Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych

Eduard Petzold był niemieckim architektem krajobra-

zu, ogrodnikiem i teoretykiem sztuki ogrodowej. Choć

jego twórczość jest bogata i różnorodna, rzadko bywa

kojarzony z konkretnymi realizacjami i określonym sty-

lem projektowania zieleni. Jego nazwisko często wiązane

jest z osobą twórcy Parku Mużakowskiego

księciem

Hermannem von Pückler-Muskau

, który był jego men-

torem-nauczycielem i wprowadził go w świat ogrodnic-

twa. W literaturze można spotkać pogląd, że Petzold był

najzdolniejszym uczniem księcia, nie dziwi zatem, że stał

się on realizatorem jego koncepcji projektowych w parku

Bad Muskau [1], [10], [15].

Kariera Eduarda Petzolda rozwijała się w czasach, gdy

w sztuce ogrodowej panował niepodzielnie styl krajobra-

zowy, wyznaczając standardy projektowania zieleni

w całej Europie. Projektant ten był przedstawicielem nu r-

tu malowniczego

, zrodzonego z fascynacji pejza żo wym

malarstwem sztalugowym. Przedstawiciele tego nurtu

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej / Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Park Mużakowski (Park Muskau) – założenie krajobrazowe

położone na pograniczu polsko-niemieckim, po obu stronach Nysy

Łużyckiej. W obrębie tego blisko 1000-hektarowego parku znalazła się

rezydencja księcia w miejscowości Bad Muskau (Niemcy). Od roku

1945 jego polska część położona jest przy miejscowości Łęknica.

Książę Hermann von Pückler-Muskau (1785–1871) – niemiecki

arystokrata, a także pisarz, ogrodnik, podróżnik. Twórca Parku Muża-

kow skiego (Muskau), największego założenia krajobrazowego w Polsce

i Niemczech, wpisanego na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Autor licznych publikacji, w tym również dotyczących sztuki ogrodowej.

Nurt malowniczy był odmianą stylową w obrębie koncepcji

parku krajobrazowego. Jego podstawową inspiracją było malarstwo pej-

za żowe (m.in. C. Lorraina i G. Poussina).

Eduard Petzold was a German landscape architect, gar-

dener, and garden art theoretician. Although he developed

a lot of various designs, he is rarely associated with specif-

ic projects or a speciﬁ c landscape design style. His name

is often connected with the creator of Park Mużakowski/

Muskauer Park

Prince Hermann von Pückler-Muskau

who was his mentor-tutor and introduced him to the world

of gardening. The literature on the subject mentions Pe-

tzold as the most talented pupil of the Prince so it is not

surprising that he implemented the Prince’s concept of the

design in Bad Muskau Park [1], [10], [15].

The career of Eduard Petzold developed in the times

when garden art was totally dominated by the landscape

style, setting standards for landscape designing in the

whole of Europe. Petzold was a representative of the Pic-

turesque Movement

which grew from the fascination

with easel landscape painting. The representatives of that

movement thought that paintings evoke in man emotions

similar to those stirred up by nature [11]. The Picturesque

as an aesthetic category emerged already in the second

Muskauer Park – a landscape park located on the border between

Poland and Germany, on both sides of the River Neisse. In that part of

the area of almost 1000-hectares the Prince had his residence in the town

of Bad Muskau (Germany). Since 1945 its Polish part has been located

near the town of Łęknica.

Prince Hermann von Pückler-Muskau (1785–1871) – a German

aristocrat, writer, gardener and traveler. The creator of Park Mużakowski

(Muskauer Park), the biggest landscape park in Poland and Germany

inscribed on the UNESCO World Heritage List. The author of numerous

publications, including those on garden art.

The Picturesque Movement was a kind of style within the con-

ception of a landscape park. Its basic inspiration was landscape painting

(e.g. C. Lorrain and G. Poussin).

2013

2(34)

DOI: 10.5277/arc130203

Agata Bieleń-Ratajczyk*

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych

Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks

46 Agata Bieleń-Ratajczyk

half of the 18

century when the movement’s basic prin-

ciples were ﬁ rst deﬁ ned by William Gilpin

[11], [15].

Petzold thought that the garden designer should know

the general rules applied in painting: the knowledge of

composition, perspective (linear, aerial, color), chiaros-

curo, colors and harmony [13] as well as the ability to

create green areas like a landscape painting. He would

often compare the work of a garden designer to the work

of a painter. In his books, he often emphasized the signiﬁ -

cance of knowledge and use of landscape painting in the

process of designing landscape parks

The literature on German history of garden art does

not portray Petzold the way he deserves. Prince Pückler,

J.P. Lenné

and F.L. von Sckell

are considered to be the

most outstanding representatives of the 19

century gar-

den art in German countries [1], [2]. Almost invariably,

this results in ignoring the role of Petzold as an indepen-

dent garden designer. Such a situation is puzzling, consi-

dering especially the number of his projects and designs

as well as his numerous theoretical works.

Eduard Petzold created 174 parks, 50 of which were

designed in the territory which has belonged to Poland

since 1945. He also wrote several books on garden art,

regar ding speciﬁ cally such issues as designing and creat-

ing landscape parks. Three of them are considered most

signiﬁ cant: Beiträge zur Landschafts-Gärtnerei (1849),

Zur Farbenlehre der Landschaft (1853), and Die Land-

schafts-Gärtnerei (1862).

It is because of his unique professional activity and

commitment to work that Eduard Petzold deserves a spe-

cial treatment in the history of garden art. His numerous

and varied works are so impressive that they surely should

be presented to a broader audience.

Petzold’s life

Eduard Petzold was born on January 14, 1815 in Königs-

walde, near Frankfurt am Oder, into an educated and fairly

wealthy family. In 1826, his father – Carl Friedrich – star-

ted to work as an intendant with Prince Pückler in Muskau.

Petzold’s parents cared about his education since his early

childhood: he gained his education ﬁ rst in an elementary

In the opinion of Gilpin such a scenery was supposed to be irre-

gular, varied, rough and intricate. The Picturesque became a new aesthe-

tic category, contributing to the development of a spatial form of roman-

tic gardens.

The books by E. Petzold included, e.g.: Zur Farbenlehre der

Landschaft, Jena 1853 and Die Landschafts-Gärtnerei. Ein Handbuch

für Gärtner, Architekten, Gutsbesitzer und Freunde der Gartenkunst,

Leipzig 1862.

Peter Joseph Lenné (1789–1866) – eminent German landscape

gar den designer. His works were connected mainly with Berlin and Pots-

dam, where he worked on commission of the king of Prussia. He is also

known for his designs, including, e.g. the layout of the Tiergarten com-

plex in Berlin. He was also active in the area of Jelenia-Góra Basin [8].

Friedrich Ludwig von Sckell (1750–1823) – German landscape

architect and gardener. He is considered to have introduced the classical

landscape gardens in Germany. One of his most famous works is the

improvement of the Baroque garden in Nymphenburg. In 1818, he also

wrote the book titled Beiträge zur bildenden Gartenkunst für angehende

Gartenkünstler und Gartenliebhaber.

uważali, że dzieła malarskie wywołują w człowieku

podobne odczucia, jak ich odpowiednik w naturze [11].

Ma lowniczość jako kategoria estetyczna pojawiła się już

w 2. połowie XVIII w. za sprawą Williama Gilpina, który

jako pierwszy określił podstawowe cechy malowniczej

scenerii

[11], [15].

Petzold uważał, że projektant założeń ogrodowych po -

winien znać ogólne zasady stosowane w malarstwie: mieć

wiedzę na temat kompozycji, perspektywy (liniowej, po -

wietrznej, barwnej), światłocienia, barw i harmonii [13],

a projektowane przez siebie założenia zieleni kom po-

nować jak malarski pejzaż. Wielokrotnie przyrów nywał

pracę projektanta ogrodów do pracy malarza. Zna czenie

znajomości i wykorzystania malarstwa pejza żowego

w procesie projektowania założeń zieleni wielokrot nie

podkreślał w swoich podręcznikach

W literaturze dotyczącej historii niemieckiej sztuki

ogrodowej Petzold nie zajął dotąd należnego mu miejsca.

To księcia Pücklera, J.P. Lennégo

i F.L. von Sckella

uważa się za najwybitniejszych przedstawicieli XIX-

-wiecznej sztuki ogrodowej w krajach niemieckich [1],

[2]. Skutkuje to niemal zawsze pominięciem roli Petzolda

jako samodzielnego twórcy ogrodów. Taki stan rzeczy

jest zastanawiający, szczególnie gdy weźmie się pod

uwagę liczbę projektów i realizacji jego autorstwa oraz

jego liczne prace teoretyczne.

Twórczość Eduarda Petzolda obejmuje 174 założenia,

z czego ponad 50 powstało na terenie należącym od

1945 r. do Polski. Projektant ten jest również autorem

kilku podręczników sztuki ogrodowej, poruszających

kwestie związane z tworzeniem i realizacją krajobrazo-

wych założeń zieleni. Duże znaczenie przypisuje się

trzem z nich: Beiträge zur Landschafts-Gärtnerei (1849),

Zur Farbenlehre der Landschaft (1853) oraz Die Land-

schafts-Gärtnerei (1862).

Niezwykła aktywność zawodowa i zaangażowanie

w pracę sprawiają, że Eduard Petzold zasługuje na

odrębną pozycję w dziejach sztuki ogrodowej. Bogata

i zróżnicowana twórczość tego projektanta jest na tyle

imponująca, że z pewności

ą warto zaprezentować ją

szerzej.

Sceneria taka, według Gilpina, odznaczać się miała nieregular-

nością, nagłą zmiennością, surowością i niezwykłością. Malowniczość

(ang. picturesque) stała się nową kategorią estetyczną, przyczyniając się

do ukształtowania formy przestrzennej ogrodów romantycznych.

Mowa tu m.in. o podręcznikach E. Petzolda: Zur Farbenlehre der

Landschaft, Jena 1853 i Die Landschafts-Gärtnerei. Ein Handbuch für

Gärtner, Architekten, Gutsbesitzer und Freunde der Gartenkunst,

Leipzig 1862.

