Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość

2014

4(40)

DOI: 10.5277/arc140402

Tadeusz Barucki*

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość

The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950)

Wprowadzenie

Wiodące światowe czasopismo architektoniczne „L’ar-

chitecture d’aujourdhui” (3/1954) określiło M. Nowickie-

go mianem pioniera architektury 2. poł. XX w. [1].

Maciej Nowicki urodził się w polskiej rodzinie 26 czerw-

ca 1910 r. w mieście Czyta w Kraju Zabaj kalskim na Sy-

berii. Jego rodzice, którzy − jak wielu Pola ków w tam-

tych czasach − wyjechali ze swojej ojczyz ny, postanowili

wrócić do Polski − wciąż nieobec nej na mapie Euro py

po rozbiorze dokonanym przez Rosję, Prusy i Austrię

pod koniec XVIII w. – ze względu na swego jedynego

syna. Jego ojciec kupił mały dworek Słomniczki w miej-

scowości Słomniki koło Krakowa, gdzie Maciej spędził

wczesne dzieciństwo. Miejsce to miało na długo pozostać

w pamięci architekta. Milczącym świadkiem tych czasów

jest przywieziona z Syberii wierzba, którą posadzono, gdy

ro dzina Nowickich zamieszkała w dworku, jak również

ry sunki małego Macieja przedstawiające park, mały dwo-

rek oraz widok na pobliskie Słomniki z charakterystycz-

ną sylwetką kościoła i dzwonnicą. Gdy w 1918 r. Polska

odzys kała niepodległość, ojciec Macieja Zygmunt No-

wicki, który był prawnikiem i wybitnym działaczem na

rzecz ruchu ludowego, a w póź

niejszym czasie również

senatorem odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej, otrzy-

mał stanowisko konsula generalnego w Chicago. Młody

Maciej, który kontynuował swoją naukę w amery kańs-

kiej szkole, spotkał się tam z zupełnie nowym światem.

*Architekt, Warszawa/Architect, Warsaw.

Introduction

The world’s leading architectural magazine „L’archi-

tecture d’aujourdhui” (3/1954) called M. Nowicki the

pioneer of the second half of 20

century architecture [1].

Maciej Nowicki was born into a Polish family on

June 26, 1910 in the town of Chita in Zabaykalsky

Krai, Siberia. His parents, left from their homeland

like many Poles in that period, decided to return to Po-

land – still absent from the map of Europe after having

been partitioned at the end of the 18

century by Russia,

Prussia and Austria – for the sake of their only son. His

father bought a small manor house called Słomniczki in

the village of Słomniki right next door to Kraków, where

Maciej spent his early childhood. The place was to live

long in the architect’s memories. A silent witness of that

time is a willow brought from Siberia planted in the park

after the Nowicki family settled there, and also little

Maciej’s drawings featuring that park, the manor house,

and the view of nearby Słomniki with the characteristic

silhouette of its church and bell tower. After Poland re-

gained independence in 1918, Maciej’s father, Zygmunt

Nowicki, a lawyer and prominent peasant movement

activist – later also senator of the reborn Republic of Po-

land – was given the post of consul general in Chicago.

There, while continuing his education in an American

school, young Maciej was exposed to a new world. He

pursued his interests in drawing and art at the Chicago

Museum of Fine Arts, where he earned honourable men-

tion for his work. As the future would show, his love

of art was not a passing fad. After returning to Poland,

he continued his art education at the Wojciech Gerson

22 Tadeusz Barucki

Zainteresowania rysunkiem i sztuką realizował w Mu-

zeum Sztuk Pięknych w Chicago, gdzie uzyskał wyróż-

nienie za swoją pracę. Jak przyszłość pokaże, jego miłość

do sztuki nie była tylko chwilową fanaberią. Po powrocie

do Pols ki kontynuo wał naukę w Szkole Sztuk Pięknych

Wojciecha Gersona w Warszawie, a następnie w Szkole

Malarstwa i Rysunku Józefa L. Mehoffera w Krakowie.

Opuściwszy Gimnazjum Stefana Batorego w Warszawie

zaledwie na dwa lata przed ukończeniem, dyplom matu-

ralny uzys kał w Krakowie w 1928 r. w Gimnazjum Augu-

sta Witkow skiego [2].

