Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla

2014

3(39)

DOI: 10.5277/arc140303

Anna Szendi*

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla

Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel

Wprowadzenie i stan badań

Wśród malarzy podejmujących tematykę polskich og-

ro dów krajobrazowych miejsce szczególne zajmuje ry-

sownik gabinetowy Stanisława Augusta Poniatowskiego,

Zygmunt Vogel. Choć prace jego autorstwa są powszech-

nie znane środowisku naukowemu, nikt do tej pory nie

do konał kompleksowej analizy ich rzetelności doku men -

ta cyjnej

. Kwestia ta ma istotne znaczenie w przypadku

zało żeń ogrodowych, których widoki należą do rzadkości

(np. Góra nad Narwią). W celu określenia wiarygodności

ma larstwa Vogla i jego przydatności do badań nad polski-

mi ogrodami postanowiono dokonać oceny dokładności,

z jaką przedstawił założenia ogrodowe wielokrotnie pre-

zentowane także przez innych artystów – Łazienki Kró-

lewskie Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Ogród ten wiąże się z osobą najważniejszego protek-

tora Vogla i tym samym pozostaje obecny w jego twór-

czości przez większą jej część. Akwarele Vogla wprowa-

dzają widza w świat dawnych Łazienek, tych zakładanych

przez Stanisława Augusta, których władca po wyjeździe

z kraju w skończonej formie nigdy nie widział. Malarska

dokumentacja posyłana królowi miała przekazać mu pe-

łen obraz o ich bieżącym stanie. Musiała być zatem boga-

ta i prezentować różne części kompozycji. W tym czasie

powstało aż 47 akwarel Vogla przedstawiających Łazien-

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar-

chitecture, Wrocław University of Technology.

Autorka niniejszego artykułu przygotowuje rozprawę doktorską

„Twórczość Zygmunta Vogla jako źródło ikonograficzne do badań i re -

waloryzacji krajobrazowych ogrodów polskich” pod kierunkiem dr hab.

inż. arch. Marzanny Jagiełło, prof. PWr.

Introduction and state of research

Among the painters who dealt with the topic of Polish

landscape gardens a particular place is occupied by Zyg-

munt Vogel who was a cabinet drafter of King Stanisław

August Poniatowski. Although his works are commonly

known by scientiﬁ c researchers, so far nobody has mana-

ged to conduct a comprehensive analysis of their docu-

mentary reliability

. This issue is of particular importance

in the case of garden layouts whose views are a rarity

(e.g. Mountain upon the Narew). In order to determine

the credibility of Vogel’s painting and its usefulness when

investigating Polish gardens, we decided to evaluate the

accuracy with which he depicted the garden layouts that

were also repeatedly presented by other artists – Łazienki

Królewskie (Royal Baths Park) of King Stanisław August

Poniatowski.

This garden is connected with the person of the most

important patron of Vogel and at the same time it remains

present in his creative activity most of the time. Vogel’s

watercolours introduce the viewer into the world of old-

time Baths, those founded by Stanisław August of which

he did not see the ﬁ nal form after he left the country. The

painting documentation that was sent to the king was

su pposed to inform him about the current state of the Park

and its appearance. Therefore, it was bound to be rich

and to present various parts of the arrangement. As many

The author if this article is preparing her doctoral dissertation

entitled ‘Zygmunt Vogel’s creative activity as an iconographic source

for landscape research and restoration of Polish gardens’ under the

scien tific supervision of the Wrocław University of Technology Pro-

fessor Marzanna Jagiełło, dr hab. inż. arch.

24 Anna Szendi

ki oraz jeden obraz olejny [1]. Zachowane dzieła znajdują

się w Muzeum Narodowym w Warszawie i jego oddzia-

łach, Muzeum Narodowym we Wrocławiu oraz Ermitażu

w Petersburgu. Malowane były w latach 1787, 1794–1795

oraz 1801–1803, 1812 i 1813. Czasowe rozciągnięcie tej

tematyki w twórczości Vogla oraz przedstawienie ogrodu

z różnych ujęć stanowi o wadze dokumentacyjnej, ukazu-

jąc kolejne zmiany w ogrodowej kompozycji (il. 1).

Zbiór ten można podzielić na poszczególne tematy:

Pałac na Wodzie od strony południowej i północnej, wi-

doki z tarasu południowego, widoki na Most Sobieskie-

go (Most Merliniego), Amﬁ teatr, Biały Domek, Pałac My-

as 47 watercolours were painted by Vogel at that time

accompanied by one oil painting [1]. The preserved works

are kept in the National Museum in Warsaw and its depart-

ments, i.e. the National Museum in Wrocław and in the

State Hermitage in Petersburg. They were painted in the

years 1787, 1794–1795 as well as 1801–1803, 1812 and

1813. Such an extension in time of this theme in Vogel’s

works and presenting the garden from various perspec-

tives contribute to the documentary value by depicting

subsequent changes in the garden arrangement (Fig. 1).

This collection can be divided into particular topics, i.e.

the Palace on the Water from the southern and northern

Il. 1. Podział obrazów Vogla

na grupy tematyczne wraz

z ich lokalizacją i kierunkiem

wykonania ujęcia

oraz datowaniem dzieł

Fig. 1. Vogel’s paintings devided

into thematic groups, including

their locations, direction

of performance and dating

1. Pałac na Wodzie od południa: 1a. ze wschodniego (prawego) brzegu (1787, 1795 lub 1796, po 1800),

1b. z za chodniego (lewego) brzegu (1794, 1795, po 1796, 1801, 1808)/The Palace on the Water from the

south: 1a. from the eastern (right) bank (1787, 1795 or 1796, after 1800), 1b. from the western (left)

bank (1794, 1795, after 1796, 1801, 1808)

2. Pałac na Wodzie od północy: 2a. z zachodniego brzegu (1794, po 1801, 1802), 2b. ze wschodniego

brzegu (1802)/The Palace on the Water from the north: 2a. from the western bank (1794, after 1801,

1802), 2b. from the eastern bank (1802)

3. Widoki z pałacowego tarasu południowego (1795, 1796)/A view from the Palace’s southern terrace

(1795, 1796)

4. Most Sobieskiego: 4a. ze wschodniego brzegu Stawu Północnego , 4b. od północy, 4c. z zachodniego

brzegu Stawu Północnego/Sobieski Bridge: 4a. from the eastern bank of the Northern Pond,

4b. from north, 4c. from the western bank of Northern Pond

5. Amfiteatr: 5a. z zachodniego brzegu Stawu Południowego (1795), 5b. od północnego wschodu (1794),

5c. od południowego wschodu (1795, 1795 lub 1796, po 1800)/Amphitheatre: 5a. from the western bank

of the Southern Pond (1795), 5b. from northern-east (1794), from southern-east (1795, 1795 or 1796,

after 1800)

6. Biały Domek (1794)/Little White House (1794)

7. Pałac Myślewicki (1794)/Myślewicki Palace (1794)

8. Brama Chińska (1795)/The Chinese Gate (1795)

9. Tankred i Klorynda (1795)/Tankred and Klorynda (1795)

10. Staw nieopodal Zamku Ujazdowskiego (1795)/Pond near Ujazdów Castle (1795)

11. Widok od strony Agrykoli (1803, 1817)/View from Agrykola side (1803, 1817)

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 25

ślewicki, Brama Chińska, rzeźba „Tankreda i Kloryndy”,

staw kończący Kanał Piaseczyński oraz widok od strony

ulicy Agrykoli. Ze względu na liczebność obrazów stano-

wiących materiał porównawczy zostały one zamieszczone

w postaci listy załączonej na końcu niniejszego artykułu.

Na 10 dziełach powstałych w latach 1787–1812

Vogel

ukazał południową fasadę pałacu zarówno z prawego

(4 ob razy), jak i lewego brzegu (6 obrazów) Stawu Po -

łudniowego. Zanim jednak Łazienki stały się królewską

rezydencją, kilka wieków wcześniej znajdowały się tam

podmokłe obszary leśne włączone w obręb Ujazdowa

jako sąsiadujący z zamkiem zwierzyniec [2]. W XVII w.

Stanisław H. Lubomirski, przy pomocy architekta Tyl-

mana z Gameren, wybudował tam Ermitaż oraz Łaźnię

[3]. Drugi z tych obiektów wzniesiono na wyspie usytuo -

wanej na środku regularnej w planie sadzawki. Stanis ław

August Poniatowski zakupił ten teren w 1764 r. Wznie-

siony dla niego pałac (w miejscu dawnej Łaźni) wraz

z rozwią zanymi na jednej osi trzema stawami stał się trzo-

nem kra jobrazowej kompozycji [4]. Główne prace obję-

ły lata 1766–1788 [2]

. Pieczę nad przekształ cenia mi sys-

temu wod nego i rozbudową układu komunikacyj nego

sprawował inżynier Karol Ludwik Agricola, budow niczy

w służbie króla. Pałac przejął rolę punktu widoko wego,

rozdzielając akweny: północny i dwa południowe. W zgo-

dzie z nową krajobrazową modą linie brzegowe zbiorni-

ków wodnych otrzymały nieregularne kształty [5]

. Za

materiał porównawczy prezentujący pałac od południo-

wego zachodu uznać można 11 prac należących do grupy

1b lis ty załączonej do niniejszego opracowania. W przy-

padku ujęcia z południowego wschodu również zebrano

11 obrazów innych artystów wymienionych w punkcie 1a

wspom nianego zestawienia.

Łazienki od północy z fragmentem Wielkiej Oﬁ cy ny

po jawiają się na 3 dziełach Vogla wykonanych z za-

chod niego brzegu w latach 1794–1802

. Wielka Oﬁ cy-

na wznie siona nieopodal Stawu Północnego sąsiadowała

z Pa łacem Myślewickim. Vogel uwiecznił też Pałac na

Wo dzie od północnego wschodu – na jednej akwareli

Dwóch innych twórców, którzy ukazali Pałac na Wodzie

z te go samego ujęcia, określono w grupie 2.

Widoki z tarasu południowego Vogel zaprezentował

na 3 obrazach („Widok fragmentu parku Łazienkowskie-

go i tarasu przed pałacem, 1795” powtórzony w 1796 r.

ze zmianami w sztafażu, „Drugi widok tarasu przed pała-

Ostatnia znana nam z wyglądu praca Vogla poświęcona tej tema-

tyce pochodzi z 1808 r., ta z 1812 r. spłonęła.

Rok 1766, określający czas rozpoczęcia prac nad założeniem,

został podany w publikacji L. Majdeckiego [6, s. 190].

Kształt Stawu Północnego został uregulowany ponownie

w 1788 r. w celu wytyczenia otwarcia widokowego na zaprojektowa -

ny przez Le Bruna pomnik Jana III Sobieskiego.

Były to dzieła pt.: „Widok pałacu w Łazienkach wzięty z mostu

króla Jana III”, 1794, „Widok Łazienek królewskich od północy”, po 1801,

„Łazienki królewskie, widok pałacu od północnego zachodu”, 1802.

Dzieło to („Pałac, widok od północy”, 1802 r.) W. Tatarkiewicz

przy pisuje M. Laśkiewiczowi, ale wiele (trójdzielna kompozycja, szta-

faż oraz sposób malowania roślinności i budynków) wskazuje na to, że

jego autorem jest Vogel. W związku z tym w dalszej części pracy obraz

ten będzie wymieniany jako dzieło Vogla.

side, views from the southern terrace, views of the Sobies-

ki Bridge (Merlini Bridge), the Amphitheatre, the Little

White House, the Myślewicki Palace, the Chinese Gate,

‘Tankred and Klorynda’ sculpture, the pond ending Pia-

seczyński Canal and the view from Agrykola Street. Due

to a large number of paintings that constitute the re erence

material, their list is enclosed at the end of this article.

In the ten paintings which were created in the years

1787–1812

Vogel presented the southern facade seen from

the right bank (four paintings) as well as the left bank (six

paintings) of the Southern Pond. Before Łazienki became

a royal residence, a few centuries earlier they constituted

marshy forest areas incorporated into Ujazdów as a mena-

gerie adjacent to the palace [2]. There, in the 17

century

Stanisław H. Lubomirski with the help of architect Tyl-

man van Gameren erected the Hermitage and Bath [3]. The

latter of these structures was built on an island situated in

the middle of a regularly planned pond. Stanisław August

Poniatowski bought this area in 1764. The palace that was

put up for him there (in place of the former Bath) along

with three ponds situated on one axis became the core of the

landscape composition [4]. The main works were executed

in the years 1766–1788 [2]

. The works on transformation

of the water system and extension of the communication

system were supervised by engineer Karol Ludwik Ag-

ricola – a builder in the service of the King. The palace

assumed the role of a vista point separating the northern

water reservoir from two southern ones. In accordance

with a new landscape fashion, the border lines of water

reservoirs were given irregular shapes [5]

. The compara-

tive material presenting the palace from the south-west

can be constituted by 11 works belonging to group 1b of

the list enclosed at the end of this study. In the case of the

perspective from the south-east, there are also 11 paint-

ings of other artists mentioned in point 1a of the afore-

mentioned list.

Łazienki from the north with a fragment of the Wielka

Oﬁ cyna building appear in three works by Vogel executed

from the western bank in the years 1794–1802

. Wielka

Oﬁ cyna which was erected not far from the Northern

Pond was adjacent to the Myślewicki Palace. Vogel also

immortalised the Palace on the Water from the north-east

in one of his watercolours

. Two other artists who de-

picted the Palace on the Water from the same perspective

are mentioned in group 2.

The last known Vogel’s work devoted to this topic comes from

1808, the one dated 1812 burnt.

The year 1766 was given as the year of starting works on this

layout by L. Majdecki’s publication [6, p. 190].

The shape of the Northern Pond was re-regulated in 1788 in order

to make a viewing opening towards the monument of Jan III Sobieski

These were the paintings entitled: ‘View of Łazienki Palace from

the Jan III Bridge’, 1794, ‘A view of Royal Baths from the north’, after

1801, ‘Royal Baths, a view of the palace from the north-west’, 1802.

W. Tatarkiewicz ascribes this work (‘Palace, a view from the

north’, 1802) to M. Laśkiewicz but there are many indications that Vogel

is its author (a tripartite composition, staffage and the way of painting

plants and buildings). Consequently, in further parts of this study this

pain ting shall be referred to as Vogel’s work.