Peter Joseph Lenné (1789–1866) – wybitny niemiecki projektant

ogrodów krajobrazowych. Jego twórczość związana była głównie z Ber-

li nem i Poczdamem, gdzie pracował na zlecenie króla Prus. Znany jest

również z działalności planistycznej, obejmującej m.in. aranżację ber-

lińskiego kompleksu ogrodowego Tiergarten. Jednym z obszarów jego

działalności była także Kotlina Jeleniogórska [8].

Friedrich Ludwig von Sckell (1750–1823) – niemiecki architekt

krajobrazu i ogrodnik. Uważany jest za tego, który zaszczepił klasyczne

ogrody krajobrazowe na gruncie niemieckim. Jedną z najbardziej zna-

nych jego prac jest przebudowa barokowego ogrodu w Nymphenburgu.

Jest również autorem wydanego w 1818 r. dzieła Beiträge zur bildenden

Gartenkunst für angehende Gartenkünstler und Gartenliebhaber.

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 47

Biografia

Eduard Petzold urodził się 14 stycznia 1815 r. w Königs-

walde, niedaleko Frankfurtu nad Odrą. Pochodził z wy -

kształconej i dość zamożnej rodziny. Jego ojciec – Carl

Friedrich – od 1826 r. pełnił funkcję intendenta u księcia

Pücklera w Muskau. Rodzice Petzolda od naj młodszych

lat dbali o wykształcenie syna: pierwsze nauki pobierał on

w szkole powszechnej w Königswalde, póź niej w szkole

uskau, by w wieku 13 lat rozpocząć naukę w szkole

łacińskiej w Halle, gdzie miał przygo to wywać się do stu-

diów prawniczych [14]. Nigdy jednak ich nie rozpoczął,

gdyż zamiłowanie do przyrody zade cy dowało o wyborze

innej drogi życiowej. Na decyzję tę miał również wpływ

przyjaciel rodziny Petzoldów – Jacob Friedrich Rehder

ówczesny ogrodnik książęcy w Muskau. Ojciec Petzolda,

choć początkowo sprzeciwiał się planom syna, po namo-

wach Rehdera ostatecznie pogodził się z jego wyborem

i wyraził zgodę na naukę ogrodnictwa. W ten sposób 1 lip-

1831 r. 16-letni Eduard rozpoczął trzyletnią praktykę

w majątku księcia Pücklera w Muskau.

Pierwszym jego nauczycielem był sam Jacob Rehder.

To on przekazał Petzoldowi podstawowe informacje ko -

nieczne w pracy projektanta ogrodów. W czasie swoje go

terminowania w Muskau Petzold zapoznał się również

z praktyczną stroną zawodu ogrodnika, wiele czasu poś-

więcając także nauce botaniki [14]. Edukację w majątku

księcia Pücklera zakończył w 1834 r., uzyskując dyplom

uprawniający go do samodzielnej pracy.

Pierwszymi realizacjami, którymi zajmował się po za -

kończeniu nauki, były dwa śląskie założenia krajobra-

zowe: Siedlisko (Carolath) oraz Maciejowiec (Matzdorf),

oba powstałe według pomysłu Rehdera [4]. Nadzór nad

ich wykonaniem zapoczątkował indywidualną karierę

Petzolda jako twórcy ogrodów krajobrazowych. Tuż po

zakończeniu prac w Maciejowcu zaprojektował on samo-

dzielnie pierwsze założenie, w kolejnej śląskiej miejsco-

wości – Mostkach (Möstchen). Projekt ten został wy -

konany w 1838 r. na zlecenie starosty okręgu Sulechów

– von Bresciusa [14].

Pierwszym miejscem zatrudnienia Petzolda poza Bad

Muskau było Eisenbach, gdzie podjął w 1838 r. pracę

u ba rona Georga Riedesela. Rok wcześniej baron od -

wiedził park księcia Pücklera i – będąc pod ogromnym

wrażeniem piękna założenia – zatrudnił młodego Eduar-

da, aby ten przekształcił w stylu krajobrazowym jego

posiadłości w Turyngii. Początkowo Riedesel zatrudnił

Petzolda na dwa lata (1838–1840), zlecając mu nadzór

nad przekształceniem założenia w Neuenhof, ale w 1840 r.

kontrakt przedłużono na kolejne trzy lata. Warunki tej

umowy były dla Petzolda bardzo korzystne. Mógł on bo -

wiem przeznaczać sześć miesięcy każdego roku na pod-

róże zagraniczne, celem uzupełniania wykształcenia

ogrodniczego [14]. W tym czasie odwiedził m.in.: Niem-

cy, Włochy, Austrię, Węgry, Czechy, Belgię, Niderlandy,

Jacob Friedrich Rehder (1790–1852) – ogrodnik i projektant

ogrodów. Od 1817 r. zatrudniony był w majątku księcia Pücklera na

stanowisku nadwornego ogrodnika, a następnie inspektora ogrodowego.

school in Königswalde, later in Muskau, and at the age of

13 he started to attend a Latin school in Halle, where he was

supposed to prepare to go to a law school [14]. However, he

never started to study law as his love for nature prevailed

and he chose a different walk of life. That decision was also

inﬂ uenced by a friend of the Petzold family – Jacob

Fried-

rich Rehder

who was then the gardener of the Prince

Muskau. Although Petzold’s father was at ﬁ rst against his

son’s plans, he was ﬁ nally convinced by Rehder to accept

his son’s choice to study gardening. This way, on July

1831, Eduard, who was then 16, started a three-year-long

apprenticeship at the estate of Prince Pückler in Muskau.

His ﬁ rst tutor was Jacob Rehder himself who imparted

Petzold the basic information necessary in the work of

a garden designer. During his apprenticeship in Muskau

Petzold also learned the practical aspect of that profes-

sion; he spent a lot of time studying botany too [14]. He

ﬁ nished his education at the estate of Prince Pückler in

1834, when he was granted a diploma authorizing him to

practice the profession on his own.

His ﬁ rst projects which he implemented after he com-

pleted his education included two landscape designs in

Silesia: Siedlisko (Carolath) and Maciejowiec (Matzdorf);

both ideas were originated by Rehder [4]. His supervision

of those designs marked the beginning of Petzold’s indi-

vidual career as a creator of landscape gardens. Soon af-

ter the work in Maciejowiec was completed he designed

his ﬁ rst landscape park in another Silesian town – namely

in Mostki (Möstchen). That design commissioned by the

head of the Sulechów district – von Brescius was imple-

mented in 1838 [14].

Apart from Bad Muskau, Petzold’s ﬁ rst employment

was Eisenbach, where he started to work for Baron Georg

Riedesel in 1838. A year earlier the Baron visited Prince

Pückler’s park and – being greatly impressed by its beauty

– hired young Eduard so he could improve his estate in

Thuringia in the landscape style. Initially, Riedesel hired

Petzold for two years (1838–1840) and commissioned him

to supervise the improvement of the park in Neuenhof, but

in 1840 the contract was extended for three more years. The

terms of that contract were very favorable for Pe tzold as

he could travel abroad for six months every year to further

complete his gardening education [14]. During those tours

he visited e.g. Germany, Switzerland, France, England, Ita-

ly, Austria, Hungary, Bohemia, Belgium, the Netherlands

and Thuringia [14]. He also spent a few years in Potsdam

which at that time was a place where German landscape

gardening developed especially well [14]. P.J. Lenné’s ac-

tivities in that city resulted in the development of a unique

complex of landscape parks which included, e.g. the parks

in Sanssouci, Charlottenhof, and Babelsberg [8]. Petzold

made detailed notes from his trips abroad and at the end of

his life, in 1890, he published them as his memoirs titled

Erinnerungen aus meinem Leben. These memoirs, apart

from the description of travels, also included short infor-

Jacob Friedrich Rehder (1790–1852) – gardener and garden

designer. In 1817, he was employed at the estate of Prince Pückler in the

position of a court gardener and then garden inspector.

48 Agata Bieleń-Ratajczyk

mation about his planned and completed designs, which is

often the only proof of his activities in a given area. Dur-

ing his work for Baron Riedesel, Petzold also designed for

other principals, which can be seen in the layouts of such

gardens as Coburg, Flugensberg, and Dürrhof [14].

Another stage in Petzold’s career was his work in Et-

tersburg and Weimar for Carl Friedrich, Prince von Sach-

sen-Weimar-Eisenach. Already in 1840, during his work

for Baron Riedesel, the designer undertook the improve-

ment of parks owned by the Prince in Willhelmstall and

Atgebach near Eisenach in the landscape style [14]. In

1844, Petzold was employed by the Prince in the position

of court gardener. He held that position for eight years.

At that time his task was to take care of the park in Et-

tersburg as well as of the estate of the Prince in Tiefurt,

Großkromsdorf, Niederroßla, and Ilmenau. Furthermore,

he was obliged to improve the surroundings of Weimar,

especially in Schwedenschanze near Schöndorf as well as

the park in Bad Berka near Ilmtal.

Petzold’s new position required from him full commit-

ment. With limited ﬁ nancial sources he had to modernize

the park complex. He put a lot of effort also into enhanc-

ing his position as a talented creator of gardens. Despite

difﬁ culties that he faced in his new workplace he did not

accept the position of garden inspector in Babelsberg

[14], although it would bring him a lot prestige. The work

which was conducted at that time in Babelsberg included

the extension of the castle commissioned by Prince Wil-

helm I (who later became king and emperor). The park

was designed by Lenné himself and Prince von Pückler-

-Muskau implemented that project [11].

Despite a lot of dedication to the development of those

gardens, the designer still managed to ﬁ nd time for further

education. He used the library in Weimar where he stud-

ied literature regarding art and gardening. Those stu dies

became the basis for his later activities. Furthermore, he

used every opportunity to make foreign tours during which

he visited England, northern Germany, and Holland [14].

After years spent in Weimar Petzold returned to Bad

Muskau to assume the position of garden inspector there

in September 1852, after Rehder’s death. He was recom-

mended to that position by Prince von Pückler-Muskau

himself, although at that time he was not the owner of

that estate (he had to sell the estate for ﬁ nancial reasons).