Wczesne lata

Warto zwrócić uwagę na prace artystyczne Nowic-

kiego z tego okresu. Te młodzieńcze rysunki tematycz-

nie związane z jego wiekiem charakteryzują się ogromną

siłą ekspresji i doskonale przedstawiają ruch. Możemy

zaobserwować, jak bardzo niezwykłe postacie ludzi lub

zwierząt zostały przedstawione na rysunkach w celu uzy-

skania wyjątkowych trójwymiarowych efektów. Szersze

zainteresowania Macieja aspektami społeczno-gospo-

darczymi zostały odzwierciedlone w jego satyrycznej

pracy zapisanej w szkolnym zeszycie pt. „Wierszowany

komiks w jednym akcie: Pod zaborem rosyjskim życie

było lepsze lub sen o Żoliborzu”, zainspirowanej galo-

pującą inﬂ acją w Polsce w tym czasie oraz wynikającym

z tego faktu niezadowoleniem społecznym [3]. W roku

1928 Maciej Nowicki zapisał się na Wydział Architek-

tury Politechniki Warszawskiej, który ukończył w roku

1936. Zarówno wy kładowcy, jak i ogół studentów two-

rzyli wyjątkową społeczność. Wykładowcy Wydziału

stanowili bowiem ciekawą mieszank

ę osobowości ludzi,

którzy przybyli do stolicy dopiero co odrodzonej Polski

z Francji, Rosji, Niemiec i Austrii i reprezentowali róż-

ne kierunki oraz zróżnicowane poglądy na architekturę,

podobnie jak młodzi towarzysze Nowickiego z otoczenia

studenckiego również przybyli z różnych miejsc, wno-

szący swoje włas ne znamienne doświadczenie. Podczas

studiów znaczą cy wpływ na kształtowanie się poglądów

Macieja Nowic kiego wywarł profesor Rudolf Świerczyń-

ski. W później szym czasie Nowicki został jego asysten-

tem, współpra cując z nim, między innymi, nad projektem

Banku Gospo darstwa Krajowego w Warszawie. Profesor

Świerczyń ski wyróżniał się wśród architektów swojego

po kolenia wyjątkowo praktycznym podejściem do projek-

tu architektonicznego. Logiczne kompozycje i czytelne

rozwiązania przestrzenne szły w jego przypadku w parze

z pewnego rodzaju śmiałością pomysłów i sięgały daleko

w przyszłość. Szeroko znane jego ciemne pomieszczenie

miało mu umożliwiać osiągnięcie maksimum koncen-

tracji na bieżącym zadaniu i wypracowanie najdrobniej-

szych szczegółów danego projektu tak, aby jedyną rzeczą

do zrobienia pozostało przelanie wszystkiego na papier.

W dalszych pracach Macieja Nowickiego dostrzec można

obecność zasady sto sowanej przez profesora „projekto-

wanie przez odejmowanie”, tzn. pozbywanie się tego, co

nie jest istotne. Niemniej jednak, Nowicki nie tylko świa-

domie przyjmował to, co jest wartościowe artystycznie,

ale także coraz bardziej udowadniał, że jest wybitnym

School of Fine Arts in Warsaw and later at Józef L. Me-

hoffer’s School of Painting and Drawing in Kraków.

Leaving the Stefan Batory Grammar School in Warsaw

just two years before graduation, he obtained his ma-

triculation diploma in Kraków in 1928, at the August

Witkowski Grammar School [2].

Early years

It is worth noting Nowicki’s artistic work from that

period. Those adolescent drawings on themes compa-

ti ble with his age are characterized by a great power of

ex pression and excellent rendering of movement. One

can see how quite extraordinary postures of humans or

animals are used in his drawings to obtain unique three-

dimensional effects. Young Maciej’s broader interests,

in socio-economic issues, are reﬂ ected in his satirical

piece written in a school exercise book, “A one-act comic

pic ture in verse: Under the Russians life was better, or

a dream of Żolibórz”, inspired by the galloping inﬂ ation

in Poland at that time and the resulting social dissatisfac-

tion [3]. In 1928, Maciej Nowicki enrolled at the Facul-

ty of Architecture, Warsaw Technical University, from

which he graduated in 1936. Both the teaching staff and

the student body of that time formed a unique community.