26 Anna Szendi

cem w Łazienkach”, 1795)

. Materiałem porównawczym

w tym przypadku będą 3 dzieła innych autorów (grupa 3).

Osie widokowe w kierunku Mokotowa i Czernia kowa

przedstawione przez Vogla na tych samych pracach poja-

wiają się również na 5 obrazach artystów wymie nionych

w grupie 4. Powiększenie rezydencji o tereny na południu,

gdzie założono staw oraz łąki, umożliwiło połączenia wi-

dokowe z Czerniakowem, Mokotowem i Wilanowem [6].

Z powodu rozbudowanego systemu wodnego Łazie-

nek pojawiła się konieczność uzupełnienia infrastruktu-

ry ogrodu w mostki

. W ich gronie wyróżniały się: most

kamienny (Most Królewski, zwany też Mostem z pomni-

kiem Jana III Sobieskiego lub Mostem Merliniego

od na-

zwiska autora jego projektu) wzniesiony na zakoń czeniu

Stawu Północnego oraz Most Wilanowski wybudowa-

ny nad kanałem nieopodal Belwederu. Most z pom nikiem

Jana III uwieczniony jest na 6 obrazach Zygmunta Vogla

Można je przeanalizować w oparciu o 2 dzieła (grupa 5).

Te same obrazy Vogla, ukazujące kształt Stawu Pół-

noc nego

i Most Królewski, pozwalają określić roś lin-

ność i osie widokowe tej części ogrodu. Zebranych zo-

stało 6 dzieł różnych twórców, którzy dostarczyli ma teriał

porów nawczy dla tych ujęć (grupa 6). W widoku roztacza-

jącym się z okien pałacu wychodzących na północ przy-

kuwał uwagę położony na skarpie Zamek Ujazdowski.

Malowniczym obiektem, uwiecznionym przez Vog la

z róż nych ujęć, był Amﬁ teatr. Obrazy o tej tematyce pow sta-

ły w latach 1794–1796, 1801 i 1808 (14 dzieł)

. W związ -

ku z tym, że w Łazienkach przedstawienia orga nizowano

także pod gołym niebem, w sąsiedztwie pała cu wybudo-

wano Amﬁ teatr, początkowo jako tymczasowy drewnia-

„Widok parku z tarasu przed pałacem w Łazienkach”, 1796 sta -

nowi jedynie replikę poprzedniego obrazu z 1795 r. z nowym sztafażem.

Początkowo były one przejawem tzw. chińszczyzny, popularnej

wów czas w ogrodach swobodnych. Przebudowano je w późniejszym okresie.

Domenico Merlini (1730–1797), Włoch z pochodzenia, archi-

tekt królewski Stanisława Augusta Poniatowskiego.

„Widok pałacu w Łazienkach wzięty z Mostu Króla Jana III”,

1794 r., „Widok Mostu Sobieskiego i Ujazdowa od południa”, b.d., „Wi-

dok Mostu Sobieskiego od południa”, 1794 r., „Widok Mostu So bies kie go

od północy”, 1794 r., „Most z pomnikiem Jana III od strony pół noc nej”,

1795 r., „Fragment parku z mostem i Zamkiem Ujazdowskim, Most

Merliniego”, 1795 r., „Widok Łazienek Królewskich od północy”, po

1801 r., „Widok na Most Króla Jana Sobieskiego w Łazienkach”, 1802 r.,

„Łazienki Królewskie, widok pałacu od północnego zachodu”, 1802 r.

„Widok pałacu w Łazienkach wzięty z Mostu Króla Jana III”,

1794 r., „Widok Mostu Sobieskiego i Ujazdowa od południa”, b.d., „Wi-

dok Mostu Sobieskiego od południa”, 1794 r., „Widok Mostu So bies kiego

od północy”, 1794 r., „Most z pomnikiem Jana III od strony pół nocnej”,

1795 r., „Fragment parku z mostem i Zamkiem Ujazdowskim, Most

Merliniego”, 1795 r., „Widok Łazienek Królewskich od północy”, po

1801 r., „Widok na Most Króla Jana Sobieskiego w Łazienkach”, 1802 r.,

„Łazienki Królewskie, widok pałacu od północnego zachodu”, 1802 r.

„Widok amfiteatru w Łazienkach”, 1794 r., „Widok części parku

z am fiteatrem”, 1795 r., „Widok amfiteatru w Łazienkach od południa”,

1795 lub 1796, „Amfiteatr w Łazienkach”, po 1800, „Widok części par-

ku łazienkowskiego”, 1794 r., „Widok fragmentu parku Łazienkowskie-

go i tarasu przed pałacem”, 1795 i 1796 r., „Drugi widok tarasu przed

pa ła cem w Łazienkach”, 1795 r., „Widok pałacu na wyspie od strony

kas ka dy”, 1794 r., „Łazienki przy księżycu”, 1795 r., „Łazienki w ostat-

nich la tach XVIII wieku”, po 1796 r., „Widok pałacu w Łazienkach od

strony po łudniowej”, po 1796 r., „Łazienki królewskie”, 1801 r.,

„Łazienki”, 1808 r.

Views from the southern terrace were presented by

Vogel in three paintings (‘A view of a fragment of Baths

Park and terrace in front of the Palace, 1795’ repeated in

1796 with changes in the staffage, ‘The second view of

the terrace in front of the palace in Baths’, 1795)

. A com-

parative material in this case comprises three works by

other authors (group 3). Viewing axes in the direction

of Mokotów and Czerniaków which are presented in the

same works by Vogel also appear in ﬁ ve paintings by

artists mentioned in group 4. Extending the residence in

the southern areas where a pond and meadows were esta-

blished made it possi ble to arrive at viewing connections

with Czernia ków, Mokotów and Wilanów [6].

On account of the extensive water system of Łazienki

there appeared the necessity to complete the garden in-

frastructure with small bridges

. The most distingui shed

were the following: a stone bridge (the Royal Bridge also

called the Bridge with the Monument of Jan III Sobie-

ski or the Merlini Bridge

after the name of its designer)

which was built after the Northern Pond was completed

and the Wilanowski Bridge built over a canal near Bel-

weder. The bridge with the monument of Jan III, i.e. the

Royal Bridge is immortalised in six paintings by Zygmunt

Vogel

. They can be analysed on the basis of two works

(group 5).

The same paintings by Vogel, which show the shape

of the Northern Pond

and the Royal Bridge, make it

possible to deﬁ ne vegetation and viewing axes of this part

of the garden. There is a collection of six works of various

authors who delivered a comparative material for these

perspectives (group 6). In a view extending from the pal-

ace windows overlooking the north it is Ujazdów Castle

situated on a scarp that attracts our attention.

The Amphitheatre was a picturesque object which was

immortalised by Vogel from different perspectives. Paint-

ings on this topic were executed in the years 1794–1796,

‘A view of the park from the terrace in front of the palace in

Baths’, 1796 is a replica of the former painting from 1795 with new

staffage.

Initially, they were a manifestation of the so called ‘Chinese

fashion’ which at that time was popular in free gardens. They were

reconstructed in later periods.

Domenico Merlini (1730–1797), of Italian origin, a royal archi-

tect of Stanisław August Poniatowski.

‘A view of the palace in Baths taken from the King Jan III

Bridge’, 1794, ‘A view of the Sobieski Bridge and Ujazdów from the

south’, no dating, ‘ A view of the Sobieski Bridge from the south’, 1794,

‘A view of the Sobieski Bridge from the north’, 1794, ‘The bridge with

the monument of Jan III from the north’, 1795, ‘A fragment of the park

with the bridge and Ujazdów Castle, the Merlini Bridge’, 1795, ‘A view

of the Royal Baths from the north’, after 1801, ‘ A view of the King Jan

Sobieski Bridge in Baths’, 1802, ‘The Royal Baths, a view of the palace

from the north-west’, 1802.

‘A view of the palace in Baths taken from the King Jan III

Bridge’, 1794, ‘A view of the Sobieski Bridge and Ujazdów from the

south’, no dating, ‘A view of the Sobieski Bridge from the south’, 1794,

‘A view of the Sobieski Bridge from the north’, 1794, ‘The bridge with

the monument of Jan III from the north’, 1795, ‘A fragment of the park

with the bridge and Ujazdów Castle, the Merlini Bridge’, 1795, ‘A view

of the Royal Baths from the north’, after 1801, ‘A view of the King Jan

Sobieski Bridge in Baths’, 1802, ‘The Royal Baths, a view of the palace

from the north-west’, 1802.

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 27

ny obiekt, następnie kamienny przypisywany J.Ch. Kam-

setzerowi

. Już w 1791 r. odbywały się w nim przed-

stawienia [5]. Forma antycznych ruin, którą mu nadano,

wraz z drzewami stanowiącymi część scenograﬁ i idealnie

wpisywała się w nowe tendencje w kształtowaniu ogro-

dów, odwołując się do nurtu romantycznego [7]

. Mate-

riał porównawczy składa się z 16 dzieł innych artystów

ukazujących scenę z fragmentem widowni (7a), 3 przed-

stawiających część Amﬁ teatru widzianego z tarasu (7b)

oraz 9, gdzie zaprezentowano go od strony kaskady łą-

czącej oba stawy południowe (7c). W Łazienkach – ogro-

dzie otwartym dla szerszej publiczności – wznoszono też

inne obiekty pełniące funkcję rozrywkową, m.in. Trou-

Madame (Mały Teatr), nowy obiekt teatralny w Pomarań-

czarni wznoszony od 1786 r. w zachodniej, zaniedbanej

części posiadłości i Dom Turecki (Salon) [8].

Wyspa, na której powstała scena Amﬁ teatru, wraz

z po rastającą ją roślinnością została przedstawiona w peł-

nym kształcie na 10 obrazach autorstwa różnych twórców

(8). Vogel natomiast pokazał ją w całości na 9 akwarelach

(wido ki z pałacowego tarasu, Amﬁ teatru i pałacu od po-

łudnia). Na obu południowych stawach stworzono podob-

ne porośnięte drzewami wyspy, ale tylko w przypadku tej

położonej na zbiorniku przypałacowym miało to znacze-

nie użytkowe.

W Łazienkach wznoszono też budynki mieszkalne, np.

Biały Domek dwukrotnie uwieczniony przez Vogla („Bia -

ły domek w Łazienkach”, przed 1794, „Widok Białe go

Domku”, 1794 w ujęciu ze Starą Pomarańczarnią w tle).

Powstał on już w 1774 r. w zachodniej części ogrodu. Dwa

lata później otoczono go kanałem wodnym, który wraz

z kanałami: Piaseczyńskim, dwoma biegnącymi wzdłuż

Pro menady Królewskiej oraz tymi znajdującymi się przy

tzw. Zazdrości (część ogrodu w stylu włoskim) two rzył

stary układ wodny. Dzieła dwóch innych malarzy, któ rzy

zaprezentowali ten budynek, ujęte zostały w skład grupy 9.

Myślewice, pałacyk królewskiego bratanka, księcia Jó-

ze fa

Poniatowskiego, wykończono w 1777 r. Zaledwie

jed no dzieło Vogla pokazuje Pałac Myślewicki („Wi-

dok Pałacu Myślewickiego”, 1794 r.). Tę część ogrodu

uwie cz nili również trzej artyści wymienieni w grupie 10.

Ponownie jeden obraz został przez Vogla poświęcony

„Bramie Chińskiej” („Widok mostku chińskiego”, 1795).

Obiekt ten, charakterystyczny ze względu na swą egzo-

tyczną formę, ale także na fakt przerzucenia go nad pro-

menadą, a nie nad wodą, zwany był „Mostem Chińskim”

bądź „Bramą Chińską”. Nie zachował się jednak do dzi-

siejszych czasów. Do analiz porównawczych udało się

ustalić jedno dzieło (grupa 11). Wspomniana promenada

łączyła Pałac z Białym Domkiem. Stanowiła ważny ele-

ment kompozycyjny w postaci potrójnej alei space rowej

Jan Chrystian Kamsetzer (Johann Christian Kammsetzer, 1753–

1795), drezdeńczyk, architekt króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,

brał udział w powstawaniu założenia krajobrazowego w Łazienkach

Królewskich i Królikarni.

Scena amfiteatru wzorowana była na ruinach syryjskiej świątyni

Jowisza w Baalbek. Natomiast widownia nawiązywała do antycznego

teatru w Herkulanum.

1801 and 1808 (14 works)

. Due to the fact that perform-

ances in Baths were also organised outdoors, the Amphi-

theatre was built in the vicinity of the palace, initially as

a wooden structure and later as the one made of stone;

it was ascribed to J.Ch. Kamsetzer

. Performances took

place in the Amphitheatre already in 1791 [5]. It was gi-

ven the form of ancient ruins and along with trees which

constituted a part of the scenery, it ideally referred to new

tendencies in shaping gardens by employing a romantic

trend [7]

. The comparative material consists of 16 works

of other artists presenting the stage with a fragment of the

audience (7a), three of them showing a part of the Amphi-

theatre seen from the terrace (7b) and nine in which it was

presented from the side of the cascade which connected

two southern ponds (7c). In Baths – a garden open to the

general public – also other structures were erected which

performed the entertainment function, for example, Trou-

-Madame (Little Theatre), a new theatrical object in the

Orangery built since 1786 in the western and neglected

part of the property and the Turkish House (Parlour) [8].

The island which housed the Amphitheatre stage along

with its vegetation was presented in its full shape in ten

paintings by different artists (8). Vogel presented it in

its entirety in nine watercolours (views from the palace

terrace, the Amphitheatre and the palace from the south).

In both southern ponds similar islands covered with trees

were established but only the island situated in the water

reservoir near the palace was of usable importance.

Some residential buildings were also put up in Łazien-

ki, for example, the Little White House which was painted

by Vogel twice (‘The Little White House in Łazienki’, be-

fore 1794, ‘View of the Little White House’, 1794 in the

perspective with Old Orangery in the background). It was

built as early as in 1774 in the western part of the garden.

Two years later it was surrounded by a water canal – to-

gether with the Piaseczyński canal, two other canals along

with the Royal Promenade and one more situated at the

so called Zazdrość (Jealousy – a part of the garden in the

Italian style) it formed an old water system. Works of two

other painters who also depicted this building were men-

tioned as part of group 9.