However, he obliged the new owner – Prince Frederick of

the Netherlands – to bring Petzold back to Muskau as he

“trusted him more than himself” and whom he considered

his alter ego

[7], [10]. This position was a real honor for

the designer. After years of hard work in Weimar, where

he enjoyed a limited freedom, he ﬁ nally could spread his

wings as an independent designer and gardener. The scope

of his new obligations included special supervision of the

whole park as well as all matters connected with it. Addi-

tionally, he could introduce necessary changes in all parts

The Prince expressed his appreciation for Petzold in the follow-

ing words: Meine Gegenwart in Muskau ist nun nicht mehr nötig, da ein

alter ego für mich eintritt, ja einer, dem ich noch mehr zutraue als mir

selbst [7, p. 137].

Szwajcarię, Francję, Anglię i Turyngię [14]. Kilka tygod-

ni spędził też w Poczdamie, który w owym czasie był

miejscem szczególnego rozwoju niemieckiego ogrodnic-

twa krajobrazowego [14]. W obrębie tego miasta,

w wy niku działalności P.J. Lennégo, powstał unikatowy

zespół parków krajobrazowych, na który złożyły się m.

in.: założenia w Sanssouci, Charlottenhof i Babelsbergu

[8]. Swoje spostrzeżenia z zagranicznych podróży Petzold

dokładnie notował, a pod koniec życia, w 1890 r., wydał

w formie wspomnień pt. Erinnerungen aus meinem

Leben. Wspomnienia te, oprócz opisów podróży, zawie-

rają krótkie informacje o projektowanych i realizo wanych

przez niego założeniach, stanowiąc często jedyny dowód

jego działalności na danym terenie. W czasie pra cy u ba-

rona Riedesela Petzold zajmował się również projekto wa-

niem założeń dla innych zleceniodawców, czego przy-

kładem mogą być powstałe wówczas ogrody w Co burgu,

Flugensbergu oraz Dürrhof [14].

Kolejnym etapem kariery Petzolda była posada w Etters-

burgu

i Weimarze u Carla Friedricha, księcia von Sachsen-

-Weimar-Eisenach. Już w 1840 r., podczas pracy u barona

Riedesela, projektant podjął się przekształcenia w duchu

krajobrazowym należących do księcia parków w Will-

helms tall i Atgebach koło Eisenach [14]. W 1844 r. Pe -

tzold został zatrudniony przez księcia na stanowisku

ogrodnika dworskiego. Funkcję tę pełnił przez osiem lat.

W tym czasie jego zadaniem była opieka nad założeniem

w Ettersburgu, jak również nad dobrami książęcymi w Tie-

furcie, Großkromsdorf, Niederroßla oraz Ilmenau. Ponadto

został zobligowany do upiększenia otoczenia Weimaru,

przede wszystkim w Schwedenschanze koło Schön dorfu,

jak również założenia w Bad Berka koło Ilmtal.

Nowa posada wymagała od Petzolda pełnego zaan ga-

żowania. Mając do dyspozycji dość szczupłe zasoby finan-

sowe,

musiał zmodernizować powierzone mu do prze-

kształceń założenia parkowe. Wiele wysiłku kosz towało

go również umacnianie jego pozycji jako zdolnego twór-

cy ogrodów. Mimo trudności, jakie napotykał w no wym

miejscu pracy, nie przyjął propozycji objęcia posady ins-

pektora ogrodowego w Babelsbergu [14], choć wiązało

się ono ze sporym prestiżem. W tym czasie w Babels-

bergu trwały prace obejmujące rozbudowę zamku na

zlecenie księcia Wilhelma I (późniejszego króla i cesa-

rza). Założenie parkowe zaprojektował sam Lenné, a jego

realizacją zajmował się książę von Pückler-Muskau [11].

Mimo wielkiego zaangażowania w realizację wymie-

nionych ogrodów, projektant znajdował także czas na

dalsze kształcenie się. Korzystał z biblioteki weimarskiej,

gdzie studiował literaturę dotyczącą sztuki i ogrodnictwa.

Studia te stały się podstawą jego późniejszej działalności

teoretycznej. Nie zaniedbywał również żadnej okazji do

odbycia kolejnych zagranicznych podróży. W tym czasie

odwiedził Anglię, północne Niemcy oraz Holandię [14].

Po latach spędzonych w Weimarze Petzold powrócił

do Bad Muskau, aby we wrześniu 1852 r., po śmierci

Reh dera, objąć tam posadę inspektora ogrodowego. Na

stanowisko to polecił go sam książę von Pückler-Muskau,

choć w tym czasie nie był on właścicielem tego majątku

(musiał bowiem z powodów finansowych sprzedać

po siadłość). Zobowiązał jednak nowego właściciela

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 49

– księcia Fryderyka Niderlandzkiego, by do Muskau

z powrotem sprowadził Petzolda, któremu, jak mówił,

„ufał bardziej niż sobie samemu”, i którego uważał za

swoje alter ego

[7], [10]. Stanowisko to było dla projek-

tanta niewątpliwą nobilitacją. Po latach ciężkiej pracy

w Weimarze, gdzie miał ograniczoną swobodę, mógł

w końcu rozwinąć skrzydła jako samodzielny projektant

i ogrodnik. Zakres jego nowych obowiązków obejmował

specjalny nadzór nad całością założenia oraz wszystkimi

sprawami z nim związanymi. Dodatkowo mógł wprowa-

dzać konieczne zmiany we wszystkich partiach założenia,

co umożliwiało mu specjalne książęce pełnomocnictwo.

Warto zaznaczyć, że w czasie, kiedy Petzold był inspe-

ktorem ogrodowym, założenie w Bad Muskau zostało

zmo dernizowane i znacznie powiększone. W 1840 r. zaj-

mo wało ono powierzchnię 257 ha, a w 1861 r. już

559 ha [14].

Praca dla księcia Fryderyka pociągała za sobą dodat-

kowe zobowiązania zawodowe. W 1854 r. Petzold został

poproszony o zaprojektowanie założenia parkowego

o po wierzchni 2000 ha w posiadłości księcia w Wassenaar

niedaleko Hagi. Jednocześnie kierował pracami w Bad

Muskau, gdzie z pomocą księcia tworzył arboretum [14].

Podczas swojej pracy w Parku Mużakowskim Petzold

cieszył się ogromną swobodą twórczą. Był to dla projek-

tanta bardzo płodny okres. Jego wysoka pozycja zawodowa

zapewniała mu stały dopływ nowych zleceń, nie tylko

osób prywatnych, ale również od władz miejskich, szcze-

gólnie w ówczesnych Prusach Wschod nich i na Śląsku

[14]. W tym czasie wykonał również wiele zleceń

w Niderlandach. Umocniły one pozycję Petzolda jako

projektanta w tej części Europy i wpłynęły na jego dalszą

drogę zawodową. Nowy rozdział w jego karierze rozpo-

częło powołanie go w 1872 r. przez księcia Fryderyka na

stanowisko dyrektora parkowego i ogrodo wego (Park-

und Gartendirektor) w Niderlandach. Petzold był pierw-

szym niemieckim ogrodnikiem na tym stanowisku. Jego

zadaniem było czuwanie nad całością założeń należących

do księcia, włączając w to park w Bad Muskau [14].

Mimo wielu obowiązków zawodowych, Petzold nie

odmawiał podejmowania się nowych zadań. W 1876 r.

zaprojektował ogród w Berlinie dla fabrykanta Theodora

Francke. Niedługo potem został zaproszony do Krasiczy-

na, by tam zrealizować założenie parkowe dla księcia

Adama Sapiehy. W następnym roku zajął się również

projek tem założenia w Laskach oraz w śląskich miejs-

cowościach: Pogwizdów (Langhelwigsdorf) i Kwietniki

(Blumenau), a zaraz potem m.in. w Neuwied oraz Dieren,

Oud-Wassenaar, Middachten i Weldam w Niderlandach.

W 1878 r. Petzold otrzymał zlecenie przeprojektowania

parku w Lipsku. W następnych latach powstały kolejne

jego projekty w Prusach, na Śląsku, w Czechach i Nider-

lan dach. Mowa tu m.in. o założeniach w miejscowościach:

Ruurlo, Reddern, Altdöbern i Kliczków (Klitschdorf) [14].

Książę swoje uznanie dla Petzolda wyraził następującymi

słowami: Meine Gegenwart in Muskau ist nun nicht mehr nötig, da ein

alter ego für mich eintritt, ja einer, dem ich noch mehr zutraue als mir

selbst [7, s. 137].

of the park on the basis of special authorization of the

Prince. It should be noted that at the time when Petzold

was garden inspector the park in Bad Muskau was mo-

der nized and considerably extended. In 1840, its area was

257 ha and in 1861 already 559 ha [14].

His work for Prince Frederick was connected with ad-

ditional professional responsibilities. In 1854, Petzold was

asked to design a park of the area of 2000 ha at the estate

of the Prince in Wassenaar near the Hague. At the same

time he managed the works in Bad Muskau where he was

working on an arboretum with the help of the Prince [14].

In his work on Park Mużakowski Petzold enjoyed a lot

of creative freedom. It was a very proliﬁ c period for the

designer. His high professional position enabled him to

get many new orders from both private persons and town

authorities, especially from East Prussia and in Silesia

[14]. At that time he also had a lot of orders in the Nether-

lands. They enhanced Petzold’s position as a designer in

that part of Europe and affected his further professional

career. A new chapter in his career began when in 1872

Prince Frederick promoted him to the position of Park and

Garden Director (Park- und Gartendirektor) in the Nether-

lands. Petzold was the ﬁ rst German gardener to hold that

position. His job was to supervise all parks owned by the

Prince, including the park in Bad Muskau [14].

In spite of his many professional obligations, Petzold

did not resign from undertaking new tasks. In 1876, he

designed the garden in Berlin for the factory owner Theo-

dor Francke. Soon afterwards he was invited to Krasi czyn

to design a park there for Prince Adam Sapieha. Next

year he also started working on the design of the park in

Laski and other Silesian towns such as Pogwizdów (Lang-

helwigsdorf) and Kwietniki (Blumenau) as well as, e.g.

in Neuwied and Dieren, Oud-Wassenaar, Middachten and

Weldam in the Netherlands. In 1878, Petzold was com-

missioned to redesign the park in Leipzig. Over the next

years he designed parks in Prussia, Silesia, Bohemia and

in the Netherlands for instance in Ruurlo, Reddern, Alt-

döbern and Kliczków (Klitschdorf) [14].

