. They can be

considered to be an introduction and encouragement for

further research. They present the designs characteristic

of those times – the structures used in particular to

demonstrate the organizational capabilities of the autho-

rities and the party, as well as the power of the state.

The erection of the described buildings conveyed a clear

propaganda message and served uniﬁ cation purposes –

they alluded to the solutions employed in East Prussia and

at the same time in other areas of the Reich. At the present

stage of research the presented designs can be considered

to be representative of their times and well established

in the East Prussian architecture of the interwar period –

careful acceptance of external patterns and sporadically

completing them with regional motifs and styles.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

Bibliografia /References

[1] Dobesz J.L., Wrocławska architektura spod znaku swastyki na

tle budownictwa III Rzeszy, Oﬁ cyna Wydawnicza PWr, Wrocław

1999.

[2] Dobesz J.L., The Town Hall in Szczytno, „Architectus” 2009,

nr 1–2(25–26), 45–52.

[3] Salm J., Der Architekt Kurt Frick (1884–1963). Eine Porträtskizze,

„Jahrbuch des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der

Deutschen in östlichen Europa, Berichte und Forschungen” 2006,

Bd. 14, 159–186.

[4] Kossert A., Prusy Wschodnie. Historia i mit, Wydawnictwo Nau-

kowe Scholar, Warszawa 2009.

[5] Salm J., Ostpreußische Städte im Ersten Weltkrieg. Wiederaufbau

und Neuerﬁ ndung, Schriften des Bundesinstituts für Kultur und

Geschichte der Deutschen in östlichen Europa, Bd. 46, Oldenbourg,

München 2012.

[6] Salm J., Modernizm w architekturze Prus Wschodnich. Wstęp do

badań, [w:] M.J. Sołtysik, R. Hirsch (red.), Modernizm w Europie.

Modernizm w Gdyni. Architektura lat międzywojennych i jej och-

rona, Urząd Miasta Gdyni, Gdynia 2009, 135–142.

[7] Krakowski P., Sztuka Trzeciej Rzeszy, Międzynarodowe Centrum

Kultury, Kraków 1994, 47–93.

[8] [b.a.], Arbeiten der Architekten Franz Böhmer und Georg Petrich,

„Baugilde” 1936, H. 2, 33–40.

[9] Zechlin H.J., Drei ostpreussische Bauten, Architekt: Guido Görres,

Königsberg, „Bauwelt” 1942, Nr. 27–28, 1–8.

[10] Tietz J., Das Tannenberg-Nationaldenkmal: Architektur, Ge schich-

te, Kontext, Bauwesen, Berlin 1999.

[11] Conradi H., Die architektonische Neugestaltung des Bahnhofs

Hohenstein (Ostpreußen), „Die Reihsbahn” 1940, Jh. 17, H. 38/39,

389–397.

Streszczenie

Architektura nazizmu w Prusach Wschodnich jest zagadnieniem wciąż słabo rozpoznanym. Tymczasem w latach 1934–1945 powstało na tym

terenie wiele charakterystycznych i interesujących obiektów oraz założeń przestrzennych. Prowincja wschodniopruska znajdowała się w okresie

międzywojennym w specyﬁ cznej sytuacji – była jedynym obszarem Niemiec zniszczonym częściowo w czasie Wielkiej Wojny i następnie w planowy

sposób odbudowanym. Istotne były też zmiany terytorialne. W wyniku traktatu wersalskiego Prusy Wschodnie zostały oddzielone od reszty państwa

„polskim korytarzem”, co wpływało na polityczną i gospodarczą sytuację tej krainy. Dlatego w latach trzydziestych kontynuowano akcję modernizacji

prowincji. Przejawiało się to także w rozwoju budownictwa. Przede wszystkim realizowano program budownictwa mieszkaniowego – budowy

osiedli przedmiejskich i kolonii. W istotny sposób, poprzez swą architektoniczną i urbanistyczną jednorodność wpłynęły one na ukształtowanie się

miejscowego krajobrazu. Stosunkowo liczne są też przykłady obiektów użyteczności publicznej i oświaty – zwłaszcza szkół budowanych zarówno na

terenach wiejskich, jak i miejskich. Pokrewną grupę stanowią gmachy urzędów i instytucji państwowych – np. siedziby administracji, banki, poczty,

dworce. Wymienić można też obiekty i założenia służące propagowaniu ideologii – gmachy partyjne, siedziby stowarzyszeń i założenia przestrzenne

do organizowania imprez politycznych i sportowych. We wszystkich tych budowlach pojawiają się motywy uniwersalne, typowe dla architektury

czasów nazizmu. Niekiedy stanowią rozwiązania indywidualne, nawiązujące do regionalnych motywów zdobniczych i inspirowane lokalną tradycją

budowlaną. W artykule przedstawiono kilka obiektów odzwierciedlających omawiane nurty: sięgający do germańskiej tradycji plac thingowy

(plac manifestacji) w Tylży (obecnie Sovietsk), mający odniesienia do nazistowskiej ideologii i klasycznej architektury dom zebrań partyjnych

100 Jan Salm

w Świętej Siekierce (obecnie Mamonowo) i wreszcie plac dworcowy oraz stację kolejową w Olsztynku, tworzące integralny, wyrazisty składnik

drogi wiodącej do nacjonalistycznego pomnika wojennego na pobojowisku w pobliskim Tannenbergu. Wspomniano także o odwołującym się do

architektury krzyżackiej ratuszu w Szczytnie.

Słowa kluczowe: architektura wschodniopruska, architektura nazistowska, Prusy Wschodnie

Abstract

The architecture of the Nazi era in East Prussia is still rather poorly researched and documented, despite the fact that in the years between 1934 and

1945 a signiﬁ cant number of interesting and distinctive buildings and urban complexes was created in this area. East Prussia was in a unique situation

in the years between the two World Wars: it was the only part of Germany which suffered destruction during the Great War and then underwent

a systematic and planned reconstruction programme. Territorial and political changes also had an inﬂ uence. As a result of the Treaty of Versailles

East Prussia was separated from the rest of Germany by the “Polish corridor”, which had an impact on the political and economic situation of the

region and resulted in the effort to modernise the province continuing during the 1930

. This was clearly visible in the development of the local built

environment. A number of distinctive trends can be distinguished. Firstly a signiﬁ cant programme of residential development could be witnessed, with

new suburbs and out of town settlements being realized. Due to their architectural coherence and unanimity they had a noticeable impact on the local

landscape. There were also numerous examples of public and institutional buildings, such as schools being built both in and out of towns as well as

governmental and administrative buildings housing banks, post ofﬁ ces and railway stations. Special attention should be given to the ediﬁ ces designed

to propagate and promote ideological messages such as party headquarters and large scale complexes intended for political rallies and sport events. All

of them demonstrate universal motives typical of the architecture of the Nazi area. In some cases they take their cue from the local building traditions

and regional decorative motifs. The article illustrates a number of buildings reﬂ ecting the trends described above: The Town Hall in Szczytno, which

draws on the architecture of Teutonic Knights; the square in Tylża (today’s Sovietsk) inspired by the Germanic tradition of Thing Plaze; the party

meeting house in Święta Siekierka (today’s Mamonowo) with its rootes in classical architecture and Nazi symbolism and ﬁ nally, the railway station

and square in Olsztynek, which forms an integral and signiﬁ cant part of the route culminating in a nationalistic war memorial in nearby Tannenberg.

Key words: architecture of East Prussia, Nazi architecture, East Prussia