Myślewice, a palace of the King’s nephew Prince Józef

Poniatowski was ﬁ nished in 1777. Myślewice Palace is

shown only in one of Vogel’s works (‘View of Myślewice

‘A view of the Amphitheatre in Baths’, 1794, ‘A view of a part

of the park with the Amphitheatre’, 1795, ‘A view of the Amphitheatre

in Baths from the south’, 1795 or 1796, ‘The Amphitheatre in Baths’,

after 1800, ‘A view of a part of Baths Park’, 1794, ‘A view of a fragment

of Baths Park and the terrace in front of the palace’, 1795 and 1796,

‘The second view of the terrace in front of the palace in Baths’, 1795,

‘A view of the palace on the island from the cascade side’, 1794, ‘Baths

in the moonlight’, 1795, ‘Baths in the last years of the 18

century’, after

1796, ‘A view of the palace in Baths from the southern side’, after 1796,

‘Royal Baths’, 1801, ‘Baths’, 1808.

Jan Chrystian Kamsetzer (Johann Christian Kammsetzer, 1753–

1795), a citizen of Dresden and architect of King Stanisław August

Poniatowski; he participated in establishing the landscape layout in

Royal Baths and in Królikarnia (the Rabbit House).

The amphitheatre stage was modelled on the ruins of a Syrian

temple of Jupiter in Baalbek. The audience referred to the ancient theatre

in Herculaneum.

28 Anna Szendi

z bocznymi szpalerami oraz kanałami [9]

. Połą czenie

elementów geometrycznych z krajobrazowymi nadało

Ła zienkom wytworny, kameralny i zarazem reprezenta -

cyjny charakter [10]. Wpłynęło na to także ograni czenie

liczby elementów architektonicznych (rustykizujących

i eg zotycznych). Po usunięciu chińskich mostków i gan-

ków Brama Chińska stała się jedynym obiektem o ce-

chach wschodniej architektury.

Vogel pokazał też rzeźbę „Tankred i Klorynda” („Gru-

pa przedstawiająca Tankreda i Kloryndę, 1795”), sta-

nowiącą dziś ozdobę parku puławskiego. Poza dziełem

Kazimierza Wojniakowskiego („Widok parku łazienkow-

skiego”, ok. 1790 r.) prezentującym ten obiekt, nie udało

się ustalić innych materiałów porównawczych

Pozostałe prace Vogla przedstawiające „Widok parku

Łazienkowskiego z połowem ryb i barkami królewski-

mi na stawie” z 1795 r. (10), „Łazienki Królewskie, wi-

dok od strony Agrykoli” z 1803 r. oraz „Widok Łazie-

nek wraz z okolicami, wzięty spod koszar ujazdowskich”

powstały w 1817 r. (11) stanowią pojedyncze ujęcia róż-

nych części ogrodu, do których nie odnaleziono materia -

łów porównawczych. Prezentują kompozycję roślinną,

która kształtowana była początkowo poprzez usuwanie

starych i wprowadzanie nowych nasadzeń [11]. Skład

ga tunkowy wynikał wprost z naturalnych typów zbioro -

wisk roślin nych tworzących zwierzyniec (dębowo-gra-

bo wy i ol szowy) [12]. Funkcję głównego królewskiego

og rodnika sprawował najpierw Schneider. W latach 70.

XVIII w. zastąpił go Schultz. Przeprowadzone pod ich

kierownictwem zmiany miały urozmaicić olchowy drze-

wostan. W związku z powyższym część drzew wykarczo-

wano i zastąpiono je dębami, klonami, lipami, orzechami,

świerkami, wierzbami i topolami. Aleje uzupełniono lipa-

mi i jaworami oraz obsadzono żywopłotami [8]. Wyma-

gało to jednak dostosowania terenu pod względem warun-

ków wodnych do wymagań nowych roślin [10]. Pojawiła

się zatem konieczność poprowadzenia w og rodzie kana-

łów. Za nadanie swo bodnego stylu królewskiemu założe-

niu odpowiedzialny był wykształcony w Anglii Jan Chry-

stian Schuch

[13]. Ele menty nowej mody ogro dowej

wprowadzano w Łazien kach stopniowo, po czynając od

tyczonych krzywiz na mi alei bocznych, wspom nia nych

wcześ niej niere gu larnych linii brzegowych sta wów oraz

krętych dróg w pół nocnej części ogrodu [14]. W kolej-

nych latach przekształcenia ogrodu zostały zahamowane,

część obszaru przeszła na rzecz Ogrodu Botanicznego,

w którym pow stało Obserwatorium Astronomiczne, a tak-

że tych położonych nieopodal Belwederu. Zaintereso-

wanie Ła zienkami wzrosło dopiero, gdy stały się rezyden-

Drodze tej towarzyszyły umieszczone w donicach cytrusy. Drze-

wa pomarańczowe widnieją na rysunku Jana Chrystiana Kamsetzera

przed stawiającym Promenadę Królewską (Gab. Ryc. UW, t. 190, nr 24).

Sroczyńska wspomina również o nieznanym obrazie Jana Piotra

Norb lina przedstawiającym tę rzeźbę, wysuwając przypuszczenie, że

mógł on stanowić wzór dla Vogla i Wojniakowskiego [1, s. 171].

Jan Chrystian Schuch (1752–1813), architekt i ogrodnik nie-

mieckiego pochodzenia, od 1781 r. intendent ogrodów królewskich, brał

udział w powstawaniu sentymentalnego ogrodu księżnej Izabeli

Lubomirskiej w Mokotowie oraz krajobrazowego założenia należącego

do Mniszchów w Dęblinie.

Palace’, 1794). This part of the garden was also depicted

by three artists mentioned in group 10.

Once again one painting by Vogel was devoted to the

‘Chinese Gate’ (’A view of the Chinese Bridge’, 1795).

This object, which was characteristic because of its exotic

form and due to the fact that it went over the promenade

and not over the water, was called ‘Chinese Bridge’ or

‘Chinese Gate’. Unfortunately, it was not preserved until

our times. For purposes of a comparative analysis it was

possi ble to determine one work (group 11). The above

mentioned promenade connected the Palace with the Little

White House. It constituted an important compositional el-

ement in the form of a triple walking alley with lateral rows

of trees and canals [9]

. Combining geometrical and land-

scape elements gave Łazienki a distinguished, intimate and

at the same time representative character [10]. It also had an

inﬂ uence on limiting the number of architectu ral elements

(rustic-like and exotic). After the Chinese bridges and

porches were removed, the Chinese Gate became the only

structure with the characteristics of eastern architecture.

Vogel also showed the ‘Tankred and Klorynda’ sculpture

(‘Group presenting Tankred and Klorynda’, 1795) which

today constitutes an adornment of Puławski Park. Apart

from Kazimierz Wojniakowski’s work (‘A view of Baths

Park’, circa 1790) which presented this object, it was

not possible to determine other comparative materials

The remaining works by Vogel which present ‘A view

of Baths Park with ﬁ shing and royal barges on the pond’

from 1795 (10), ‘Royal Baths, a view from Agrykola side’

from 1803 and ‘A view of Baths with the surroundings

taken from Ujazdów military barracks’ from 1817 (11)

con stitute single views of various parts of the garden for

which it was not possible to ﬁ nd any comparative mate-

rials. They show plant arrangements which initially were

shaped by removing old plantings and introducing new

ones [11]. Their species composition resulted straight

from natural types of plant complexes that formed the

menagerie (oak, hornbeam and alder) [12]. At ﬁ rst, the

main royal gardener was Schneider. He was replaced by

Schultz in the 1770

. Changes introduced by them were

supposed to diversify the alder stand. As a result, some

trees were grubbed up and replaced by oaks, maples,

limes, walnuts, spruces, willows and poplars. The alleys

were supplemented by limes, sycamores and poplars;

some hedgerows were also planted [8]. However, the site

had to be adopted to requirement of the new plants with

regard to water conditions [10]. Hence it was necessary to

introduce canals in the garden. The person who was made

responsible for a new free style of the royal layout was,

educated in England, Jan Chrystian Schuch

[13]. Ele-

Citruses in pots were also placed along the alley. Orange trees

can be seen in a drawing by Jan Chrystian Kamsetzer presenting the

Royal Promenade (Gab. Ryc. UW, Vol. 190, No. 24).

Sroczyńska also mentions an unknown painting by Jan Piotr

Norblin which presents this sculpture assuming that it could be a model

for Vogel and Wojniakowski [1, p. 171].

Jan Chrystian Schuch (1752–1813), an architect and gardener of

German origin, since 1781 a steward of the royal gardens; he participated

in establishing a sentimental garden of Princess Izabela Lu bo mirska in

Mokotów and a landscape layout of Mniszech family in Dęblin.

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 29

cją cesars ką, a ich architektem został Kubicki

. W tym

okresie rozebrano drewniane zabudowania i wzniesiono

nowe (Nowa Kordegarda, folwark, Dom dla Inwalidów,

Nowa Oranżeria i Nowa Ananasarnia). Już 20 lat później

park pozbawiony stałej pielęgnacji poddał się prawom

sukcesji naturalnej. Liczne samosiewy doprowa dziły

do zatarcia układu kompozycyjnego [10]. Zlikwidowa-

no też kanały przy Białym Domku i szpalery Promenady

Królewskiej.

Rezydencja ta prezentowana jest w bogatym zbiorze

widoków. Stanowi on cenne źródło informacji o jej wy-

glądzie i przekształceniach. Dzieje tego założenia wraz

z ewolucją ogrodowej kompozycji zostały już dokładnie

opisane w literaturze naukowej. Ich szczegółową charak-

terystykę oraz rys historyczny odnaleźć można w publi-

ka cjach Władysława Tatarkiewicza oraz Marka Kwiat -

kowskiego. Wspominali je również w swych pamiętnikach

cudzoziemcy goszczący niegdyś w Warszawie

Łazienki w obrazach Zygmunta Vogla

Jako pierwszą, w 1787 r., Vogel namalował akwarelę

„Wi dok Łazienek” z cyklu tematycznego prezentujące-

go Pałac na Wodzie. Ujęcie przedstawia Staw Południo-

wy Dolny wraz z fragmentem wyspy, a także grupy drzew

sta nowiących północną część Ogrodu Królewskiego. Ob-

raz ukazuje pałac po przebudowie południowej fasady do-

ko nanej w 1784 r. przez Merliniego. Jest to tym samym

os tatnia akwarela Vogla, na której widoczne są elementy

dawnej Łaźni Lubomirskiego. Królewski architekt współ-

pracował wówczas z Kamsetzerem [6]. Budynek powięk-

szono, dodając skrzydła boczne. W latach 1792–1793 Ła-

zienkę połączono z pawilonami położonymi na stałym

lądzie, uzyskując dostępność komunikacyjną pomiędzy

wschodnią i zachodnią częścią ogrodu.

Zmiany w wyglądzie pałacowej elewacji można dos-

trzec, porównując ze sob

ą rysunek Chrystiana Eltestera

z końca XVII w., obraz Canaletta z początku panowania

Poniatowskiego oraz późniejsze dzieło F.A. Lohrmanna.

Podczas gdy u Canaletta pałac zachował jeszcze swój wy -

gląd z czasów Lubomirskiego, to już u Lohrmanna do -

strze galny jest efekt pierwszej przebudowy Łazienki, do-

ko nanej w 1777 r. Kolejne zmiany w wyglądzie Pałacu

na Wodzie uwiecznione zostały dopiero przez Zygmunta

Vogla na omówionym powyżej dziele z 1787 r. Widok od

południa w kierunku głównego budynku został wówczas

odsłonięty poprzez usunięcie drzew z tarasowej skarpy.

Najbliższa temu dziełu datowaniem akwarela Jana Piot-

ra Norblina przedstawia scenę Amﬁ teatru z bryłą pałacu

Jakub Kubicki (1758–1833), architekt, uczeń Domenica Mer-

liniego, brał udział w pracach przy Zamku Królewskim, Łazienkach,

przebudowie Belwederu.

O urodzie Łazienek Królewskich wypowiadali się: Johann

Bernoulli (1744–1807), szwajcarski podróżnik, astronom i matematyk,

zamieszczając o nich krótką wzmiankę w swoim pamiętniku z podróży

po Polsce w 1778 r., a także William Coxe (1747–1828), brytyjski histo-

ryk, podróżnik, autor dzieła Travels into Poland, Russia, Sweden and

Den mark, London 1784, który odwiedził je w 1779 r. Zapiski z ich relacji

odnaleźć można w publikacji Polska stanisławowska w oczach cudzo-

ziemców, t. 1, red. W. Zawadzki, Warszawa 1963, s. 367, 440, 656–657.

ments of new garden fashion were introduced to Łazienki

gradually, starting from the side alleys made in curvatures,

the aforementioned irregular coastlines of the ponds and

the winding roads in the northern part of the garden [14].

In subsequent years these garden transformations were

stopped, especially near Belweder and a part of the area

was incorporated into the Botanical Gardens where the

Astronomical Observatory was built. Łazienki started

to be a fo cus of interest again only when it became the

imperial residence and their new architect was Kubicki

It was then that wooden buildings were pulled down and

some new ones were erected (New Guard-House, farm,

House for Invalids, New Orangery and New Pineapple

House). Twenty years later the park that was deprived of

constant care surrendered to the rights of ecological suc-

cession. Numerous self-seedings resulted in blurring the

existing compositional arrangement [10]. Also the canals

near the Little White House and rows of trees of the Royal

Promenade were liquidated.

This residence is frequently presented in a rich collec -

tion of views. It constitutes a valuable source of informa-

tion about its appearance and transformations. The his-

tory of this layout along with the evolution of the garden

arrangement have already been described at length in

the scientiﬁ c literature. A detailed characteristic and

a historical outline of Baths can be found in publications

by Władysław Tatarkiewicz and Marek Kwiatkowski.

This place was also mentioned by foreigners who visited

Warsaw in the past

Łazienki in Zygmunt Vogel’s paintings

In 1787 Vogel painted his ﬁ rst watercolour ‘A view of

Łazienki’ as part of a thematic cycle presenting the Pal-

ace on the Water. This view shows the Lower Southern

Pond along with a fragment of an island as well as a group

of trees forming the northern part of the Royal Garden.

The painting presents the palace after the reconstruction

of the southern facade undertaken by Merlini in 1784. At

the same time it was Vogel’s last watercolour in which ele-

ments of the former Lubomirski’s Bath could be seen. At

that time the royal architect cooperated with Kamsetzer

[6]. The building was extended by side wings. In the years

1792–1793 the Bath was connected with annexes situated

on the mainland, thus achieving the communication acces-

sibility between the eastern and western part of the garden.