In 1880, Petzold’s daughter moved to Dresden; his wife

died a year later, and soon afterwards his principal Prince

Frederick also died. Finally, Petzold decided to retire and

in 1884 he moved to Dresden. However, he did not stop

designing. In 1884, he designed parks in Sandrowo (Bul-

garia), Stambul (Turkey) as well as in such Silesian towns

as Jugowa (Hausdorf), Kowalów (Hermsdorf), and the

park in Twickel (the Netherlands).

At the end of his life the designer suffered from rheuma-

tism and arthritis and that is why he spent a lot of time in

health resorts but whenever he could, he tried to be active.

The designer’s memoirs come from that time [14]. Eduard

Petzold died in August 1891 in Blasewitz at the age of 76.

Petzold’s designs

Petzold was active in a lot of countries but mainly in

the former Duchy of Prussia (Provinces: Silesia, Saxony,

Brandenburg, Poznań, East Prussia and West Prussia) as

well as in Thuringia, the Netherlands, Austria and Bohe-

mia (which belonged at that time to Austria-Hungary) and

50 Agata Bieleń-Ratajczyk

even in Bulgaria and Turkey. Most of his designs are lo-

cated in Silesia (53), in Thuringia (33), in the Netherlands

(21) and in Saxony (20). Today those parks are located in

Germany, Poland, and Holland, with a few in Austria and

Bohemia and some also in Bulgaria and Turkey.

As mentioned earlier, Petzold designed 174 parks. To

date the existence of about 90 of them has been confirmed.

The rest of them either have not been completed or have

not been confirmed so far. There are 71 designs

which

can be the basis for an attempt to classify and character-

ize that designer’s works. It should be kept in mind that

all of his life Petzold was professionally connected ﬁ rst

with Baron Riedesel, next with Prince Carl Friedrich and

then with Prince Frederick of the Netherlands. For each of

those employers he performed speciﬁ c tasks, most often

connected with redesigning their parks and their proper

maintenance (the responsibilities imposed by Petzold’s

speciﬁ c principals are described in previous section of the

paper). Despite being engaged in his professional work

Petzold executed a lot of orders outside of his workplace.

The easiest way to classify those designs is by dividing

them into private and public ones. He was commissioned

with the latter ones by various authorities, usually munici-

pal. Some of Petzold’s completed designs are presented

further in this paper. They have been selected from vari-

ous periods of his career and all of them demonstrate fea-

tures characteristic of his style.

Petzold, however, designed mainly for private per-

sons. His principals included aristocrats, noblemen, and

wealthy burghers. Most designs commissioned individu-

ally are large parks-gardens. The number of villa gardens

As mentioned in the section on the designer’s life, the

ﬁ rst park designed by him alone was the park in Mostki

(Möstchen) in Silesia. Little is known about that park

as its plan has not been preserved. According to the infor-

mation about it included in Petzold’s notes it was desig -

ned near a newly built palace. The topographical maps

from the 20

century indicate that its plan resembled

an elongated triangle with two water reservoirs located

behind the palace. The composition of the plan already

demonstra ted the features characteristic of Petzold’s later

designs such as informally laid-out paths, also going be-

yond the area of the park and blending into the surround-

ing landscape [4].

Later in his career Petzold designed many private

parks, e.g. for the Riedesel family (the park in Neuenhof

and in Eisenbach), von Eichel (the park in Flugenberg and

in Dürrchof) as well as for many not so famous people,

aristocrats or rich ofﬁ cials.

One of the designs which is worth a more detailed dis-

cussion is the park in Eisenbach that is an example of Pet-

zold’s early works. He made the ﬁ rst draft of that design in

1847 and it was connected with the remodeling of the exist-

ing castle in Eisenbach conducted in the neo-Renaissance

style. After 12 years, in 1859, Petzold was commissioned

make a new plan of the park (Fig. 1), including the area

Both preliminary and detailed designs.

W 1880 r. córka Petzolda przeprowadziła się do Drez na,

rok później zmarła jego żona, niedługo potem także jego

pracodawca – książę Fryderyk. W związku z tymi wyda rze -

niami

etzold postanowił przejść na emeryturę

i w 1884 r.

przeprowadził się do Drezna. Nie zawiesił jednak swojej

działalności projektowej. Z 1884 r. pocho dzą koncepcje

założeń w Sandrowie (Bułgaria), Stambule (Turcja) oraz

założenia śląskie w miejscowościach Jugowa (Hausdorf),

Kowalów (Hermsdorf), a także park w Twickel (Niderlandy).

W ostatnich latach życia projektant chorował na reuma-

tyzm

i artretyzm, dlatego też wiele czasu spędzał w uzd-

rowiskach. Oprócz tego, w miarę możliwości, po zos tawał

wciąż czynny zawodowo. Z tego okresu po chodzą spisane

przez projektanta wspomnienia [14]. Eduard Petzold

zmarł w sierpniu 1891 r. w Blasewitz w wieku 76 lat.

Twórczość

Zasięg terytorialny twórczości Petzolda jest szeroki

i obejmuje głównie ziemie dawnego Księstwa Pruskiego

(prowincje: Śląsk, Saksonia, Brandenburgia, Poznań,

Pru sy Wschodnie i Prusy Zachodnie), ale również Tu ryn-

gię, Niderlandy, Austrię i Czechy (należące w tym cza sie

do Austro-Węgier), a nawet Bułgarię i Turcję. Naj licz-

niejszą grupę stanowią założenia zaprojektowane na Śląs-

ku (jest ich 53), na terenie Turyngii (33), w Nider lan dach

(21) oraz w Saksonii (20). Dziś założenia te znaj dują się

w prze ważającej części na terenie Niemiec, Pols ki i Ho -

landii, w mniejszej liczbie w Austrii i Czechach.

je-

dyncze ogrody odnaleźć można w Bułgarii oraz Turcji.

Jak wspomniano we wstępie artykułu, Petzold był

au torem 174 założeń zieleni. Przeprowadzone dotychczas

ba dania potwierdzają istnienie około 90 z nich. Realizacja

pozostałych albo nie doszła do skutku, albo też nie została

dotąd potwierdzona. Znanych jest 71 projektów

, na pod-

stawie których można podjąć próbę klasyfikacji i charak-

terystyki twórczości tego projektanta. Należy przy tym

pamiętać, że Petzold przez całe swoje życie zawodowe

związany był kontraktem, najpierw z baro nem Riedeselem,

następnie z księciem Carlem Friedri chem, potem z księ-

ciem Fryderykiem Niderlandzkim. Dla każdego z tych

pra codawców wykonywał konkretne zadania, związane

najczęściej z przekształcaniem będą cych w ich posiada-

niu założeń i dbaniem o ich odpowiednią pielęgnację

(zo bowiązania wobec poszczególnych pracodawców Pe -

tzol da opisano w części artykułu poświęconej biografii

projektanta). Mimo zaangażowania w pracę za wodową,

twórca ten wykonywał dużo zleceń poza miejscem swo-

jego zatrudnienia. Klasyfikację powstałych w ten sposób

założeń najprościej przeprowadzić, dzieląc je na pry-

watne oraz publiczne. Te ostatnie wykonywał na zlecenie

różnych władz, najczęściej miejskich. W dalszej części

artykułu zostaną przedstawione niektóre ze zreali zowa-

nych założeń autorstwa Petzolda. W tym celu wyb ra no

realizacje powstałe w różnych etapach twórczości tego

projektanta. We wszystkich można odnaleźć cechy chara-

kterystyczne dla jego warsztatu.

Mowa tu o projektach roboczych i wykonawczych.

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 51

around it. The park was surrounded by a road from which

one could admire both the surrounding landscape and the

castle located in the middle [14]. In the direct neighbor-

hood of the building Petzold designed a ﬂ ower garden,

called pleasureground, which provided a transitional

space between the castle and the park around it.

Petzold was often commissioned by the German fami ly

of Richthofen for whom he designed eight parks in 1855–

1888 in Silesia: Brachów (Brechelshof), Bartoszówek

(Barzdorf), Targoszyn (Boersdorf), Goczałków Dolny

(Gutschdorf), Mościsko (Faulbrück), Kowalów (Herms-

dorf), Udanin (Gaebersdorf) and Goczałków Górny (Kohl-

höhe). However, plans of only three of them have been pre-

served today – Targoszyn, Udanin, and Goczałków Górny.

In 1863, Petzold started to design the landscape park

by the Monastery in Henryków in Silesia. That year the

Grand Prince of Saxony and Weimar, who was the de-

signer’s principal in 1844–1852, became the owner of the

estate in Henryków. The Prince decided to convert the for-

mer Cistercian Monastery into a residence of the Prince to

resemble the palace in Weimar. Apart from the conversion

of the monastic buildings the transformation plans also in-

cluded the creation of a new landscape park in the place of

a former game park and a reserve of wolves located in the

depression of the Oława River valley, east of the monas-

tery [6]. Petzold used the natural landscape, existing

meadows as well as the deciduous forest adjoining them

and, slightly modifying them, he created a huge landscape

park. He also used the area of the former ﬁ sh pond, after it

was drained in 1831, and converted its bottom into a large

glade with three groups of trees. The glade was divided

by the Skalnik brook, earlier supplying water to the pond

and now providing a picturesque motif [3], [6]. One of the

tasks of the designer in Henryków was also to improve the

system of walkways and design open spaces. The designer

added to the existing landscape a dense network of walk-

ways which connected individual parts of the garden [6].

As the area of the park was boggy most of the park ways

were laid out on elevated embankments. It was Petzold’s

great achievement that he managed to design the space

around the monastery in Henryków and include the areas

Projektowanie założeń dla osób prywatnych stanowiło

główny kierunek działań twórczych Petzolda. Jego zle ce-

niodawcy wywodzili się z arystokracji, szlachty i za moż-

nego mieszczaństwa. Większość założeń zapro jek towanych

na indywidualne zlecenie ma charakter wiel ko obszarowych

założeń parkowo-ogrodowych. Znacz nie rzadsze przypad-

ki stanowią ogrody przywillowe.