The faculty was a curious mix of individualities who had

arrived in the capital of the newly reborn Polish state from

France, Russia, Germany and Austria, representing diffe-

rent trends and diverse views on architecture, while the

young people, as Nowicki’s fellow students, had returned

also from various sites bringing their own signiﬁ cant

expe rience. During his studies, a signiﬁ cant impact on

the shap ing of Maciej Nowicki’s views was exerted by

Pro fessor Rudolf Świerczyński. Nowicki later became the

pro fessor’s assistant, collaborating with him on, among

other projects, the design of the Bank of National Eco-

nomy (BGK) in Warsaw. Professor Świerczyński stood

out among the architects of his generation with his very

practical approach to architectural design. Logical com-

position and transparent spatial arrangements went, in

his case, hand in hand with a certain boldness of ideas

and reaching far into the future. Very well known pro-

fessor’s dark room enabled him to reach incredible con-

centration on the task at hand and work out the smallest

details of the design, so that all that remained to do was

to put it down on paper. The principle of “design by

subtraction” applied by the professor, i.e. of getting rid

of the non-essential, is discernible in Maciej Nowicki’s

further work. Nowicki, however, did not only consciously

absorb what was valuable artistically, but also increas-

ingly proved himself to be an outstanding graphic art-

ist. It was in this ﬁ eld during his studies at the Faculty of

Architecture at Warsaw Technical University that – work-

ing mostly with Stanisława Sandecka, a friend from colle-

ge and later his wife (married in 1938) – he won wide

acclaim. Their posters were recognised as part of the

work of the contemporary artistic avant-garde and his

wonderful mastery of the synthetic language of draw-

ing broadened the range of his architectural draughts-

manship.

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość / The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950) 23

artystą graﬁ kiem. To właśnie w tej dziedzinie podczas

swoich studiów na Wydziale Architektury Politechniki

Warszawskiej zdobył szerokie uznanie, pracując głównie

ze Stanisławą Sandecką, swoją szkolną przyjaciółką, a na-

stępnie żoną (którą poślubił w 1938 r.). Ich plakaty były

rozpoznawane jako część działalności ówczesnej awan-

gardy artystycznej, natomiast jego niezwykłe mistrzostwo

syntetycznej kreski poszerzyło zakres jego rysunku archi-

tektonicznego.

Początki kariery

Maciej Nowicki rozpoczął karierę architekta, będąc

stu dentem, kiedy zaprojektował i wybudował dom swo-

ich rodziców w Warszawie. Było to zadanie zamierzone

przez jego ojca jako rodzaj zachęty dla syna – do tej pory

odnoszącego sukcesy w sferze sztuki graﬁ cznej – w celu

zaangażowania go w techniczny aspekt pracy architekta.

Były to wczesne lata trzydzieste, okres fascynacji archi-

tektonicznymi koncepcjami młodego Le Corbusiera i rze-

czywiście dom jego rodziców stanowi architektonicz ne

wdroże nie tych idei przez młodego studenta architek -

tury. Do sko nale płaska prostokątna fasada pozbawiona

okien wycho dzi na ulicę (niestety obecnie oszpecona

istniejącą przybudówką na parterze). Interesu jącym fak-

tem jest, że Nowicki nie poddał się w pełni wpły wo wi

Le Corbu siera, pomimo − lub być może w wyniku − krót -

kiego sta żu, który odbył w biurze wielkiego Corbu, ale

skłaniał się bardziej w stronę stylu architektoniczne-

go A. Perre ta. Pracą dyplomową Nowickiego kończącą

jego okres for macji jako architekta był projekt siedziby

Stowarzysze nia Archi tektów Rzeczypospolitej Polskiej

(SARP) wy konany pod kierunkiem prof. Rudolfa Świer-

czyńskiego, oddany w 1936 r.

Osiągnięcia architektoniczne, zazwyczaj mierzone

liczbą zrealizowanych projektów, w przypadku Nowickie-

go nie są raczej widoczne w Polsce. Wynika to z faktu, że

jego kariera zaczęła się na krótko przed wybuchem II woj-

ny światowej, pozbawiając go możliwości wykonywania

zawodu, natomiast po zakończeniu wojny udział Nowic-

kiego w odbudowie Warszawy sprowadzał się do wizjo-

nerskich planów i projektów, które nigdy nie doczekały

się realizacji. Rozwój myśli architekto nicznej Nowickie-

go jest dostrzegalny w jego pracach konkursowych, np.

projekcie meczetu w Warszawie (1936, III miejs ce) opra-

cowanym wspólnie ze Stanisławą Sandecką, budynku,

który miał służyć jako główna siedziba władz wojewódz-

kich Łodzi (1938, II miejsce) przygotowanym wspól-

nie z Romanem Sołtyńskim, budynku uzdrowiskowym

w Dru skiennikach (obecnie na Litwie, 1938, I miejs ce) za-

projektowanym ze Stanisławą Sandecką oraz polskim pa-

wilonie na wystawę World Expo w Nowym Jorku (1938)

przygotowanym we współpracy z Janem Bogusławskim.