Changes in the appearance of the palace facade can

be noticed in comparing a drawing by Chrystian Eltester

Jakub Kubicki (1758–1833), an architect and apprentice of Do -

menico Merlini; he participated in the works executed in the Royal

Castle, Łazienki, a reconstruction of Belweder.

The beauty of Royal Baths was also praised by: Johann

Bernoulli (1744–1807), a Swiss traveller, astronomer and mathema-

tician who shortly mentioned this place in his diary from his travel

around Poland in 1778 and William Coxe (1747–1828), a British histo-

rian, traveller and author of Travels into Poland, Russia, Sweden and

Denmark, London 1784, who visited Baths in 1779. Records of these

accounts can be found in the publication Polska stanisławowska

w oczach cudzoziemców, Vol. 1, ed. W. Zawadzki, Warszawa 1963,

pp. 367, 440, 656–657.

30 Anna Szendi

w tle (1791 r.). Różnica w wyglądzie Łazienki na tych ob-

razach wynika z faktu, iż w 1788 r. nadal trwały prace nad

jej formą. Ich efekt końcowy widzimy u Norblina. Póź-

niejsze obrazy Vogla prezentują pałac z lat 1794–1812, po

nadaniu mu ostatecznej formy (il. 2)

Temat ten na obrazach Vogla pokazuje efekt starań

władcy, który dążył do stworzenia kameralnej siedziby,

godnej funkcji królewskiego mieszkania. I tak od Łaź-

ni, niewielkiego pawilonu ogrodowego, przechodzimy do

pałacu, który nie ma w sobie nic z pompatyczności minio-

nej epoki. Dzięki temu wpisał się dobrze w konwencję let-

niej rezydencji. Tę lekkość południowej fasady uchwycił

również Marcin Zaleski

Ujęcie prezentujące pałac z południowo-zachodniej

strony lub na wprost od południa w większości przypad-

ków zostało przedstawione w identyczny, jak to uczynił

Vogel, sposób. Jedynie na anonimowym obrazie z 1789 r.

budynek ten nie posiada pawilonów bocznych wzniesio-

nych dopiero w latach 90. XVIII w. Na niektórych obra-

zach pojawiają się także niewielkie drzewka wystawione

w donicach na tarasie południowym.

Fasada północna Łazienki z fragmentem Wielkiej Oﬁ -

cyny widnieje na 4 obrazach Vogla wykonanych w latach

1794–1802. Akwarela z 1802 r., namalowana z dalsze go

planu, ukazuje szerszy kadr. Pałac nie był już rozbudowy-

wany. Choć od fasady południowej ta północna młodsza

jest tylko o trzy lata, wyróżnia się prostą elegancją i pa -

łacową powagą. Dwa dzieła innych artystów przedstawia -

ją rezydencję w formie pokrywającej się z tą ukazaną

przez Vogla, ale nie koncentrują się na otacza jącym kra-

Nie wszystkie mają dokładnie określone datowanie. W przypad-

ku dzieł: „Widok Łazienek od strony południowej”, „Łazienki w os tat-

nich latach XVIII w.” data powstania szacowana jest na okres po 1796 r.

Z kolei akwarela „Amfiteatr w Łazienkach” pochodzi z lat po 1800 r.

Materiał ikonograficzny dla tego ujęcia został już wymieniony

w liczbie 10 obrazów pokazujących pałac z południowego wschodu.

Jego analiza porównawcza potwierdziła sposób zaprezentowania

budynku, jaki widoczny jest na akwarelach Vogla.

dated at the end of the 17

century, a painting by Cana letto

from the beginning of Poniatowski’s reign and a more re-

cent work by F.A. Lohrmann. While in Canaletto’s work

the palace still has the appearance known from Lubomir-

ski’s times, in Lohrmann we can see some effects of the

ﬁ rst reconstruction of the Bath which took place in 1777.

The subsequent changes in the palace’s appearance are

shown in the aforementioned Zygmunt Vogel’s paint-

ing from 1787. A view from the south towards the main

building was then uncovered by removing trees from the

terrace scarp. A watercolour by Jan Piotr Norblin which

presents the scene of the Amphitheatre with the palace in

the background is the closest in time to this work (1791).

A difference in the appearance of the Bath in these paint-

ings results from the fact that in 1788 the works on its

form were still under way. Their ﬁ nal effect can be seen

in Norblin’s works. Later Vogel’s paintings present the

pa lace from the years 1794–1812 after giving it the ﬁ nal

form (Fig. 2)

The way of presenting this topic in Vogel’s paintings

illustrates the effect of efforts made by the ruler who want-

ed to create an intimate abode that would suit the function

of a royal house. And thus from the Bath, a small garden

annex, we move on to the palace which has nothing to do

with the pompousness of the past époque. Therefore, it

agreed well with the convention of a summer residence.

This lightness of the southern facade was also depicted by

Marcin Zaleski

In most cases, a view presenting the palace from the

south-west or straight from the south was shown in a way

iden tical to Vogel’s. It is only in an anonymous painting

from 1789 that this building does not have side pavilions

which were not erected until the 1790

. In some paintings

there are also small trees exposed in pots on the southern

terrace.

The northern facade of the Bath with a fragment of

Wielka Oﬁ cyna building is shown in four paintings by Vo-

gel executed in the years 1794–1802. A watercolour from

1802 painted from a longer distance shows a wider frame.

The palace was no longer extended. Although the northern

facade is only three years younger than the southern one,

it is distinguished by simple elegance and palace dignity.

Two paintings of other artists present the residence in the

form which is very similar to the one shown by Vogel, but

they do not focus on the surrounding landscape. Despite

the northern facade’s monumental character, due to an ap-

propriate design of the neighbouring terrain, it does not

refer to the baroque solutions. In Vogel’s watercolours it is

not the palace that constitutes the one and only theme with

the accompanying elements subordinated to it, but rather

its role in the spatial composition as its central point. It

Not all of them have the exact dating. With regard to ‘A view of

Ła zienki from the southern side’, ‘Łazienki in the last years of the 18

century’ an estimated date is placed in a period after 1796. In turn, the wa -

tercolour ‘Am phitheatre in Łazienki’ originates from the period after 1800.

Iconographic material for this view was already mentioned in the

number of ten paintings showing the palace from the south-east. A com-

parative analysis confirmed the way of presenting the building as it can

be seen in Vogel’s watercolours.

Il. 2. Widok Łazienek od strony południowej,

Zygmunt Vogel, 1797 r., akwarela, Muzeum Narodowe w Warszawie

Fig. 2. The view of Łazienki from the south,

Zygmunt Vogel, 1797, watercolor, Warsaw National Museum

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 31

jobra zie. Choć elewacja północna otrzymała monumen-

talny charakter, dzięki odpowiedniemu zaproje ktowaniu

sąsia dującego z nią terenu nie nawiązuje do rozwiązań

baro kowych. Na akwarelach Vogla to nie pałac stano -

wi jedy ny i główny temat, któremu podporządkowano

to warzy szące mu elementy, ale jego rola w kompozy-

cji przestrzen nej jako centralnego jej punktu. Można go

oczywiście rozpatrywać w kategorii dominanty, aczkol-

wiek odpowiednie usytuowanie spowodowało, że nie gó-

ruje nad założeniem, a staje się jego współtworzywem,

równoważnym fragmentem większej sceny ogrodowej.

Obrazy Vogla dotyczące pałacu ukazują też taras po-

łudniowy wraz z widokami, które się z niego rozpoście-

rały. Najwcześniej widzimy je u Norblina, a w następnej

kolejności u Albertiego i we fragmencie u Gierymskie-

go. Na wszystkich pracach zgodnie pojawiają się: rzeźby,

fontanna, posadzone w donicach drzewka cytrusowe (cy-

tryny, pomarańcze i granaty) [12]. Elementem tarasowego

wyposażenia, który ulegał zmianie, był nieobecny u kró-

lewskiego rysownika owalny trawnik naokoło fontanny

na tarasie. Motyw ten powtarza się na późniejszych od

Voglowskich obrazach prezentujących widok na pałac od

południa. Dzieła z XVIII w. przedstawiają, podobnie jak

u Vogla, jedynie fontannę. W przypadku pozostałych prac

prezentujących to samo ujęcie element ten bądź przesła-

niają postacie, bądź konwencja artystyczna nie pozwala

na jego odczytanie. Taras stanowił pewną formę dziedziń-

ca, którego występowanie przy pałacach zalecał August

Fryderyk Moszyński, królewski doradca, autor publika-

cji zatytułowanej Rozprawa o ogrodnictwie angiels kim

z 1774 r. Jednakże ze względu na otoczenie budyn-

ku wodą tradycyjny dziedziniec nie mógł być w Łazien-

kach zrealizowany. Pozostałe postulaty zostały wdrożone

posta ci ut wardzonej nawierzchni, balustrady otaczającej

„dzie dzi niec” oraz dekoracji rzeźbiarskiej odpowiadają-

cej ówczesnej modzie na dzieła inspirowane kultur

ą an-

tyku [15]. Kolista fontanna umieszczona na osi tarasu na-

wią zywała do przedpałacowych gazonów.

Wspomniane w poprzednim akapicie akwarele Vogla

ukazują też sposób kształtowania powiązań widokowych

i rozplanowania roślinności. W tej części ogrodu prze-

ważały olchy i wiązy stanowiące relikty dawnego zwie-

rzyńca. Za ogrodem znajdowały się natomiast łąki będące

elementem krajobrazu zapożyczonego. Dalekie osie, któ-

re prowadzono, rozdzielając skupiny drzew i krzewów,

kierują wzrok ku kaskadzie, Amﬁ teatrowi i łąkom za Sta-

wem Południowym, a w dalszej perspektywie w kierunku

Królikarni i Mokotowa. Vogel uwiecznił ten układ kom-

pozycyjnych powiązań, pokazując kulisowe zadrzewienia

prowadzące wzrok ku bliższym i dalszym planom dzięki

rozciągłości perspektyw równinnego obszaru nadwiślań-

skiej doliny. Stanowiące dla tych obrazów materiał po-

równawczy dzieła (grupa 4) ukazują te same połączenia

z otaczającym krajobrazem. Czasem różnią się jedynie

wysokością, z której został zdjęty widok. Vogel, Norblin

i Lohrmann dzięki obraniu wyższego punktu mogli włą-

czyć do malarskiej kompozycji także dalekie widoki zza

drugiego południowego stawu, tworząc panoramy tego

terenu. Na obrazach królewskiego rysownika został tak-

że uwieczniony podwójny rząd topoli posadzony po obu

can certainly be perceived in categories of a dominant,

however, the appropriate location of the palace resulted

in the fact that it does not dominate over the layout but

it becomes a co-creating equivalent fragment of a larger

garden scene.

Vogel’s paintings of the palace also show the southern

terrace along with the views that could be admired from

that place. Norblin is the ﬁ rst to present them, followed

by Alberti and in a fragment showed by Gierymski. All

these paintings depict the following elements: sculptures,

a fountain, small citrus trees in pots (lemons, oranges and

pomegranates) [12]. The changing element of the terrace

equipment that is absent from the royal drawer’s works

is an oval lawn around the fountain on the terrace. This

motive is repeated in later than Vogel’s paintings which

show a view of the palace from the south. The works from

the 18

century, similarly to Vogel’s, present only a foun-

tain. In the remaining works which present the same view,

this element is veiled by ﬁ gures or the artistic convention

does not allow us to read it. A terrace constituted a form

of a courtyard and it was recommended as part of the pal-

ace by August Fryderyk Moszyński, a royal advisor and

author of the publication entitled ‘A discourse on English

gardening’ from 1774. However, due to the fact that the

building was surrounded by water, there was no possi-

bility of introducing a traditional courtyard in Łazienki.

The remaining postulates were implemented in the form

of a hardened surface, a balustrade surrounding a ‘court-

yard’ and sculptural ornamentation corresponding to the

then fashion for works inspired by ancient culture [15].

A cir cular fountain which was placed on the terrace axis

referred to palace lawns.

The watercolours by Vogel mentioned above also

present ways of formation of scenic connections and

arrangements of plants. Dominant in this part of the

garden were alders and elms constituting relics of the

old menagerie. Behind the garden there were meadows

which can be seen as borrowed landscape elements.

Distance axes that were drawn by dividing clusters of

trees and bushes direct our sight to a cascade, Amphi-

theatre and meadows behind the Southern Pond and in

the further perspective towards the Rabbit House and

Mokotów. Vogel immortalised this arrangement of com-

positional connections by showing a background plant-

ings of trees leading our sight towards closer and further

plans thanks to the extent of perspectives of ﬂ at areas of

the Vistula valley. In the works of the comparative mate-

rial for these paintings (group 4) we can see the same

connections with the surrounding landscape. They some-

times differ only as regards the height from which the

view was taken. Vogel, Norblin and Lohrmann, thanks to

selecting a higher point, could include also distant views

from be hind the second southern pond in the painting

composi tion, thus creating panoramas of that area. The

royal drafter’s paintings also show a double row of pop-

lars planted on both sides of the cascade. Their height,

as it was marked by Vogel, conﬁ rms the observed rule

according to which lower trees were supposed to be pla-

n ted on the edges of a group. In time they were replaced

by chestnut trees.

32 Anna Szendi

bokach kaskady. Ich wysokość zaznaczona przez Vogla

potwier dza przestrzeganie zasady, według której niższe

okazy miały być sadzone na skraju grupy. Z czasem zastą-

piono je kasztanowcami.