Jak zaznaczono przy okazji przedstawienia biografii

projektanta, pierwszym założeniem samodzielnie przez

niego przygotowanym było to w Mostkach (Möst chen)

na Śląsku. O parku tym wiadomo niewiele, nie zachował

się bowiem jego projekt. Skąpych informacji dostarczają

notatki Petzolda, mówiące o tym, że powstał on przy nowo

wybudowanym pałacu. Na podstawie map topograficz nych

z XX w. można powiedzieć, że plan założenia zbliżony był

do wydłużonego trójkąta. Ważnym jego ele mentem były

dwa zbiorniki wodne usytuowane z tyłu pałacu. Kompozycja

założenia miała już cechy charakterystyczne dla późniejszej

twórczości Petzolda, obej mu jące m.in. swobodnie po -

prowadzone ścieżki, wycho dzą ce dodatkowo poza obręb

parku i łączące go z ota cza jącym krajobrazem [4].

W dalszej swojej karierze Petzold stworzył wiele za -

łożeń prywatnych, m.in. dla rodziny Riedesel (park Neuen-

hof oraz Eisenbach), von Eichel (park w Flugen ber gu

i w Dürrchof), jak również wielu mniej znanych ludzi,

arystokratów lub bogatych urzędników.

Jednym z założeń, które warto dokładniej omówić, jest

założenie parkowe w Eisenbach, stanowiące przykład

wczes nej twórczości Petzolda. Pierwszy projekt tego za -

łożenia sporządził on w 1847 r. i miał on związek z prze -

budową istniejącego w Eisenbach zamku,

prze pro wa-

dzoną w stylu neorenesansowym. Po 12 latach, w 1859 r.,

zatrudniono Petzolda do sporządzenia nowego projektu

założenia (il. 1). Uwzględniał on sąsiadujące z parkiem

otoczenie. Założenie zostało otoczone drogą, z której

można było podziwiać zarówno otaczający krajobraz, jak

i znajdujący się wewnątrz założenia zamek [14]. W bez-

pośrednim sąsiedztwie budynku Petzold zaprojek tował

ogród kwiatowy, tzw. pleasureground, który sta nowił stre-

fę przejściową pomiędzy zamkiem a otaczają cym parkiem.

Częstym zleceniodawcą Petzolda był niemiecki ród

Richthofenów, dla którego, na przestrzeni lat 1855–1888,

zaprojektował on osiem założeń na Śląsku: Brachów (Bre-

chelshof), Bartoszówek (Barzdorf), Targoszyn (Boers -

dorf), Goczałków Dolny (Gutschdorf), Mościsko (Faul-

brück), Kowalów (Hermsdorf), Udanin (Gaebers dorf)

oraz Goczałków Górny (Kohlhöhe). Do dziś zacho wały

się projekty jedynie trzech z nich – Targoszyna, Uda nina

oraz Goczałkowa Górnego.

Od 1863 r. Petzold pracował nad założeniem krajobra-

zowym przy klasztorze w Henrykowie na Śląsku. W tym

roku dobra henrykowskie weszły w posiadanie wielkiego

księcia sasko-weimarskiego, pracodawcy projektanta

w latach 1844–1852. Książę postanowił przekształcić

były klasztor cysterski w książęcą rezydencję, na wzór

pałacu w Weimarze. Plany przekształcenia obejmowały,

oprócz adaptacji budynków klasztornych, również stwo-

rzenie nowego parku krajobrazowego na miejscu dawne-

go zwierzyńca i rezerwatu wilków, położonego w ob ni-

żeniu doliny rzeki Oławy, na wschód od klasztoru [6].

Il. 1. Założenie w Eisenbach. Projekt E. Petzolda z 1859 r.

(źródło: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

Fig. 1. Park in Eisenbach. Designed by E. Petzold in 1859

(source: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

52 Agata Bieleń-Ratajczyk

Petzold wykorzystał naturalne warunki terenowe, istnie-

jące łąki oraz sąsiadujący z nimi las liściasty i, niezna cz-

nie je modyfikując, stworzył wielkie założenie krajobra-

zowe. Zaadaptował też teren po osuszonym w 1831 r.

stawie rybnym, wykorzystując jego dno do stworzenia

ob szernej polany z trzema grupami drzew. Polanę tę prze-

cinał potok Skalnik, dawniej dostarczający wodę do sta-

wu, a w nowym założeniu pełniący funkcję malowni-

czego akcentu [3], [6]. Jednym z zadań projektanta

w Henrykowie było też wzbogacenie układu dróg i zagos-

podarowanie wolnych przestrzeni. Zastany krajobraz

projektant urozmaicił gęstą siecią dróg spacerowych,

które łączyły poszczególne partie ogrodu [6]. Ze względu

na to, że teren założenia był podmokły, większość dróg

parkowych poprowadzono na nasypach. Ogromną zasługą

Petzolda w Henrykowie było uporządkowanie otoczenia

klasztoru, jak również włączenie w obręb założenia tere-

nów dawniej wykorzystywanych na cele gospodarcze.

W parku henrykowskim projektant wykorzystał głównie

miejscowe gatunki drzew i krzewów, nawiązując w ten

spo sób do naturalnego krajobrazu tego terenu [3].

Interesującym przykładem w śląskiej twórczości

Petzolda jest również zaprojektowany w 1880 r. park

w Klicz kowie (il. 2). Jego powstanie wiąże się z prze bu-

dową kompleksu dworskiego, powiązaną z uporząd ko-

waniem otaczającego go terenu na zlecenie ówczesnego

właściciela dóbr kliczkowskich, grafa Fryderyka Her-

manna zu Solms-Baruth. Na nowe założenie przeznaczo-

teren, w którego granicach znalazła się rzeka Kwisa.

which earlier were used for maintenance purposes in the

park. The trees and shrubs used by the designer in the park

in Henryków were mainly local species connecting it to

the natural landscape of that area [3].

The park in Kliczków designed in 1880 is also an inter-

esting example of Petzold’s works in Silesia (Fig. 2). Its

creation is connected with the remodeling of the manor

complex, which in turn resulted from the landscaping of

the area around it commissioned by Count Friedrich Her-

mann zu Solms-Baruth who was then the owner of the

estate in Kliczków. The park was laid out in the area com-

prising the Kwisa River. It was located north and north-

-east of the castle as well as west, on the other side of

the river. North of the residence there was already a park

with densely growing trees and that is why this part re-

mained virtually untouched [5]. Due to its similar location

(by the river) the park in Kliczków is often compared to

Park Mużakowski. The meadows on the west side of the

river were converted into glades with single specimens of

trees. Large glades were also laid out on the other side of

the river, north-east of the residence [5]. That part of the

park was designed in such a way as to naturally blend into

the neighbouring forest [12]. Aptly designed vistas served

an important function in the park. They provided views

from the residence of the areas by the river as well as of

the areas adjoining the estate with other parts of the park,

connecting the park with the landscape around it.

The park in Twickel in the Netherlands, commissioned

by Baron van Heeckeren van Wassenaar, was one of the

Il. 2. Założenie w Kliczkowie. Projekt E. Petzolda z 1881 r. (źródło: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

Fig. 2. Park in Kliczków. Designed by E. Petzold in 1881 (source: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 53

last large parks designed by Petzold. The designer was

commissioned to create it in 1884 but he worked on it

until his death, that is 1891. Until the middle of the 18

century there was a Baroque garden there, which was

later converted into a landscape park. Its earlier landscape

form was later used by Petzold during the transformation

of the park according to his design. During his ﬁ rst visit

to Twickel Petzold was amazed by the beautiful castle and

what drew his special attention was also the abundance

and greatness of the trees around it. He decided to make

the best of those very qualities of the estate in his design.

First of all it resulted in revealing a picturesque view of

the castle among clumps of old trees. What Petzold con-

sidered especially valuable in Twickel was an 18 m wide

and 2400 m long avenue running near the castle with four

rows of old oak trees [14]. It became the main composi-

tion element of the new park layout, connecting it with

the landscape around it. The ﬁ rst plan of the improvement

was made in 1877, the next one – 10 years later. The park

comprised the area of almost 4000 ha.

Petzold designed few small gardens, including the

gardens by the villas in Legnica and Smolnik (in Sile-

sia) as well as in Bautzen (in Saxony). When designing

small gardens, Petzold followed the principle of geo-

metrical

landscaping of the immediate surrounding of the

house. The idea became popular along with the develop-

ment of the theoret

ical principles of the Picturesque

and

the landscape archi

tects began to look for the right rela-

tions between the house and the garden or park around it.

A contrastive arrangement

of regular and informally laid

out parts was supposed to emphasize their mutual impact

and stir imagination, and a

such it complied with the

principles of the Picturesque. At the same time the geo-

metrically landscaped surrounding of the building was an

element connecting it with the rest of the park. Numerous

examples of this type of solutions can be seen in Humphry

Repton’s designs

[11].

The garden by Erich Schneider’s villa in Legnica

(Fig. 3) is one of the examples of a smaller scale park de-

signed by Petzold. It was created most probably when the

designer conducted works connected with the city park in

Legnica in 1863. The villa was located near the park, at

the bend of the Młynówka River [9].

The direct neighborhood of the residential house was

geometrically landscaped with regular ﬂ ower beds placed

along the axis of the building and along the street. The

landscape sections were limited to larger areas located at

Examples include Italian gardens from Renaissance where regu-

lar parts of the garden around the house were connected with farther

naturalistic parts of the park.

Humphry Repton (1752–1818) – English landscape architect

and gardening theoretician. After Lancelot Brown’s death he was the

most famous designer of landscape gardens. He is most often seen as

a con tinuator of Brown’s ideas, although he introduced some innova-

tions to garden art. For instance, unlike Brown, he claimed that the part

of the park directly adjoining the residential house should retain a geo-

metrical style, which would provide the owners of the estate with space

where they could grow ornamental plants. During his career he partici-

pated in the creation of about 330 gardens and he was also a talented

writer as well as colorist.

Obszar parku objął tereny zlokalizowane na północ i pół-

ocny wschód od zamku, a także na zachód, po drugiej

stronie rzeki. Na północ od rezydencji istniał już park

z gęs to rosnącymi drzewami, dlatego tę część założenia

pozostawiono bez większych zmian [5]. Ze względu na

podobieństwo położenia (nad rzeką), park w Kliczkowie

porównywany jest do Parku Mużakowskiego. Łąki istnie-

jące na zachodnim brzegu rzeki zamieniono na parkowe

polany, urozmaicone pojedynczo rosnącymi drzewami.