Na 6 dziełach Vogla widoczny jest most z pomni-

kiem Jana III, czyli Most Królewski. Obiekt ten powstał

w latach 1779–1780. Miał wówczas jedną arkadę. W tym

kształcie jako jedyny uwiecznił go Vogel na akware-

li „Fragment parku z mostem i Zamkiem Ujazdowskim,

Most Merliniego” z 1795 r. Datowanie to należy uznać

za błędne, ze względu na to, iż rozbudowa tego obiek-

tu trwa ła do 1788 r. Zakończyła się ona ustawieniem

na nim pomnika przedstawiającego zwycięskiego króla

Jana III jako zamknięcia osi widokowej biegnącej w kie-

runku północnym. Był to wynik politycznych rozgrywek

zmierza jących do osłabienia sympatii Polaków do Tur-

ków, w walce z którymi nasi rodacy mieli wspierać cary-

cę Kata rzynę. Różne ujęcia na most, które stosował Vo -

gel, przyczyniły się do uwiecznienia zarówno widoków

w głąb, jak i na zewnątrz tej części ogrodu. Pięć obrazów

pokazuje most od strony Stawu Północnego. Cztery z nich

wykonane były z prawego jego brzegu, a jedno z lewego,

ze Starą Kordegardą w tle. Na większości z nich pojawił

się także Zamek Ujazdowski. Ostatnia praca Vogla doty-

cząca tego obiektu prezentuje jego widok od strony Kana-

łu Piaseczyńskiego, gdzie pomnik Sobieskiego i sam most

zostały przedsta wione z niewielkiej odległości. Porów-

nanie dzieł Vog la i innych arty stów pozwala zauważyć,

z jaką precyzją uchwycił sposób zestawiania na sadzeń

oraz trafny wybór ujęcia, które pozwalało na tworzenie

malowniczych kompozycji obrazów. Te cecha umożliwiła

mu uwiecznianie całych scen ogrodowych, a nie tylko po-

jedynczych obiektów, dzięki czemu jego dzieła zawierają

w sobie wyjaśnienie roli i miejsca tych elementów w kra-

jobrazowym założeniu.

Obrazy przedstawiające Staw Północny i most z pom-

nikiem Jana III prezentują również roślinność i połączenia

widokowe tej części

Łazienek. Dzieło Canaletta oraz wy-

mienione już akwarele Lohrmanna, poprzedzające prace

Vogla, ukazują pierwsze próby kształtowania kompozy-

cji roślinnej i osi widokowych. Prezentują efekty porząd-

kowania drzewostanu. U Canaletta pałac ginie w gęstwi-

nie drzew, między którymi dostrzec jednak można Zamek

Ujazdowski. U Lohrmanna pojawiają się aleje biegnące

wzdłuż północnego basenu. Zarysowany w tle zamek wi-

doczny jest także u Vogla, podobnie jak fragmenty tych

regularnych nasadzeń znajdujących się w pewnej odle-

głości od brzegu stawu. Porównując obraz anonimowego

twórcy („Pałac, widok od północy”, b.d.) z dziełami kró-

lewskiego rysownika, należy zauważyć różnice dotyczą-

ce elementów roślinnych. U Vogla nie występują zwar-

te szpalery drzew tuż nad brzegami zbiornika. Motyw ten

pojawia się jednak na obrazie Karola Albertiego, gdzie

pałac został przedstawiony od strony elewacji północ-

nej. Widniejący na nim szpaler tworzą niewielkie drzew-

ka o pokroju kulistym, a nie jak miało to miejs ce w przy-

padku wyżej wymienionej anonimowej pracy – wysokie

drzewa o rozłożystych koronach.

W latach 1794–1808 powstały widoki, na których Vo-

gel przedstawił Amﬁ teatr. Obrazy te wykonywane były

In six of Vogel’s paintings we can see a bridge with

the Jan III monument, i.e. the Royal Bridge. This struc-

ture was built in the years 1779–1780. At ﬁ rst it had only

one ar cade. Vogel was the only artist to immortalise the

bridge in this form in the watercolour entitled ‘A fragment

of the park with the bridge and Ujazdów Castle, Merlini

Bridge’, 1795. This dating is obviously wrong when we

consider the fact that the bridge extension lasted until

1788 and was ﬁ nished with placing a monument of the

victorious king Jan III as a closure of the viewing axis

towards the north. It was a result of political games aimed

at weakening the sympathy of Poles towards Turks who

our compatriots were to ﬁ ght in support of Catherine the

Great. Diffe rent views of the bridge which Vogel present-

ed con tributed to immortalisation of views inwards and

outwards of this part of the garden. Five paintings show

the bridge from the side of the Northern Pond. Four of

them were painted from its right bank and one from the

left with the Old Guard-House in the background. In most

of them also Ujazdów Castle was featured. The last Vo-

gel’s work regarding this object presents its view from the

side of the Piaseczyński Canal where the monument of

Sobieski and the bridge itself were shown from a short

distance. A comparison of works by Vogel and by other

artists makes it possible to notice the precision with which

he depicted the way of combi ning plantings and an accu-

rate choice of perspective, which enabled him to create

picturesque compositions of paintings. This feature made

it possible to immortalise not only single objects but also

whole garden scenes, thanks to which his works contain

an explanation of the role and place of these elements in

the landscape layout.

The paintings presenting the Northern Pond and the

Bridge with the monument of Jan III also show the ﬂ ora

and viewing connections of this part of Łazienki. A work

by Canaletto and the aforementioned watercolours by

Lohrmann which preceded Vogel’s works reveal ﬁ rst at-

tempts at shaping ﬂ ora compositions and viewing axes.

They present effects of ordering the tree stand. In Canal-

etto’s work the palace is lost in a thicket of trees among

which, however, Ujazdów Castle can be seen. Alleys

along the northern basin appear in Lohrmann’s painting.

A silhouette of the castle in the background is also seen

in Vogel’s work, similarly to the fragments of these regu-

lar plantings located in a certain distance from the pond’s

bank. Comparing the painting by an anonymous author

(‘The Pa lace, view from the north’, no dating) with the

works by the royal drafter, some differences as regards

plant elements must be noticed. Vogel does not include

compact rows of trees just at the edges of the reservoir.

This motive appears however in Karol Alberti’s painting

where the palace was presented from its northern facade.

A row of trees shown in it is composed of small trees of

a spherical type and not, as it was the case in the afore-

mentioned anonymous painting, high trees with branchy

crowns.

In the years 1794–1808 Vogel painted views of the Am-

phitheatre. These paintings were executed from the Am-

phitheatre audience (1), from the eastern bank near the

audience (3), from the western bank of the Southern Pond

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 33

z amﬁ teatralnej widowni (1), ze wschodniego brzegu nie-

opodal widowni (3), z zachodniego brzegu Stawu Połu-

dniowego (1), z tarasu południowego (3) oraz od południa

z widokiem na całą fasadę pałacu (6)

(il. 3).

Materiał porównawczy składa się z 25 obrazów róż-

nych artystów. Zaprezentowano na nich Amﬁ teatr ze

wszystkich możliwych stron

. Porównując akwarelę Vo -

gla z tymi pracami, można nie tylko odnotować zgod-

ność w wyglądzie głównych obiektów (scena, pałac, wi-

downia), ale także zaobserwować tendencję artysty do

wysmuklania proporcji przestawionych elementów. Za-

drzewienia występują tu w postaci kępy na wyspie, gru-

py drzew z lewej strony pałacu oraz szpaleru ciągnącego

się wzdłuż ścieżki przy prawym brzegu stawu. Inna for-

ma Amﬁ teatru, zaprezentowana przez Norblina, wynika

z wcześniejszego okresu malowania dzieła, zanim wybu -

dowano tam obiekt Kamsetzera. Na tym obrazie została

pokazana drewniana konstrukcja pełniąca funkcję teat ru

W ogrodach krajobrazowych wznoszono budowle o prze-

znaczeniu rozrywkowym tzw. Vauxhall. Miały one być

usytuowane na polanach, by pomieścić więcej osób, dla

których przygotowano ławki i stoły zebrane przed miejs -

cem dla orkiestry. Moszyński wspomina o takim obiek-

cie w formie płóciennego namiotu [15]. Prawdopo-

dobnie właśnie Vauxhall widnieje na obrazie Nor blina.

Został on wkrótce zastąpiony przez „ruiny” kamienne-

go amﬁ teat ru jako przykładu kreacji krajobrazu sztucz-

nego. W ogrodzie Stanisława Augusta nie było jednak

miejsca na tego typu groźne scenerie. Vauxhall zastąpi-

ły więc ruiny, któ re wraz z amﬁ teatralną widownią two-

rzyły wspólnie teatr na wolnym powietrzu. Wygląd Am-

ﬁ teatru stanowił jednak efekt poszukiwania dla Łazienek

odpo wiedniego stylu, który w latach 90. XVIII w. skłaniał

się w kierunku form kla sycyzujących (il. 4). Połączenie

rozwiązań antycznych w posta ci widowni i barokowych

w elemencie miejs ca dla orkies try oddzielonego od wi-

downi fosą (w tym przypadku częś cią stawu) współgra-

ło z romantyczną ideą

ruin w ogrodzie. W rezultacie uzy-

skano obiekt niezwykle malowniczy i elegancki, którego

część przeznaczona dla publiczności była dostępna pod

względem komunikacyj nym dzięki lokalizacji nieopodal

pałacu przy prowadzą cej do niego prostej drodze

Tytuły prac według kolejności zamieszczonej w tekście: „Widok

amfiteatru w Łazienkach”, 1794 r., „Widok części parku z amfiteat-

rem”, 1795 r., „Widok amfiteatru w Łazienkach od południa”, 1795 lub

1796, „Am fiteatr w Łazienkach”, po 1800, „Widok części parku łazien-

kow skiego”, 1794 r., „Widok fragmentu parku Łazienkowskiego i tara-

su przed pałacem”, 1795 i 1796 r., „Drugi widok tarasu przed pa -

łacem w Ła zien kach”, 1795 r., „Widok pałacu na wyspie od strony

kaskady”, 1794 r., „Łazienki przy księżycu”, 1795 r., „Łazienki w ostat-

nich la tach XVIII wieku”, po 1796 r., „Widok pałacu w Łazienkach

od strony po łud niowej”, po 1796 r., „Łazienki królewskie”, 1801 r.,

„Łazienki”, 1808 r.

Są to widoki na Pałac od południa, Amfiteatr oraz widoki z pa ła-

cowego tarasu.

J.P. Norblin „Widok z pałacu tarasowego na staw południowy

z pierw szym Amfiteatrem”, 1789 r.

Oparcie głównego szkieletu komunikacyjnego na liniach pros-

tych dobrze wpisywało się w przeznaczenie ogrodu otwartego dla szer-

szej publiczności. Prosty plan dróg wyznaczał właściwy kierunek zwie-

dzania założenia i ułatwiał orientację w terenie.

(1), from the southern terrace (3) and from the south with

a view of the whole facade of the palace (6)

(Fig. 3).

The comparative material consists of 25 works painted

by various artists. They present the Amphitheatre from all

possible sides

. When comparing Vogel’s watercolours

with these paintings we can notice accordance not only

in the appearance of the main structures (stage, palace,

audience) but also we can observe the artist’s tendency

to slenderise proportions of the presented elements. Tree

plantings occur here in the form of a cluster on the island,

a group of trees on the left side of the palace and a row

of trees along the path near the right bank of the pond.

Ano ther form of the Amphitheatre presented by Norblin

results from the earlier period of executing the painting

before the Kamsetzer structure was built there. A wood-

en construction performing the function of a theatre was

shown in this painting

. Entertainment buildings called

Vauxhall were erected in landscape gardens. They were

supposed to be situated in glades in order to hold more

people for whom benches and tables were prepared in

front of the place for an orchestra. Moszyński mentions

such an object in the form of a canvas tent [15]. Most

probably Vaux hall is featured in Norblin’s paintings. It

was soon replaced by “ruins” of a stone amphitheatre as

an example of creating an artiﬁ cial landscape. However,

Titles of works according to the sequence in the article: ‘A view

of the amphitheatre in Baths’, 1794, ‘A view of a part of the park with

the amphitheatre’, 1795, ‘A view of the amphitheatre in Baths from the

south’, 1795 or 1796, ‘The Amphitheatre in Baths’, after 1800, ‘A view

of a part of Baths Park’, 1794, ‘A view of a fragment of Baths Park and

the terrace in front of the palace’, 1795 and 1796, ‘The second view of

the terrace in front of the palace in Baths’, 1795, ‘A view of the palace

on the island from the cascade’s side’, 1794, ‘Baths in the moonlight’,

1795, ‘Baths in the last years of the 18

century’, after 1796, ‘A view of

the palace in Baths from the southern side’, after 1796, ‘Royal Baths’,

1801, ‘Baths’, 1808.

These are views of the Palace from the south, the Amphitheatre

and views from the palace terrace.

J.P. Norblin ‘A view of the southern pond with the first Am -

phitheatre from the palace terrace’, 1789.

Il. 3. Łazienki w ostatnich latach XVIII w., Zygmunt Vogel,

po 1796 r., akwarela, Muzeum Narodowe w Warszawie

Fig. 3. Royal Łazienki in the last years of the 18

c.,

Zygmunt Vogel, after 1796, watercolor, Warsaw National Museum

34 Anna Szendi

Kształt wyspy i porastająca ją roślinność różnią się na

obrazach kolejnych artystów. Na jednym z nich uwiecz-

niona została wyspa przed powstaniem Amﬁ teatru, zanim

wzniesiono sztuczne ruiny sceny. Nie występują tu tak-

że charakterystyczne dla innych dzieł drzewa o pokroju

kolumnowym. Ten sposób kształtowania roślinności po-

twierdza się jedynie u Johanna Ludwiga Giesla. Na jego

obrazie wyspa ma charakterystyczne półkoliste zagłębie-

nie w brzegu, co nie powtarza się na pozostałych, później-

szych pracach, w tym także Zygmunta Vogla. U Maury-

cego Scholtza pojawiają się zadrzewienia tuż nad lustrem

wody po prawej stronie widowni, a wyspa położona jest

w mniejszej odległości od brzegu.

Spośród innych obiektów znajdujących się w par-

ku Vo gel przedstawił również Biały Domek. Uwiecznił go

z frag mentem osi kompozycyjnej biegnącej od Drogi Agri-

coli do zadrzewień na południu. Brak wysokich drzew na

zachód od tego budynku umożliwiał szerokie połącze-

nie wido kowe z Belwederem. Ta część ogrodu, widocz-

na na obra zach Vogla, stanowiła zakończenie Promena-

dy Królews kiej. Dzieła królewskiego rysownika powstały,

gdy istniał jeszcze kanał wodny przy Białym Domku (za-

sypany w latach 80. XVIII w.) [12]. Akwarele Vogla uka-

zują drewniane konstrukcje trejaży znajdujące się przy bu-

dynku oraz drzewka (zapewne pomarańczowe) regularnie

ustawione nad kanałem w dużych donicach. Widnieje też

na nich Stara Pomarańczarnia i Zamek Ujazdowski zaryso-

wany na dalszym planie oraz budynek nieistniejącej już oﬁ -

cyny Białego Domku. Na drugim obrazie artysta uwiecz-

nił postawione wzdłuż kanału ogrodzenie. Podkreś la to

szczegółowość jego dzieł. Nie dysponujemy materia

łem

porównawczym wykonanym z tego samego ujęcia. Mimo

to zwrócić należy uwagę na dzieło Canaletta, gdzie budy-

nek ten niknie pośród parkowych zadrzewień. Prezentu-

je ono wspomnianą oś widokową skierowaną na Zamek

Ujazdowski, a także drogę biegnącą przy Białym Domku.

Układ otaczających Domek kanałów potwierdza Plan de

la ville de Varsovie J.J. Pistora pochodzący z około 1776 r.

Obrazy prezentujące Pałac Myślewicki ukazują jego

kształt po rozbudowie pierwotnego, kwadratowego pla-

in Stanisław August’s garden there was no place for this

kind of dangerous sceneries. Therefore, Vauxhalls were

replaced by ruins which along with the amphitheatre

audience formed a theatre in the open air. However, the

appearance of the Amphitheatre resulted from looking for

an appropriate style for Łazienki, which in the 1790

had

a tendency for classicizing forms (Fig. 4). A combination

of ancient solutions in the form of an audience and ba-

roque ones as a place for the orchestra separated from the

audience by a moat (in this case a part of the pond) harmo-

nised with a romantic idea of ruins in the garden. As a re-

sult, an extremely scenic and elegant object was achieved

whose part designated for the audience was easily acces-

sible due to its location near the palace by a straight road

leading to the palace

The shape of the island and its vegetation differ in the

paintings of subsequent artists. One painting shows the is-

land before the Amphitheatre was built and artiﬁ cial ruins

of the stage were erected. This painting does not have co-

lumnar type trees which are so characteristic of the other

works. This way of shaping the ﬂ ora is conﬁ rmed only in

Johann Ludwig Giesel’s works. In his painting the island

has a characteristic semicircular recess in the bank, which

is not to be found in other later works, including Zygmunt

Vogel’s ones. In works by Maurycy Scholtz there are

plantings of trees just above the surface of the water on

the right side of the audience, while the island is situated

not so far from the bank.

Among other structures in the park Vogel also present-

ed the Little White House. He immortalised it with a frag-

ment of a compositional axis running from the Agrykola

Road to the tree plantings in the south. The lack of high

trees to the west of this building provided a wide viewing

connection with Belweder. This part of the garden, which

can be seen in Vogel’s paintings, constituted the end of

the Royal Promenade. The works of the royal drafter

were executed when the water canal near the Little White

House still existed (the canal was liquidated in the 1780

)

[12]. Watercolours by Vogel depict wooden structures of

trellises situated near the building and small trees (pro-

bably orange trees) which are regularly placed by the ca-

nal in big pots. In the paintings we can also see the Old

Oran gery and Ujazdów Castle in the background as well

as a non-existing now annex of the Little White House.

In the background the artist painted a fence placed along

the canal. This emphasises the detailed character of his

work. We do not have any comparative material painted

from the same perspective. However, we need to take into

account Canaletto’s work in which this building is barely

seen among park tree plantings. It presents the aforemen-

tioned viewing axis directed towards Ujazdów Castle as

well as a road near the Little White House. The arrange-

ment of canals surrounding the Little House is conﬁ rmed

by the Plan de la ville de Varsovie by J.J. Pistor from

about 1776.

Basing the main communication backbone on straight lines

suited well the purpose of the garden which was open to the public.

A simple plan of roads showed the right direction for visitors to the

layout and facilitated sightseeing.

Il. 4. Widok Łazienek z Amfiteatrem, Fryderyk Dietrich, 1820 r.,

akwaforta, Biblioteka Narodowa w Warszawie

Fig. 4. The view of Łazienki and the Amphitheatre,

Fryderyk Dietrich, 1820, etching, National Library in Warsaw

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 35

nu budynku. W czasach, kiedy powstała akwarela Vogla,

rozpościerał się za nim widok na folwark. Przed pałacy-

kiem znajdował się niezagospodarowany gazon, a po jego

prawej stronie – szpaler drzew. Nieco inaczej widok ten

przedstawił Franciszek Smuglewicz. Ze względu na bar-

dziej szczegółowe zagospodarowanie otoczenia pałacy-

ku należy sądzić, że jest to dzieło późniejsze. Sam pałac

nie różni się u obu malarzy, jednak jego otoczenie ow-

szem. Smuglewicz ukazał znajdujący się po lewej stronie

drewniany budynek, którego nie ma na akwareli Vogla.

Do pała cu prowadzi szeroka droga ogrodzona płotkiem.

Towarzyszy mu rząd pięciu niskich drzew o kulistych ko-

ronach. Wszystkie te elementy nie występują u pozosta-

łych twórców. Na obrazie Jakuba Sokołowskiego, gdzie

z racji zastosowania nieco innego ujęcia uwieczniony zo-

stał także fragment Podchorążówki, plac przed pałacem

wygląda tak samo, jak u Vogla. Tę część ogrodu przed-

stawił również Marcin Zaleski. Jego dzieło jako pierwsze

prezentuje okrągły gazon przed pałacykiem ozdobiony ro-

ślinną kompozycją.

Pozostałe prace Vogla stanowią cenny materiał iko-

nograﬁ czny poświęcony Łazienkom ze względu na małą

liczeb ność obrazów innych artystów o tej samej tema-

tyce lub ich kompletny brak. Na akwareli Vogla Brama

Chińska namalowana została od strony drogi Wilanows -

kiej [9]

. Jest on jedynym artystą, który przedstawił ją

w pełnej formie, co ma szczególne znaczenie ze wzglę-

du na fakt, iż obiekt ten już nie istnieje. Ponadto uwiecz-

nił jej otoczenie w postaci zwartej grupy drzew, na któ-

rą składały się dęby, graby i topole. W chwili pow stania

obrazu Drodze Wilanowskiej towarzyszyły wysadzo-

ne przy niej kasztanowce [12]. Dzieło to opatrzono tak-

że notatką, iż rysowane było z natury, a zatem widnieje

na nim w zrealizowanej formie. Rzeźba Tankreda i Klo-

ryndy stała się tematem pracy Kazimierza Wojniakow-

skiego, gdzie wraz z frag mentem sztafażu znajdującego

się z lewej strony dzieła przedstawiono ją w identyczny

sposób jak uczynił to Vogel. Znajduje się ona na terenie

dwóch kwater boskietów poło żonych na wschód od pała-

cu. Widoki ogrodu spod Koszar Ujazdowskich prezentu-

ją dwa obrazy Vog la. Ukazują częś ciowo zasłoniętą przez

wysoką skarpę Starą Pomarań czar nię, następnie Łazien-

kę oraz Biały Domek wyłaniające się spo między koron

drzew. Pośród bujnej roślinności można z całą pewnością

wskazać wierzchołki drzew po ra sta jących wyspę na Sta-

wie Południowym. Na pierwszym planie uwieczniona zo-

stała obsadzona topolami Droga Agricoli, za którą obszar

ogrodu porastały dęby i graby [12]. Z tego miejsca, przy

źródełku, wjazd do Łazie nek pro wadził bezpośrednio na

niezadrze wiony wówczas obszar przy Pomarańczarni.

W dalekim tle namalowa ny został Belweder wraz z grupą

topoli oraz Królikarnia. Ak warele ukazujące widok spod

Koszar pre zen tują stopień rozrostu drzewostanu, jaki do-

konał się w cią gu 20 lat od momentu, gdy Vogel zaczął

Jan Chrystian Kamsetzer wykonał szkic Drogi Wilanowskiej

około 1778 r., ale jest to mało szczegółowy rysunek, na którym nie ma

ża d nych fragmentów Promenady Królewskiej. Reprodukcja tego szkicu

opu bli ko wana została w pracy N. i Z. Batowskich, M. Kwiatkowskiego

[9, s. 33].

Paintings presenting the Myślewicki Palace show its

shape after the extension of the original, square plan of the

building. When Vogel’s watercolour was painted, behind

the palace a view of the farm could be seen. In front of

the palace there was an undeveloped lawn and on its left

side a row of trees could be seen. Franciszek Smuglewicz

presented this view in a slightly different way. His work

must have been painted later because the area surround-

ing the palace was developed in a more detailed way. The

palace itself is painted in the same way by both artists,

however, its surroundings differ. Smuglewicz painted

a wooden building on the left side which is not present

in Vogel’s watercolour. A wide road with a fence leads to

the palace. The fence is accompanied by a row of ﬁ ve low

trees with spherical crowns. None of these elements occur

in paintings by the other artists. In the painting by Jakub

Sokołowski, where due to another perspective also a frag-

ment of Podchorążówka building is shown, the square in

front of the palace looks the same as in Vogel’s paintings.

This part of the garden was also presented by Marcin Za -

leski. His work is the ﬁ rst to show a circular lawn in front

of the palace adorned by a ﬂ ora composition.

The remaining works of Vogel constitute a valuable

iconographic material devoted to Łazienki due to the

small number of paintings by other artists presenting the

same theme or a complete lack of such paintings. The Chi-

nese Gate in Vogel’s watercolour was shown from the side

of Wilanowska Road [9]

. He is the only artist who de-

picted its full form which is particularly important when

we consider the fact that this object does not exist any

longer. Moreover, he immortalised its surroundings in the

form of a dense cluster of trees consisting of oaks, horn-

beams and poplars. At the time of executing this painting,

Wilanowska Road was accompanied by chestnut trees

[12]. This work had an afﬁ xed note that it was painted

from nature, so the road is depicted in its real form. The

sculpture of Tankred and Klorynda was the theme of Ka-

zimierz Wojniakowski’s work where, together with a frag-

ment of staffage situated on the left side of the painting, it

was presented in a way identical to Vogel’s. It is located

in the area of two quarters of bosquets situated to the east

of the palace. Views of the palace from Ujazdów Barracks

are presented in two of Vogel’s watercolours. They show

the Old Orangery partially obscured by a high scarp and

then the Bath and the Little White House emerging from

among tree crowns. Tops of the trees growing on the island

of the Southern Pond can be clearly seen among lush veg-

etation. In the foreground the artist painted Agrykola Road

lined with poplars behind which the garden was covered

with oaks and hornbeams [12]. From this place, near the

spring, the entrance to Baths led directly to the area near

the Orangery which at that time had no trees. In the distant

background Belweder could be seen together with a group

of poplars and the Rabbit House. The watercolours show-

ing a view from the Barracks illustrate the growth of the

Jan Chrystian Kamsetzer made a sketch of Wilanowska Road in

circa 1778 but it is not a very detailed drawing in which there are no

fragments of the Royal Promenade. A copy of this sketch was published

in a study by N. and Z. Batowscy, M. Kwiatkowski [9, p. 33].

36 Anna Szendi

tworzyć serie obrazów łazienkowskich. Zjawisko to jest

szczególnie widoczne w okolicach Białego Domku i jego

oﬁ cyny, a także Starej Pomarańczarni i sąsiadującej z nią

skarpy, zajętej obecnie przez Ogród Botaniczny. Miejsce,

z którego wykonano obraz, przedstawia także widok na

łąki, Czerniaków i Mokotów, utracony następnie w wy-

niku powięk szenia się obszaru stołecznej zabudowy. Po-

zostałe wy mienione prace dokumentują ogrodową kom-

pozycję w pojedynczych egzemplarzach. „Widok parku

Łazienkowskiego z połowem ryb i barkami królewskimi

na stawie”, 1795 prezentuje kształt i otoczenie zbiorni-

ka wodnego kończącego Kanał Piaseczyński już za Mo-

stem Merliniego. „Widok części parku łazienkowskiego”

z 1794 r. pokazuje piramidalną budowlę zwaną Starą Kor-

degardą, umiejscowioną obok drewnianego Małego Te-

atru. To jedyne obrazy, na których uwieczniono te nieist-

niejące już obiekty.

Podsumowanie

Łazienki Stanisława Augusta budziły zainteresowa -

nie wielu artystów, którzy stworzyli ich dokumentację

iko no graﬁ czną (il. 5). Bogaty zbiór obrazów prezentu-

jący dzieje tego ogrodu pozostawił po sobie Zygmunt

Vo gel. Za stoso wał trójdzielną kompozycję, na którą

skła dały się: przed pole (staw, łąka), właściwy temat

(budy nek lub budowla po śród zieleni) oraz wysokie

zaj mujące częs to ponad połowę obrazu niebo [1]. Od -

sunięcie obiektów architektonicz nych na dalszy plan

pozwoliło na uzyska nie głębokich per spe ktyw. Stu dia

porównawcze obra zów Vo g la z pra ca mi innych ar ty -

stów umożliwiają sprecyzo wanie róż nic, czy też nie -

ścisłości, jedynie w postaci skłonności do wysmu kla nia

proporcji i nieistotnych błędów per spek ty wicz nych.

Roślinność traktowana bywa przez nie go cza sem zbyt

jednorodnie, choć zdarzają się prace po zwa lające na

określenie niektórych rodzajów drzew. Na uwagę

za-

sługuje jednak rzetelność, z jaką Vogel przed stawiał

osie widokowe, obiekty architektoniczne, ele menty sy-

stemu wodnego i kompozycji roślinnej tego założenia.

Znaczenie zbioru widoków Vogla polega też na jego

liczebności oraz przedstawieniu rzadko uwiecz nianych

zakątków parku. Powtarzanie w kolejnych la tach tych

samych widoków umożliwiło mu uchwyce nie eta pów

prac, jakie przeprowadzono w ogrodzie, np. za gospoda -

rowania terenów przy Białym Domku, czy też wy glą d u

Mostu Merliniego, oraz malarskie utrwale nie kształ tu

i lokalizacji elementów, które już nie ist nie ją (Bra ma

Chińska, oﬁ cyna Białego Domku), mające dzi siaj nie-

zaprzeczalną wartość dokumentacyjną. Choć ze wzglę-

du na zabudowę współczesnej Warszawy nie mo żliwe

jest odtworzenie osi widokowych w kierunku Czer nia -

kowa, Mokotowa i Królikarni, należy mieć świa do mość,

że to właśnie akwarele Vogla stanowią po twier dze nie ich

wytyczenia. Przeprowadzone analizy po równaw cze po-

twier dziły zatem słuszność twierdzenia o dokumentacyj -

nej roli obrazów królewskiego rysownika. Ma to szcze -

gólne znaczenie dla kwestii wykorzystania jego dzieł

w procesie rewaloryzacji i badań nad ogroda mi, do któ-

rych zachowany materiał ikonograﬁ czny jest uboższy.

stand of trees as it took place within twenty years from

the time Vogel started to create a series of Baths’ paint-

ings. This phenomenon is particularly seen in the areas

of the Little White House and its annex as well as the Old

Orangery with the adjacent scarp which now houses the

Botanical Garden. The place from which the painting was

executed also presents a view of meadows, Czerniaków

and Mokotów, which was later lost due to the extension

of the residential areas of the capital. The other mentioned

works evidence garden arrangements in single copies.