Rozległe polany wprowadzono również po drugiej stronie

rzeki, na północny wschód od rezydencji [5]. Ta część

parku została zaprojektowana tak, by naturalnie łączyć się

z sąsiadującym lasem [12]. Ważną funkcję w założeniu

pełniły umiejętnie wytyczone osie widokowe. Z rezyden cji

prowadziły one wzrok ku terenom nadrzecznym, a z innych

części parku ku terenom sąsiadującym z posiad łością,

łą cząc w ten sposób założenie z otacza ją cym krajobrazem.

Jednym z ostatnich wielkoobszarowych założeń parko-

wych tworzonych przez Petzolda był park w Twickel w Ni -

der landach, zaprojektowany na zlecenie barona van Heecke -

ren van Wassenaar. Zamówienie na jego wykonanie pro-

jek tant otrzymał w 1884 r., ale nad założeniem pracował do

śmierci, czyli do 1891 r. Do połowy XVIII stulecia istniał

tam ogród barokowy, który potem zamie nio no w park krajo-

brazowy. Wczesna forma krajobrazo wa tego parku była

później wykorzystana przez Petzolda podczas przekształcania

założenia według jego projektu. W czasie swojej pierwszej

wizyty w Twickel Petzold zach wycił się pięknem zamku,

szczególną uwagę zwrócił rów nież na otaczający go boga-

ty i cenny drzewostan. Te właśnie walory posiadłości

pos ta nowił szczególnie wy eksponować w swoim projek-

cie. Wią zało się to przede wszystkim z odsłonięciem

widoku na za mek, tak aby był on widoczny pomiędzy

grupami sta rych drzew, tworząc malowniczy widok. Za

szczególnie war toś ciową w Twi ckel Petzold uznał biegnącą

w sąsiedz twie zamku aleję, o sze rokości 18 m i długości

2400 m, z czterema rzędami starych dębów [14]. Stała się

ona zasadniczym elemen tem kompozycyjnym nowego

założenia, łą cząc je z ota czającym krajobrazem. Pierwszy

projekt przekształ cenia parku powstał w 1877 r., następny

– 10 lat później. Zało żenie objęło obszar blisko 4000 ha.

W twórczości Petzolda nie ma zbyt wielu przykładów

małych założeń ogrodowych. Wśród tych nielicznych

znaj dują się ogrody przy willach w Legnicy i Smolniku

(na Śląsku) oraz w Bautzen (w Saksonii). Projektując

małe formy ogrodowe, Petzold pozostawał wierny zasa-

dzie geometrycznego kształtowania najbliższego otocze-

nia domu. Popularność tej idei pojawiła się wraz z roz wa-

żaniami teoretycznymi na temat malowniczości

. Zaczęto

wówczas poszukiwać właściwych relacji pomiędzy

domem a otaczającym go ogrodem czy parkiem. Kon tras-

towe zestawienie partii regularnych i swobodnych miało

potęgować ich wzajemne oddziaływanie i po budzać wy -

obraźnię, a więc pozostawało w zgodzie z zało żeniami

nur tu malowniczego. Jednocześnie geometrycznie uk ształ-

Za przykład takiego działania podawano włoskie założenia

ogrodowe doby renesansu, gdzie regularne partie ogrodu wokół domu

łączono z dalszymi naturalistycznymi częściami parku.

54 Agata Bieleń-Ratajczyk

towane otoczenie budynku stanowiło element łą c z ą cy go

z resztą założenia. Liczne przykłady tego typu roz wią zań

występują w twórczości Humphry’ego Rep tona

[11].

Jednym z przykładów mniejszego skalą założenia

autorstwa Petzolda jest ogród przy willi Ericha Schneidera

w Legnicy (il. 3). Powstał najprawdopodobniej przy oka-

zji prowadzonych przez projektanta w 1863 r. prac zwią-

zanych z legnickim parkiem miejskim. Willa położona

była w sąsiedztwie parku, w zakolu rzeki Młynówki [9].

Najbliższe otoczenie domu mieszkalnego zostało uk -

ształtowane geometrycznie, w postaci regularnych rabat

kwiatowych umieszczonych na osi budynku oraz wzdłuż

ulicy. Partie krajobrazowe ograniczono do po ło żonych

w oddaleniu od domu większych powierzchni. Miały one

formę otwartych polan urozmaiconych starannie roz-

mieszczonymi grupami drzew i krzewów oraz po prze-

cinanych swobodnie poprowadzonymi drogami. Istotnym

elementem części krajobrazowej założenia był pawilon

ogrodowy, z którego roztaczał się widok na dom miesz-

kalny oraz na rzekę. Komunikacja w obrębie krajobra-

zowej partii ogrodu odbywać się miała za pomocą dwóch

obwodnicowo poprowadzonych dróg – jedna wytyczona

została wzdłuż rzeki, druga wiodła do pa wi lonu og ro-

dowego. Projektant wyznaczył w obrębie zało żenia kilka

punktów widokowych. Oprócz domu mieszkalnego, dru-

gim takim punktem był

wspomniany wyżej pawilon

ogrodowy, trzeci stanowił umieszczony w zakolu rzeki

mały plac z rosnącym pośrodku drzewem (prawdopodob-

nie jest to istniejący do dzisiaj dąb). Z tego placu roztaczał

się widok na dom mieszkalny. Wzdłuż rzeki posadzono

kurtynę z roślinności, otwartą jedynie w kilku miejscach,

przez które przebiegały osie widokowe z pa wi lonu og -

rodowego i domu mieszkalnego [14].

Jak wspomniano, osobną kategorię w twórczości Pe -

tzolda stanowią założenia publiczne, a w szczególności

parki miejskie. Jednym z ważniejszych tego typu założeń

był zaprojektowany w 1850 r. park miejski w Zwickau

w Sak sonii. Teren przeznaczony na park położony był przy

Stawie Łabędzim, w południowej części miasta. Zadaniem

projektanta było stworzenie terenu publicznego w postaci

promenady biegnącej wokół zbiornika, z której możliwe

byłoby podziwianie panoramy miasta. Projekt przewidywał

poprowadzenie swobodnie rozmieszczonych dróg wokół

stawu tak, by wiodły one do trzech przystani. Od strony

wschodniej park oddzielać miała od miasta aleja głogo wa

[14]. Nieregularne nasadzenia zostały rozplanowane

w pos taci kulis, w miarę poruszania się po założeniu zas-

łaniających i odsłaniających kolejne widoki. Skład gatun-

kowy obejmować miał przede wszystkim drzewa liściaste:

Humphry Repton (1752–1818) – angielski architekt krajobrazu

i teoretyk ogrodnictwa. Po śmierci Lancelota Browna był najsławniej-

szym twórcą ogrodów krajobrazowych. Postrzega się go najczęściej

jako kontynuatora dzieła Browna, choć wprowadził on do sztuki ogro-

dowej pewne nowości. Na przykład, w przeciwieństwie do Browna,

twierdził, że część założenia przylegająca do domu mieszkalnego

po winna być utrzymana w stylu geometrycznym, dzięki czemu właści-

ciele posiadłości zyskują miejsce, w którym mogą hodować rośliny

ozdobne. W swojej karierze brał udział w tworzeniu około 330 założeń

ogrodowych, był również zdolnym pisarzem i rysownikiem.

a distance from the house. They featured open glades with

carefully laid out clumps of trees and shrubs as well as

intersected randomly by pathways. A garden pavilion was

an important element of the landscape section, providing

a view of the residential house and the river. Two ring

pathways, one laid out along the river and the other lead-

ing to the garden pavilion, were designed to accommodate

the circulation in the landscape section of the garden. Pe-

tzold also designed a few vantage points in the park. Apart

from the residential house, other such points included the

garden pavilion and a small square with a tree growing

in the middle (probably it is the oak tree still growing to-

day) at the bend of the river. The vantage point in that

square provided a view of the residential house. A wall of

plants was designed to grow along the river, opening only

in a few places to provide vistas from the garden pavilion

and the residential house [14].

As mentioned above, Petzold’s public parks, and es-

pecially city parks, are a separate category of his designs.

The city park in Zwickau (Saxony) designed in 1850 was

one of the more important designs of that type. The site

for the park was located by the Swan Pond in the south of

the city. The designer’s job was to create a public space in

the form of a promenade going around the water reservoir

from which the visitors could admire the city pano rama.

The design included an informal layout of walkways

around the pond leading to three marinas. From the east

the park was supposed to be separated from the city by

a hawthorn avenue [14]. The irregular layout of plants

in the form of repoussoir elements concealed some and

revealed other views while walking along the park. The

species of plants included mainly deciduous trees: linden

trees, white poplars, beeches and red maple trees as well

as plane trees. The meticulously planned vistas were an

important characteristic feature of the park designed by

Petzold. The main vantage point of the park was a castle

Il. 3. Ogród przy willi Ericha Schneidera w Legnicy.

Projekt E. Petzolda z 1863 r.

(źródło: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

Fig. 3. Garden by Erich Schneider’s villa in Legnica.

(source: Landesamt für Denkmalpflege Sachsen)

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 55

(Schwanenschloß) located in its western part on a little

hill. It provided a view of the pond and the hawthorn ave-

nue going along its western boundary.

When Petzold visited Zwickau again in 1865 he gave

an order to cut down some trees, indicated places for new

plants, and corrected some views. In 1866, he prepared

a new plan of the park extended to include the cemetery

and connecting the new park with the city.

In 1863, Petzold visited Legnica to design a part of

the city park there. Although no original plan of that area

has been preserved, there is a mention in the designer’s

memoirs of the design works conducted in that city along

Baumgart Avenue (at present part of Aleja Orła Białego),

on its west side. The plan included an informal layout of

walkways and clumps of trees irregularly planted in the

open space. 7300 trees and shrubs were used in the project

which was completed in 1865 [9].

Petzold also redesigned Bosch park in the Hague in

today’s Holland. It was commissioned by the Dutch Mi-

ni s try of Finance. The designer’s job in this case was to

improve the existing park. After Petzold inspected it he

came to the conclusion that the park ﬁ rst of all needs

some improvement as it is highly neglected or even (as

he said) rui ned. He ordered extensive maintenance work,

including e.g. cutting down trees, cleaning ditches and

some activities to improve the soil. As a result he actually

designed a new park. The plan included its division into

two parts. In the north-west part of the park he planned

densely planted trees to provide protection against wind

and storms from the sea. The proper park was planned

in the south-east part of the site. Its important features

included water in irregularly shaped ponds. Petzold sug-

gested modeling their shore line as well as enlarging them

to make the park look bigger. The design also included the

creation of a few islands on the pond. It was also neces-

sary to extend the network of walkways in the park. It was

especially important in its south-east part where there was

only one old avenue. During the works on the design it

ipy, topole białe, buki i klony czerwone oraz platany.