‘A view of Łazienki Park with ﬁ shing and royal barges

on the pond’, 1795 presents the shape and surrounding ar-

eas of the water reservoir that ends the Piaseczyński canal

behind the Merlini Bridge. ‘A view of a part of Łazienki

Park’ from 1794 shows a pyramidal structure called the

Old Kordegarda (Guard-House) situated near the wooden

Small Theatre. These are the only paintings that immortal-

ise those objects that no longer exist.

Summary

Stanisław August Poniatowski’s Łazienki aroused in -

terest of many artists who created the iconographic do cu -

mentation of this park (Fig. 5). We owe a rich collection of

paintings presenting the history of this garden to Zygmunt

Vogel. He used a tripartite composition which consisted of

the foreground (a pond, a meadow), the theme proper (a

building or a structure amidst ﬂ ora) and a high sky which

occupied more than a half of the painting [1]. The act of

moving architectural structures to the background allowed

for achieving deep perspectives. Comparative studies of

Vogel’s and other artists’ works make it possible to deﬁ ne

precisely differences or irregularities only in the form

of tendencies to slenderise proportions and insigniﬁ cant

perspective errors. He happens to treat vegetation in a ho-

mogenous way although it is possible to encounter works

in which we can specify some species of trees. We need to

stress, however, the reliability with which Vogel presented

viewing axes, architectural structures, water system

elements and a vegetation composition of this layout. The

signiﬁ cance of Vogel’s collection of views also consists in

their abundance and in the presentation of rarely painted

parts of the park. Due to painting repeatedly the same

views in subsequent years, he was able to capture stages of

works that were carried out in the garden, e.g. development

of areas near the Little White House or the Merlini Bridge

appearance as well as immortalisation of the shape and

location of these structures that no longer exist (Chinese

Gate, the Little White House annex) which today have

an undoubted documentary value. Although due to the

contemporary development of Warsaw, it is impossible to

reconstruct viewing axes towards Czerniaków, Mokotów

and the Rabbit House, we ought to bear in mind that it

is the Vogel watercolours that conﬁ rm their designation.

Thus, the comparative analyses conﬁ rmed the validity

of the claim as to the documentary role of paintings of

the royal drafter. This is particularly important in using

his works in the process of restoration and research on

gardens for which the preserved iconographic material is

poorer.

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 37

Lista materiałów ikonograficznych zebranych

do analizy porównawczej:

1. Pałac na Wodzie od południa:

1a. Ujęcia z prawego (wschodniego) brzegu stawu: Fried-

rich Anton Lohrmann („Łazienka po przebudowie 1777, widok

od południa”, ok. 1782 r.), Jan Piotr Norb lin („Przedstawienie

w Amﬁ teatrze na Wyspie”, 1791 r.), dzieło nieznanego autora ze

List of iconographic materials collected

for a comparative analysis:

1. The Palace on the Water from the south:

1a. Perspectives from the right (eastern) bank of the pond:

Friedrich Anton Lohrmann (‘Bath after the reconstruction’ 1777,

‘A view from the south’, circa 1782), Jan Piotr Norblin (‘A per-

formance in the Amphitheatre on the Island’, 1791), the work by

Il. 5. Podział porównawczych

materiałów ikonograficznych

na grupy tematyczne wraz

z ich lo ka lizacją i kierunkiem

wykonania ujęcia oraz

datowaniem dzieł

Fig. 5. Division of comparative

iconography into thematic

groups, including their location

and direction of performance

and the dating

1. Pałac na Wodzie od południa: 1a. ze wschodniego (prawego) brzegu (1782, 1791, ok. 1837, 1838, 1839,

1855, 1858, 1872, b.d.), 1b. z południowego zachodu lub na wprost południowej fasady (1775, 1789,

1791, 1793, 1820, 1827–1829, 1840–1841, 1841–1868, b.d.)/The Palace on the Water from the south:

1a. from the eastern (right) bank (1782, 1791, circa 1837, 1838, 1839, 1855, 1858, 1872, no dating),

1b. from the southern west or in front of the south facade (1775, 1789, 1791, 1793, 1820, 1827–1829,

1840–1841, 1841–1868, no dating)

2. Pałac na Wodzie od północy (b.d.)/The Palace on the Water from the north (no dating)

3. Widoki z pałacowego tarasu południowego (1789, 1885, b.d.)/A view from the Palace’s southern

terrace (1789, 1885, no dating)

4. Osie widokowe na Mokotów i Czerniaków (1782, 1789, 1793, 1885, b.d.)/Viewing axes of Mokotów

and Czerniaków (1782, 1789, 1793, 1885, no dating)

5. Most z pomnikiem Jana III Sobieskiego (ok. 1831, b.d.)/The bridge with the monument of Jan III

Sobieski (circa 1831, no dating)

6. Osie widokowe w kierunku północnym od pałacu (1775, 1782, b.d.)/Viewing axes to the north of the

palace (1775, 1782, no dating)

7. Amﬁ teatr: 7a. scena z fragmentem widowni (1791, 1793, ok. 1837, 1838, 1839, 1855, 1858, 1872, b.d.),

7b. widok z tarasu (1789, 1885, b.d.), 7c. widok od strony kaskady (1791, 1793, 1820, 1827–1829,

1840–1841, 1841–1868, b.d.)/Amphitheatre: 7a. the stage with a fragment of the audience (1791, 1793,

circa 1837, 1838, 1839, 1855, 1858, 1872, no dating), 7b. view from the terrace (1789, 1885, no dating),

7c. view from the cascade’s side (1791, 1793, 1820, 1827–1829, 1840–1841, 1841–1868, no dating)

8. Kształt i roślinność wyspy przypałacowego Sta wu Południowego (1789, 1791, 1793, 1793, 1820, 1827–

1829, 1840–1841, 1841–1868, b.d.)/The shape and vegetation of the island of the Palace’s Southern

Pond (1789, 1791, 1793, 1793, 1820, 1827–1829, 1840–1841, 1841–1868, no dating)

9. Biały Domek (1795, po 1777-1784)/Little White House (1795, after 1777–1784)

10. Pałac Myślewicki (1830, ok. 1870, b.d.)/Myślewicki Palace (1830, circa 1870, no dating)

11. Brama Chińska (b.d.)/The Chinese Gate (no dating)

12. Tankred i Klorynda (ok. 1790)/Tankred and Klorynda (circa 1790)

38 Anna Szendi

zbiorów Muzeum Historycz nego Miasta Warszawy (b.d.), Mar-

cin Zaleski („Widok pałacu w Łazienkach latem”, ok. 1837 r.,

„Łazienki”, 1838 r.), Carl Wilhelm Urlich („Varsowie vue prise

de Praga”, 1839 r.), Julian Cegliński („Pałac Łazienkows ki”,

1855 r.), Jan Seydlitz („Łazienki w czasie festynu”, 1858 r.),

Heg liński („Łazienki”, b.d.), ryciny anonimo wych twórców

(„Balet – Wesele w Ojcowie, na scenie Am ﬁ teatru” opubliko-

wana w „Kłosach” w 1872 r. oraz „Am ﬁ teatr” z wydawnictwa

„Pologne” Leonarda Chodźki, wydanego w Paryżu w 1836 r.).

1b. Ujęcia z lewego (zachodniego) brzegu stawu lub na

wprost południowej fasady: Bernardo Bellotto zw. Canaletto

(„Widok terenów łazienkowskich”, 1775 r.), ano nimowy arty-

sta („Pałac, widok od południa”, 1789 r.), Jo hann Ludwig Giesel

(„Pałac, widok od południa”, 1791 r.), Jan Piotr Norblin („Widok

Łazienek od strony po łudniowej”, 1793 r.), Karol Alberti („Pała-

cyk i Teatr na Wyspie”, b.d.), nieznany malarz („Widok na pałac

i amﬁ teatr w Łazienkach”, b.d.), Fryderyk Dietrich („Widok Pa-

łacu z Amﬁ teatrem w Łazienkach”, 1820 r., „Widok pałacu i am-

ﬁ teatru w Łazienkach w Warszawie”, 1827–1829 r.), Maurycy

Scholtz („Łazienki w Warszawie”, 1840–1841 r.), Juliusz Vol-

mar Fleck („Widok Łazienek w Warszawie”, 1841–1868 r.), nie-

określony autor („Pałac, widok od południa”, b.d.).

2. Pałac na Wodzie od północy:

anonimowy artysta („Pa-

łac, widok od północy” ze zbiorów Gabinetu Rycin Biblioteki

Uniwersytetu Warszawskiego, b.d.), Karol Alberti („Pałacyk od

strony Mostu Sobieskiego”, b.d.).

3. Widoki z pałacowego tarasu południowego: Jan Piotr

Norblin („Widok z pałacu tarasowego na staw południowy

z pierwszym Amﬁ teatrem”, 1789 r.), Karol Alberti („Taras ła-

zienkowski”, b.d.), Aleksander Gieryms ki („Na tarasie pałacu

łazienkowskiego”, 1885 r.).

4. Osie widokowe na Mokotów i Czerniaków: Friedrich

Anton Lohrmann („Łazienka po przebudowie 1777, widok

od północy”, ok. 1782 r.), Jan Piotr Norblin („Widok z pała-

cu tarasowego na staw południowy z pierwszym Amﬁ teatrem”,

1789 r.), Karol Alberti („Taras łazienkowski”, b.d.), Jan Chry-

stian Kamsetzer („Widok Amﬁ teatru i sceny Na Kępie”, 1793 r.)

i Aleksander Gierymski („Na tarasie pałacu łazienkowskiego”,

1885 r.).

5. Most z pomnikiem Jana III Sobieskiego: Karol Alberti

(„Most Sobieskiego”, b.d.) oraz Fryderyk Dietrich („Most So-

bieskiego”, ok. 1831 r. ?).

6. Osie widokowe w kierunku północnym od pałacu: Ca-

naletto („Widok terenów łazienkowskich”, 1775 r.), Friedrich

Anton Lohrmann („Łazienka po przebudowie 1777, widok od

północy”, ujęcie z lotu ptaka z ok. 1782 r., „Łazienka po prze-

budowie 1777, widok od półno cy”, ok. 1782 r.), anonimowy

artysta („Pałac, widok od północy”, b.d.) ze zbiorów Gabine-

tu Rycin Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, Karol Alberti

(„Pałacyk od strony Mostu Sobieskiego”, b.d., „Most Sobieskie-

go”, b.d.).

7. Amﬁ teatr:

7a. Dzieła ukazują

ce scenę z fragmentem widowni:

Jan Piotr Norblin („Przedstawienie w Amﬁ teatrze na Wys -

pie”, 1791 r., drugie ujęcie „Przedstawienie w Am ﬁ teat rze na

Wyspie”, 1791 r.), Jan Chrystian Kam setzer („Wi dok Amﬁ teatru

i sceny Na Kępie”, 1793 r.), obraz ano nimowego artysty ze

zbiorów Muzeum Historyczne go Mia sta Warszawy (b.d.), dzieło

nieznanego twórcy („Scena na Wyspie”, pocz. XIX w.), Marcin

Zaleski („Wi dok pa ła cu w Łazienkach latem”, ok. 1837 r.,

an unknown author from the collections of the Museum of His-

tory of the City of Warsaw (no dating), Marcin Zaleski (‘A view

of the palace in Baths in summer’, circa 1837, ‘Baths’, 1838),

Carl Wilhelm Urlich (‘Varsowie vue prise de Praga’, 1839),

Julian Cegliński ‘Baths Palace’, 1855), Jan Seydlitz (‘Baths

during a festival’, 1858), Hegliński (‘Baths’, no dating), draw-

ings by unknown authors (‘Ballet – A Wedding in Ojców, on

the stage of the Amphitheatre’ published in ‘Kłosy’ in 1872 and

‘The Amphitheatre’ from a publishing house ‘Pologne’ of Leon-

ard Chodźko, published in Paris in 1836).

1b. Perspectives from the left (western) bank of the pond

or in front of the southern facade: Bernardo Bellotto called

Canaletto (‘A view of Baths terrains’, 1775), an anonymous ar-

tist (‘The Palace, a view from the south’, 1789), Johann Ludwig

Giesel (‘The Palace, a view from the south’, 1791), Jan Piotr

Norblin (‘A view of Baths from the southern side’, 1793), Karol

Alberti (‘The Palace and the Theatre on the Island’, no dating),

an unknown painter (‘A view of the palace and the amphitheatre

in Baths’, no dating), Fryderyk Dietrich (‘A view of the Palace

with the Amphitheatre in Baths’, 1820, ‘A view of the Palace

and the Amphitheatre in Baths in Warsaw’, 1827–1829), Mau-

rycy Scholtz (‘Baths in Warsaw’, 1840–1841), Juliusz Volmar

Fleck (‘A view of Baths in Warsaw’, 1841–1868), an unknown

author (‘The Palace, a view from the south’, no dating).

2. The Palace on the Water from the north: an ano ny mous

artist (‘The Palace, a view from the north’ from the collections

of Gabinet Rycin (Cabinet of Drawings) of Warsaw University

Library, no dating), Karol Alberti (‘The Palace from the side of

the Sobieski Bridge’, no dating).

3. A view from the Palace’s southern terrace: Jan Piotr

Norblin (‘A view of the southern pond with the ﬁ rst Amphithea-

tre from the palace terrace’, 1789), Karol Alberti (‘The terrace

of Baths’, no dating), Aleksander Gierymski (‘On the terrace of

the Baths palace’, 1885).

4. Viewing axes of Mokotów and Czerniaków: Friedrich

Anton Lohrmann (‘Bath after the reconstruction, 1777, ‘A view

from the north’, circa 1782), Jan Piotr Norblin (A view of the

southern pond with the ﬁ rst Amphitheatre from the palace

terrace’, 1789), Karol Alberti (‘The terrace of Baths’, no dat-

ing), Jan Chrystian Kamsetzer (‘A view of the Amphitheatre and

the stage Na Kępie’, 1793) and Aleksander Gierymski (‘On the

terrace of the Baths palace’, 1885).