Istotną cechą założenia zaprojektowanego przez Petzolda

były starannie skomponowane osie widokowe. Głównym

punktem widoko wym założenia był usytuowany w jego

zachodniej części, na wzniesieniu, zamek (tzw. Schwanen-

schloß). Stamtąd roztaczał się widok na staw i biegnącą

wzdłuż jego wschod niej granicy aleję głogową.

W 1865 r. Petzold ponownie przebywał w Zwickau.

Zalecił wówczas wycinkę niektórych drzew, wyznaczył

miejsce pod nowe nasadzenia oraz zarządził skorygo-

wanie niektórych widoków. W 1866 r. przygotował nowy

projekt założenia, rozszerzony o teren cmentarza, uw -

zględ niający połączenie nowego parku z miastem.

W 1863 r. Petzold odwiedził Legnicę, by zaprojektować

tam część parku miejskiego. Nie zachował się wprawdzie

żaden projekt dotyczący tego obszaru, ale we wspomnie-

niach twórcy odnaleźć moż

na wzmiankę o prowadzonych

w tym mieście pracach projektowych. Objęły one teren

wzdłuż alei Baumgarta (obecnie część Alei Orła Białego),

po jej zachodniej stronie. Projekt zakładał zastosowanie

swobodnie poprowadzonych ścieżek oraz rozmiesz czo-

nych nieregularnie w otwartej przestrzeni grup drzew. Do

realizacji projektu zużyto 7300 drzew i krzewów. Prace

zakończono w roku 1865 [9].

Petzold jest również autorem przekształcenia parku

Bosch w Hadze na terenie dzisiejszej Holandii. Zlece nio-

daw cą było Niderlandzkie Ministerstwo Finan sów. Zada-

niem projektanta było w tym przypadku upięk szenie ist nie-

jącego parku. Po zapoznaniu się z jego stanem, zde cy-

do wał, że założenie potrzebuje w pierwszej kolej

noś ci

upo rząd kowania, gdyż jest bardzo zaniedbane, wręcz

(jak

stwierdził) zrujnowane. Zalecił szeroko zakrojone pra ce

porządkowe, obejmujące m.in. wycinkę drzew, czysz-

czenie ro

wów oraz zabiegi mające na celu

polepsze

nie

właściwości glebowych terenu. W rezultacie urządził

park prawie od nowa. Projekt zakładał podział założenia

na dwie części. Od strony północnego zachodu przewi-

dywał obsadzenia zwartym drzewostanem, mającym

Il. 4. Park Szczytnicki we Wrocławiu.

Projekt E. Petzolda z 1861 r.

(źródło: Archiwum Budowlane Miasta

Wrocławia)

Fig. 4. Szczytnicki Park in Wrocław.

(source: Archiwum Budowlane Miasta

Wrocławia)

56 Agata Bieleń-Ratajczyk

turned out that in order to execute it and then maintain the

park it is necessary to create a plant nursery

[14].

It is also worth noting that in 1861 Petzold developed

a plan, which was not completed, for improvement of the

Szczyt nicki Park in Wrocław (Fig. 4)

. Probably it was

commissioned by the bookseller from Wrocław Joseph

Max, the owner of “Prater” amusement garden. The origi-

nal Petzold plan included the division of the area into two

parts: north part – comprising former Prince’s Garden with

a landscape park adjoining it and south-east part, Bandel-

wälschen, with a building housing a restaurant or a concert

hall with a wide, straight avenue leading to it. The de-

signer laid out ring walkways and densely growing plants

along the boundaries of the park in both parts. The plan

featured glades with single trees and shrubs. A co lumn of

Frederick Wilhelm II was designed in the center of the

landscape part where numerous vistas would merge [1].

The characteristic features of Petzold’s designs

Most of Petzold’s designs fall into a broad category

of landscape movement in its broad sense. As mentioned

earlier his works belong to the Picturesque Movement.

Throughout his career Petzold stressed the signiﬁ cance

of studying nature by garden designers. Drawing inspira-

tion from it, he designed landscapes which emulated na-

ture with the use of painting techniques. In his theoretical

works, he emphasized the signiﬁ cance of knowledge of

landscape painting and he also expressed his conviction

that it is connected with garden art [6], [13].

Petzold advocated the landscape garden designs which

would employ rough terrain forms and natural plants as

well as conceal whatever can be considered artistic. In

his designs, he would usually not use such artifacts often

used in landscape gardens as columns, statues, shrines,

pavi lions, etc. His opinions in this respect were similar to

those of the theoreticians of the Picturesque – Price and

Knight [15]. He allowed for the application of geometrical

forms near the main structure as “transitional” elements

between the building and the picturesquely landscaped

farther part of the park.

The characteristic features of the designs of this land-

scape architect also included a great care for adjusting the

design plans to the existing conditions in a given area.

He mastered the landscaping of spacious views by laying

out meticulously planned vistas, demonstrating the con-

nection between the garden and the landscape around it.

When designing, he successfully applied a great variety

of means such as perspective (linear, aerial, and color) as

well as the properties of speciﬁ c combinations of colors.

Furthermore, he would pay attention to various qualities

of plants used in his designs. In his theoretical works, he

It was popular in landscape art of the 18

and 19

century to

create plant nurseries for parks. That issue was described in more detail

in the paper on Nurseries as Produce Gardens in Landscape Parks in the

and 19

Centuries, presented by A. Bieleń-Ratajczyk and A. Szendi

at the conference on Produce Gardens and Their Significance in Garden

Art on November 8–9, 2012 in Kraków.

The park was redesigned in line with P.J. Lenné’s plan.

chro nić przed wiatrami i burzami od strony morza. Część

południowo-wschodnią miał zajmować właściwy park.

Is totnym jego elementem była woda w postaci nieregular-

nie ukształtowanych stawów. Petzold zaproponował wy -

modelowanie linii brzegowej zbiorników, a także ich po -

większenie, aby stworzyć wrażenie rozległości zało żenia

parkowego. Projekt zakładał również utworzenie na sta wie

kilku wysp. Koniecznością było też rozbudowanie systemu

dróg w obrębie parku. Szczególnie istotne było to w jego

południowo-wschodniej części, gdzie istniała wcześniej

jedynie stara aleja. Podczas prac nad projektem okazało się,

że aby go zrealizować, a później utrzymać park, niezbędne

jest utworzenie na jego potrzeby szkółki roślinnej

[14].

Warto wspomnieć również o pochodzącym z 1861 r.,

nie zrealizowanym projekcie przekształcenia Parku Szczyt-

nickiego we Wrocławiu (il. 4)

. Powstał on praw dopo -

dobnie na zlecenie wrocławskiego księgarza Jose pha Maxa,

właściciela ogrodu rozrywkowego „Prater”. Za cho wany

pro jekt Petzolda zakładał podział terenu na dwie części:

północną – obejmującą dawny Ogród Ksią żęcy i przy le-

gający do niego park krajobrazowy oraz po łud niowo-

-wschod nią, nazwaną Bandelwälschen, ze znaj dującym

się tam budynkiem o funkcji restauracyjnej lub koncer-

towej, poprzedzonym szeroką, prostą aleją. W obydwu

częściach projektant przewidział poprowa dzenie ścieżek

obwodnicowych oraz zastosowanie gęstej roślin ności,

usytuo wanej wzdłuż granic założenia. Istot nym elemen-

tem założenia miały być polany ze skupiskami po je dyn-

czych drzew i krzewów. W centrum części krajobrazowej

przewidziano umieszczenie kolumny Fry deryka Wilhel-

ma II, w której kierunku zbiegać się miały liczne osie

widokowe [1].

Cechy charakterystyczne twórczości Petzolda

Większość spuścizny projektowej Petzolda mieści się

w szeroko pojętym nurcie krajobrazowym. Jak zaznaczo-

no, jego twórczość zaliczana jest do tzw. stylu malowni-

czego (picturesque). Przez całą swoją karierę Petzold

podkreślał rolę studiowania natury w pracy projektanta

ogrodów. Czerpiąc z niej inspirację, komponował tworzo-

ne przez siebie krajobrazy na jej wzór, posługując się

środ kami malarskimi. W swoich dziełach teoretycznych

zwracał uwagę na znaczenie znajomości malarstwa pej-

zażowego, wyrażał również przekonanie o jego pokre-

wieństwie ze sztuką ogrodową [6], [13].

Petzold był zwolennikiem takiego kształtowania ogro-

du krajobrazowego, który wyrażał się stosowaniem su ro-

wych form terenowych i naturalnej roślinności, a także

ukrywania w założeniu wszystkiego, co artystyczne.

Tworzenie szkółek roślinnych na potrzeby parków było praktyką

popularną w sztuce krajobrazowej XVIII i XIX w. Zagadnienie to zos-

tało szerzej omówione w referacie pt.: Szkółki roślinne jako ogrody

użyt kowe w kompozycjach krajobrazowych XVIII i XIX wieku,

wy głoszonym przez A. Bieleń-Ratajczyk i A. Szendi podczas konferen-

cji Ogrody użytkowe i ich miejsce w sztuce ogrodowej, w dniach 8–9 lis-

to pada 2012 r. w Krakowie.

Przekształcenia tego parku dokonano według projektu

P.J. Lennégo.

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych /Eduard Petzold – the creator of picturesque landscape parks 57

often discussed the interrelations between various colors.

He used these ideas when selecting plants on the basis of

their color and aptly employed contrasts between colors

as well as light and shadow, which enabled him to achieve

truly painting effects.

In his designs Petzold applied characteristically laid out

groups of trees, usually with 3–5 specimens, which typi-

cally provided repoussoir elements, concealing some and

revealing other garden views. The designer also worked

out his own speciﬁ c way of laying out walkways. The cir-

culation system used in Petzold’s designs usually included

ring walkways around the park, merging informally laid

out paths. The ring walkways were supposed to connect

the main vantage points with architectural elements. The

designer stressed on many occasions that each of the laid

out paths should lead to a speciﬁ c point that is an attrac-

tive part of the garden [13].

Summing up the presentation on Eduard Petzold’s de-

signs, it is worth noting that they demonstrate a great va-

riety. He designed both parks and gardens. He was able

to skillfully design both large parks and small gardens

by villas. While observing his professional principles, he

managed to adapt his designs not only to his principals’

requirements but also to the conditions existing in a given

site. In spite of the fact that his designs present great ex-

quisiteness and a lot of indisputable value, he is unfortu-

nately little-known and underrated. Research conducted

so far regarding his legacy has focused primarily on the

designs located in today’s Germany. To date no compre-

hensive research has been done on Petzold’s designs lo-

cated in Poland, many of which have been subject to radi-

cal transformations. Not all of them have been listed as

historic sites, which adversely affects their preservation.

Consequently, it has become necessary to conduct com-

prehensive research of the designs created by this land-

scape architect, which would make it possible to review

his landscape designs and restore his well-deserved place

in the history of garden art.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

W swo ich projektach zwykle nie stosował, spotykanych

często w ogrodzie krajobrazowym, artefaktów, tj. ko lumn,

posągów, świątyń, pawilonów itp. W tej kwestii jego po -

glądy były zbieżne z poglądami Price’a i Knigtha, teo-

retyków nurtu malowniczego [15]. W otoczeniu głównej

budowli dopuszczał stosowanie form geometrycznych

jako elementu „przejściowego” pomiędzy budynkiem

a ma lowniczo ukształtowaną dalszą częścią założenia.

Cechą charakterystyczną twórczości tego architekta

krajobrazu była także wielka dbałość o dopasowanie pro-

jektowanych założeń do istniejących na danym terenie

warunków. Osiągnął on mistrzostwo w kształtowaniu roz-

ległych widoków poprzez wyznaczanie starannie prze-

myś lanych osi widokowych, ukazujących powiązanie

ogrodu z otaczającym go krajobrazem. Projektując, pos-

ługiwał się bogatym repertuarem środków. Z powodze-

niem wykorzystywał perspektywę (liniową, powietrzną

i barwną), a także właściwości konkretnych zestawień

barwnych, zwracał przy tym uwagę na rozmaite cechy

roślin stosowanych w swoich założeniach. W pracach

teoretycznych często rozważał kwestię oddziaływania na

siebie rozmaitych barw. Przemyślenia te wykorzystywał,

dobierając rośliny na podstawie ich koloru. Umiejętnie

posługiwał się kontrastami barw oraz światła i cienia, co

pozwalało mu uzyskać prawdziwie malarski efekt.

W swoich założeniach Petzold stosował charakterys-

tycz nie komponowane grupy drzew. Składały się one

zwyk le z 3–5 sztuk i pełniły przeważnie funkcję kulis,

za s

łaniających i odsłaniających poszczególne widoki

og rodowe. Projektant ten wypracował również właściwy

dla siebie sposób prowadzenia dróg. W skład układu

komunikacyjnego założeń Petzolda wchodziły zwykle

obwodnice obiegające teren parku, łączące się ze swo

bod-

nie poprowadzonymi ścieżkami. Obwodnice miały łączyć

ze sobą główne punkty widokowe i elementy architekto-

nicz ne. Projektant wielokrotnie podkreślał, że każda z wyty-

czonych ścieżek powinna prowadzić do konkretnego celu,

jakim jest atrakcyjna część założenia ogrodowego [13].

Podsumowując rozważania na temat twórczości Eduarda

Petzolda,

warto zwrócić uwagę na ogromną jej róż no-

rodność. Projektował on zarówno założenia parkowe, jak

i ogrodowe. Tak samo dobrze radził sobie z zagospoda-

rowaniem wielkoobszarowych parków, jak i nie wielkich

ogrodów przywillowych. Pozostając wiernym swoim zasa-

dom zawodowym, potrafił dostosować projekt nie tylko do

wymagań zleceniodawcy, ale również do warunków pa nu-

jących na danym terenie. Mimo bogactwa i niezaprzeczal-

nej wartości jego twórczości, jest on nie tylko mało znany,

ale i niedoceniany. Dotychczasowe badania jego spuścizny

skupiły się przede wszystkim na założeniach znajdujących

się na terenie dzisiejszych Niemiec. Do tej pory nie prze-

prowadzono całościowych badań jego założeń znajdujących

się na te re nie Polski, z których wie le uległo daleko idącym

przekształceniom. Nie wszystkie też zostały wpisane do

rejestru zabytków, co wpływa niekorzystnie na stan ich

zachowania. Wynika z tego paląca potrzeba przepro wa-

dzenia kompleksowych badań twórczości tego archi

tekta

krajobrazu, co poz wo liłoby na rewaloryzację zaprojek

to wa-

nych przez niego założeń zieleni oraz przywróce nie na-

leżnego mu miejsca w historii sztuki ogrodowej.

58 Agata Bieleń-Ratajczyk

Bibliografia /References

[1]

Bińkowska I., Natura i miasto. Publiczna zieleń miejska we Wroc ławiu

od schyłku XVIII do początku XX wieku, Via Nova, Wrocław 2006.

[2] Bogdanowski J., Polskie ogrody ozdobne. Historia i problemy

rewaloryzacji, Arkady, Warszawa 2000.

[3]

Ciesielski H., Wrabec H., Ewidencja założenia ogrodowo-parkowego

w Henrykowie, mpis, WKZ, Wrocław 1994.

[4] Drozdek M.E., Malownicze parki krajobrazowe Carla Eduarda

Petzolda na wybranych przykładach ogrodów województwa lubus-

kiego, „Rocznik Lubuski” 2005, t. 31, cz. 1, 251–264.

[5] Eysymontt K., Studium historyczno-architektoniczne zespołu

dwors kiego w Kliczkowie, mpis, PKZ, Wrocław 1978.

[6] Eysymontt K., Studium historyczno-stylistyczne ogrodów w Hen-

rykowie, mpis, PKZ, Wrocław 1976.

[7] Gresky W., Eduard Petzold, der Geisteserbe des Fürsten Pückler.

Ein Rückblick auf die Zeit seines Wirkens in Thüringen, „Die

Garten kunst” 1940, nr 53, 137–140.

[8] Hoffmann-Marszałek A., Działalność Petera Josepha Lennégo

i innych projektantów ogrodów na terenie Kotliny Jeleniogórskiej

w XIX w. (Mysłakowice, Wojanów, Łomnica i Karpniki), praca dok-

torska, Politechnika Wrocławska, Wrocław 2011.

[9] Humeńczuk G., Z dziejów Parku Miejskiego w Legnicy, Muzeum

Miedzi w Legnicy, Legnica 2010.

[10] Irrgang W., Bemerkenswerte Parkanlagen in Schlesien, For-

schungsstelle Ostmitteleuropa, Dortmund 1978.

[11] Majdecki L., Historia ogrodów, t. 2, PWN, Warszawa 2008.

[12] Olczak M., Kliczków – zamek, kościół, posiadłość, Oppidum,

Warszawa 2002.

[13] Petzold E., Die Landschafts-Gärtnerei. Ein Handbuch für Gärtner,

Architekten, Gutsbesitzer und Freunde der Gartenkunst, Verlags-

buchhandlung von J.J. Werber, Leipzig 1862.

[14] Rohde M., Von Muskau bis Konstantinopel. Eduard Petzold ein

europäischer Gartenkünstler 1815–1891, Verlag der Kunst Dres-

den, Dresden 1998.

[15] Siewniak M., Mitkowska A., Tezaurus sztuki ogrodowej, Oficyna

Wydawnicza Rytm, Warszawa 1998.

Streszczenie

Eduard Petzold był XIX-wiecznym architektem krajobrazu, autorem licznych założeń parkowych i ogrodowych, utrzymanych w nurcie malowni-

czym stylu krajobrazowego. Jego twórczość, mimo jej wartości, jest mało znana. Jego nazwisko najczęściej kojarzy się z osobą księcia Hermanna

von Pückler-Muskau, twórcy Parku Mużakowskiego, gdzie Petzold uczył się zawodu. Choć życie zawodowe projektanta było przez wiele lat

związane z tym właśnie parkiem, stworzył on również wiele innych założeń m.in. na terenie dzisiejszych Niemiec, Polski, Holandii, a także Austrii,

Czech, Bułgarii i Turcji. W jego twórczości odnaleźć można zarówno projekty dla osób prywatnych (w tym założenia parkowe przy rezydencjach

oraz ogrody przywillowe), jak i parki miejskie. Petzoldowi przypisuje się autorstwo aż 174 projektów. Do tej pory potwierdzono realizację około

90 z nich. Wiele założeń parkowych i ogrodowych Petzolda nie zostało do tej pory zbadanych. Dotyczy to szczególnie tych zlokalizowanych na

terenie Śląska. Istnieje pilna potrzeba przeprowadzenia badań śląskiej twórczości tego architekta krajobrazu, co pozwolił

oby na rewaloryzację

stworzonych przez niego założeń oraz przywrócenie należnego mu miejsca w dziejach sztuki ogrodowej.

Słowa kluczowe: Eduard Petzold, styl krajobrazowy, malowniczość

Abstract

Eduard Petzold was a 19

century landscape architect, author of numerous park and garden facilities referring to the picturesque trend of the land-

scape style. His works, despite their value, are little-known. His name is most frequently associated with Count Hermann von Pückler-Muskau,

creator of the Muskau Park, where Petzold learned his craft. Although the designer’s professional life was for many years related to this park, he

also created many other facilities, among others in today’s Germany, Poland, Netherlands, as well as Austria, Czech Republic, Bulgaria and Turkey.

His works include both facilities designed for private persons (such as mansion parks or villa gardens), and municipal parks. Petzold is considered

the author of 174 projects. It has been confirmed that around 90 of them have been accomplished. Many of Petzold’s park and garden facilities have

not been studied so far. It particularly concerns the ones located in Silesia. There is an urgent need to research the Silesian works of this landscape

architect, which would allow revalorizing the facilities he created and restoring his position in the history of garden art.

Key words: Eduard Petzold, landscape style, picturesque

Eduard Petzold – twórca malowniczych założeń krajobrazowych

Agata Bieleń-Ratajczyk

doi:10.5277/arc130203

Streszczenie