5. The bridge with the monument of Jan III Sobieski:

Karol Alberti (‘The Sobieski Bridge’, no dating) and Fryderyk

Dietrich (‘The Sobieski Bridge’, circa 1831?).

6. Viewing axes to the north of the palace: Cana letto

(‘A view of Baths terrains’, 1775), Friedrich Anton Lohrmann

(‘Bath after the reconstruction, 1777, a view from the north’,

a bird’s eye view perspective from circa 1782, (‘Bath after the

reconstruction, 1777, a view from the north’, circa 1782), an

anonymous artist (‘The Palace, a view from the north’, no dat-

ing) from the collections of Ga binet Rycin (Cabinet of Draw-

ings) of Warsaw University Library, Karol Alberti (‘The Palace

from the side of the Sobieski Bridge’, no dating, ‘The Sobieski

Bridge’, no dating).

7. The Amphitheatre:

7a. The works showing the stage with a fragment of the

audience: Jan Piotr Norblin (‘A performance in the Amphi-

theatre on the Island’, 1791, another perspective ‘A performance

in the Amphitheatre on the Island’, 1791), Jan Chrystian Kam-

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla /Royal Łazienki (Baths) in the art of Zygmunt Vogel 39

„Łazienki”, 1838 r.), Carl Wilhelm Urlich („Varsowie vue prise

de Praga”, 1839 r.), Julian Cegliński („Pałac Łazienkowski”,

1855 r.), Józef Seydlitz („Łazienki w czasie festynu”, 1858 r.),

Hegliński („Łazienki”, b.d.), rycina anonimowe go autora („Balet

– Wesele w Ojcowie, na scenie Am ﬁ teatru” opublikowana

w „Kłosach” w 1872 r.), dzieło nie znanego twórcy („Amﬁ teatr”

ilustrujący wydawnictwo Po logne Leonarda Chodźki, wydane

w Paryżu w 1836 r.).

7b. Część Amﬁ teatru widziana z tarasu: Jan Piotr

Norb lin („Widok z pałacu tarasowego na staw południowy

z pierw szym Amﬁ teatrem”, 1789 r.), Karol Alberti („Taras

łazienkowski”, b.d.), Aleksander Gierymski („Na tarasie pałacu

łazienkowskiego”, 1885 r.).

7c. Amﬁ teatr od strony kaskady: Johann Ludwig Giesel

(„Pałac, widok od południa”, 1791 r.), Jan Piotr Norblin („Widok

Łazienek od strony południowej”, 1793 r.), Karol Alberti

(„Pałacyk i Teatr na Wyspie”, b.d.), obraz anonimowego twórcy

(„Widok na pałac i amﬁ teatr w Łazienkach”, b.d.), Fryderyk

Dietrich („Widok Pałacu z Amﬁ teatrem w Łazienkach”, 1820 r.,

„Widok pałacu i amﬁ teatru w Łazienkach w Warszawie”, 1827–

1829 r.), Maurycy Scholtz („Łazienki w Warszawie”, 1840–

1841 r.), Juliusz Volmar Fleck („Widok Łazienek w Warszawie”,

1841–1868 r.), praca nieokreślonego autora („Pałac, widok od

południa”, b.d.).

8. Kształt i roślinność Wyspy przypałacowego Sta wu

Południowego: nieznany artysta („Pałac, widok od po łud-

nia”, 1789), Johann Ludwig Giesel („Pałac, widok od po-

łudnia”, 1791), Jan Piotr Norblin („Widok Łazie nek od strony

południowej”, 1793), Karol Alberti („Pała cyk i Teatr na Wyspie”,

b.d.), nieokreśleni twórcy („Pałac, widok od południa”, po 1793,

„Widok na pałac i amﬁ teatr w Łazienkach”, b.d.), Fryderyk

Dietrich („Widok Pałacu z Amﬁ teatrem w Łazienkach”, 1820,

„Widok pałacu i am ﬁ teatru w Łazienkach w Warszawie”, 1827–

1829), Maurycy Scholtz („Łazienki w Warszawie”, 1840–1841),

Juliusz Volmar Fleck („Widok Łazienek w Warszawie”, 1841–

1868).

9. Biały Domek: Canaletto („Widok terenów ła zien kow-

skich”, 1775 r., z Zamkiem Ujazdowskim w tle), Franciszek

Smuglewicz („Biały domek pośród parku”, po 1777–1784).

10. Pałac Myślewicki: Franciszek Smuglewicz („Wi dok

pałacyku Myślewickiego od frontu”, b.d.), Jakub So ko łowski

(„Pałac Myś

lewicki w Łazienkach”, 1830 r.), Mar cin Zaleski

(„Pałac Myślewicki w Łazienkach”, ok. 1870 r.).

11. Brama Chińska: Jan Chrystian Kamsetzer („Most

Chiński w parku łazienkowskim na drodze z Pałacu do Białego

Domku”, b.d.).

12. Rzeźba „Tankred i Klorynda”: Kazimierz Woj-

niakowski („Widok parku łazienkowskiego”, ok. 1790 r.)

setzer (‘A view of the Amphitheatre and the stage Na Kępie’,

1793), a painting of an anonymous artist from the collections

of the Museum of History of the City of Warsaw (no dating),

the work of an anonymous artist (‘The stage on the Island’, the

beginning of the 19

century), Marcin Zaleski (‘A view of the

palace in Baths in summer’, circa 1837, ‘Baths’, 1838), Carl

Wilhelm Urlich (‘Varsowie vue prise de Praga’, 1839), Julian

Cegliński (‘The Baths Palace’, 1855), Józef Seydlitz (‘Baths

during a festival’, 1858), Hegliński (‘Baths’, no dating), a draw-

ing of an anonymous artist (‘Ballet – A Wedding in Ojców, on

the stage of the Amphitheatre’ published in ‘Kłosy’ in 1872),

the work by an unknown author (‘The Amphitheatre’ illustrat-

ing publishing house Pologne of Leonard Chodźko, published

in Paris in 1836).

7b. A part of the Amphitheatre seen from the terrace:

Jan Piotr Norblin (‘A view of the southern pond with the ﬁ rst

Amphitheatre from the Palace terrace’, 1789), Karol Alberti

(‘Baths terrace’, no dating), Aleksander Gierymski (‘On the

terrace of the Baths Palace’ 1885).

7c. The Amphitheatre from the cascade’s side: Johann

Ludwig Giesel (‘The Palace, a view from the south’, 1791), Jan

Piotr Norblin (‘A view of Baths from the southern side’, 1793),

Karol Alberti (‘The Palace and the Theatre on the Island’, no

dating), a painting of an unknown author (‘A view of the palace

and the amphitheatre in Baths’, no dating), Fryderyk Dietrich

(‘A view of the Palace with the Amphitheatre in Baths’, 1820,

‘A view of the palace and the amphitheatre in Baths in Warsaw’,

1827–1829), Maurycy Scholtz (‘Baths in Warsaw’, 1840–1841),

Juliusz Volmar Fleck (‘A view of Baths in Warsaw’, 1841–

1868), work by an unknown author (‘The Palace, a view from

the south’, no dating).

8. The shape and vegetation of the Island of the Palace’s

Southern Pond: an unknown artist (‘The Palace, a view from

the south’, 1789), Johann Ludwig Giesel (‘The Palace, a view

from the south’, 1791), Jan Piotr Norblin (‘A view of Baths

from the southern side’, 1793), Karol Alberti (‘The Palace and

the Theatre on the Island’, no dating), unknown authors (‘The

Palace, a view from the south’, after 1793, ‘A view of the palace

and the am phi theatre in Baths’, no dating), Fryderyk Dietrich

(‘A view of the Palace with the Amphitheatre in Baths’, 1820,

‘A view of the palace and the amphitheatre in Baths in Warsaw’,

1827–1829), Maurycy Scholtz (‘Baths in War saw’, 1840–

1841), Juliusz Volmar Fleck (‘A view of Baths in Warsaw’,

1841–1868).

9. The Little White House: Canaletto (‘A view of Baths

areas’, 1775, with Ujazdów Castle in the background), Fran ci-

szek Smuglewicz (‘The Little White House in the park’, after

1777–1784).

10. Myślewicki Palace: Franciszek Smuglewicz (‘A view

of Myślewicki Palace from the front’, no dating), Ja kub So-

kołowski (‘Myślewicki Palace in Baths’, 1830), Mar cin Zaleski

(‘Myślewicki Palace in Baths’, circa 1870).

11. Chinese Gate: Jan Chrystian Kamsetzer (‘The Chinese

Bridge in Baths Park on the road from the Palace to the Little

White House’, no dating).

12. Sculpture ‘Tankred and Klorynda’: Kazimierz Woj-

niakowski (‘A view from Baths Park’, circa 1790).

Translated by

Bogusław Setkowicz

40 Anna Szendi

Bibliografia /References

[1] Sroczyńska K., Zygmunt Vogel Rysownik Gabinetowy Stanisława

Augusta, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969.

[2] Kraushar A., Warszawa za Sejmu Czteroletniego: w obrazach Zyg-

munta Vogla, Nakładem Księgarni Św. Wojciecha, Poznań–War-

szawa 1921.

[3] Radziewicz-Winnicki J., Historia architektury nowożytnej w Pols-

ce. Klasycyzm, Wydawnictwo PŚl, Gliwice 2009.

[4] Kraushar A., Widoki Warszawy i jej okolic Karola Albierti’ego ma-

larza nadwornego Hessko-Darmsztadzkiego ze schyłku XVIII wie-

ku, Nakładem Towarzystwa Miłośników Historyi, Warszawa 1912.

[5] Kwiatkowski M., Jabłoński K., Łazienki-Belweder, Arkady, War-

szawa 1986.

[6] Majdecki L., Historia ogrodów, t. 2: Od XVIII w. do współczesnoś ci,

PWN, Warszawa 2008.

[7] Fijałkowski W., Szlakiem warszawskich rezydencji i siedzib kró-

lewskich, PTTK „Kraj”, Warszawa 1990.

[8] Tatarkiewicz W., Łazienki Warszawskie, Arkady, Warszawa 1972.

[9] Batowscy N. i Z., Kwiatkowski M., Jan Chrystian Kamsetzer,

architekt Stanisława Augusta, PWN, Warszawa 1978.

[10] Jankowski E., Dzieje ogrodnictwa w Polsce w zarysie, Nakładem

Banku dla Handlu i Przemysłu w Warszawie, Warszawa 1923.

[11] Chrząszczewska J., Warnkówna J., Z biegiem Wisły. Obrazki o kraju,

Nakładem Gebethnera i Wolffa, Gebethner i S-ka, Warszawa–

Kraków 1901.

[12] Majdecki L., Łazienki. Przemiany układu przestrzennego założenia

ogrodowego, [w:] W. Plapis (red.), Rejestr ogrodów polskich, z. 7,

PWN, Warszawa 1969.

[13] Bogdanowski J., Ciołek G., Ogrody polskie, Arkady, Warszawa

1978.

[14] Tatarkiewicz W., Łazienki Królewskie i ich osobliwości, Arkady,

Warszawa 1967.

[15] Morawińska A., Augusta Fryderyka Moszyńskiego Rozprawa o og -

rodnictwie angielskim, 1774, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–

Kraków–Gdańsk 1977.

Streszczenie

Jednym z najsławniejszych rodzimych przykładów ogrodowego stylu krajobrazowego stały się Łazienki Królewskie, ukochana rezydencja Stanisława

Augusta Poniatowskiego. Wielokrotnie przedstawiana przez różnych twórców doczekała się bogatego zbioru ikonograﬁ cznego prezentującego jej

losy i rozwój.

Pod względem liczby prac poświęconych temu ogrodowi znacząco wyróżnia się Zygmunt Vogel. W ten szczególny sposób przyczynił się on do

poszerzenia dzisiejszego stanu wiedzy o wyglądzie Łazienek z początkowego okresu ich istnienia. Materiału porównawczego niezbędnego do oceny

rzeczywistej wartości jego obrazów pod względem wiarygodności przedstawienia dostarczają dzieła innych artystów, m.in. Jana Piotra Norblina,

Marcina Zaleskiego, Franciszka Smuglewicza. Żaden jednak z nich w swej aktywności zawodowej nie poświęcił tyle miejsca wspomnianej tematyce,

ile Vogel. Stał się on autorem wielu niezwykle malowniczych widoków Łazienek, prezentując różne ujęcia zarówno głównych elementów ich

kompozycji, jak i mniej popularnych zakątków ogrodu, które stanowić miały rodzaj przeznaczonej dla króla malarskiej dokumentacji o stanie

założenia. Analiza porównawcza dzie

ł Vogla z pracami innych twórców potwierdziła tezę o jego rzetelności. Pozwoliła również dopatrzyć się w nim

jedynego malarza, który pokazał, jak ta królewska rezydencja zmieniła się na przestrzeni 20 lat.

Słowa kluczowe: ogrody krajobrazowe, ikonograﬁ a, Łazienki Królewskie, Zygmunt Vogel

Abstract

The Royal Łazienki became one of the most famous examples of Polish landscape gardens, the beloved residence of Stanisław August Poniatowski.

Repeatedly portrayed by various artists, it has a rich collection of iconographic material presenting its development.

The important leader in the number of works devoted to this garden is Zygmunt Vogel. In this special way, he contributed to the extension of the

present state of knowledge about the appearance of the Royal Łazienki from the time of their formation. Reference material needed to assess the

real value of his paintings in terms of the credibility is provided in the works of other artists, including Norblin, Zaleski, Smuglewicz. However,

none of them, in their professional activity, devoted as much space to this topic, as Vogel. He became the author of many highly artistic views of

Łazienki, presenting various expressions of both the main elements of the composition, as well as less popular parts of the assumption. It was a kind

of painting documentation prepared for the king showing him the garden’s transformations. Comparative analysis of Vogel’s works with the work of

other authors conﬁ rmed the thesis of his reliability. It also allowed us to see him as the only painter who showed how this royal residence changed

over the 20 years.

Key words: landscape gardens, iconography, Royal Łazienki, Zygmunt Vogel

Łazienki Królewskie w twórczości Zygmunta Vogla

Anna Szendi

doi:10.5277/arc140303

Streszczenie