Wśród jego zrealizowanych przedwojennych bu dynków

w Pols ce można wymienić schronisko turystyczne

w Au-

gustowie (1938 wraz z S. Nowicką i W. Stokowskim) oraz

Centrum Wychowania Fizycznego w War sza wie

ukoń czone

po wojnie (1939, wspólnie ze Zbigniewem Kar pińskim).

Będąc architektem, Nowicki nie wyrzekł się sztuki gra-

ﬁ cznej, czego przykładem może być doskonały układ gra-

Beginning of the career

Nowicki began his career as an architect while still

a student, with the design and building of his parents’

home in Warsaw. This assignment was intended by his

father as a kind of encouragement for his son – so far

successful in the sphere of graphic art – to get involved

in the technical side of an architect’s work. The time is

the early nineteen-thirties, a period of fascination with

the architectural ideas of young Le Corbusier, and indeed

his parents’ house is an architecture student’s implemen-

tation of those ideas. A perfectly ﬂ at rectangular win-

dowless facade faces the street (now sadly spoilt by the

addition on the ground ﬂ oor). What is inte resting is that

Nowicki did not yield fully to Le Corbusier’s inﬂ uence,

despite – or perhaps as a result of – his brief internship

at the Great Corbu’s bureau, but tended more towards

the architectural style of A. Perret. Nowicki’s diploma

project, a design of the seat for the Polish Architects’

Association (SARP), under the supervision of Prof. Ru-

dolf Świerczyń ski and submitted in 1936, closes his for-

mative period as an architect.

An architect’s achievement, usually measured in terms

of implemented designs, is not in Nowicki’s case much

in evidence in Poland. This is due to the fact that soon

after he embarked on his career World War II broke out,

depriving him of the possibility to practise his profession,

while after the war Nowicki’s share in the reconstruc-

tion of Warsaw boiled down to visionary plans and de-

signs which were never implemented. The development

of Nowicki’s architectural way of thinking is visible in

his competition entries, such as the one for a mosque in

Warsaw (1936, 3

Prize) designed jointly with Stanisława

Sandecka, a building that was to serve as headquarters for

the the Łódź provincial authorities (1938, 2

Prize), de-

veloped jointly with Roman Sołtyński, the spa building in

Druskininkai (now in Lithuania, 1938, 1

Prize) designed

jointly with Stanisława Sandecka or the Polish pavilion

for the World Expo in New York (1938), co-designed with

Jan Boguslawski. His pre-war buildings in Poland include

the Tourist Hostel in Augustów (1938, with S. No wicka

and W. Stokowski) and the Centre of Physical Educa-

tion in Warsaw which was completed after the war (1939,

co-designed with Zbigniew Karpiński). After becoming

an architect Nowicki did not renounce graphic art, as

evidenced, for example, by the excellent graphic layout

and illustrations which he designed with Stanisława San-

decka to accompany the Elegance Pavilion at the Inter-

national Art and Technology Exhibition in Paris in 1937

that appeared in the Warsaw periodical “Arkady” (11–

12/1937). Close to Nowicki’s artistic soul was the work

on designing trade-fair exhibition stalls and shop interi-

ors, of which the “Telimena” shop in Warsaw, the ﬁ rst

“fashion boutique” in Poland, a posh retail establishment

with a unique atmosphere of art, would be the most cha-

racteristic [4].

After the outbreak of the war in 1939 (in which No-

wicki participated as an ofﬁ cer with anti-aircraft artillery),

and in the difﬁ cult years of occupation, this type of work

was to be almost the only opportunity for him to deve-

24 Tadeusz Barucki

ﬁ czny wraz z ilustracjami, który zaprojektował wspólnie

ze Stanisławą Sandecką do artykułu na temat Pawilonu

Elegancji na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Tech-

nologii w Paryżu w 1936 r., a który opublikowano w war-

szawskim czasopiśmie „Arkady” (11–12/1937). Bliskie

artystycznej duszy Nowickiego były prace przy projek-

towaniu stoisk wystawienniczych na targach oraz wnętrz

sklepów, z których najbardziej charakterystycznym był

sklep „Telimena” w Warszawie, pierwszy „modny butik”

w Polsce, ekskluzywny sklep posiadający unikatową arty-

styczną atmosferę [4].

Po wybuchu wojny w 1939 r. (w której Nowicki brał

udział jako oﬁ cer artylerii przeciwlotniczej) i w trudnych

czasach okupacji ten rodzaj działalności był dla niego

nieomal jedyną szansą rozwoju i weryﬁ kacji swoich ar-

chitektonicznych wizji. W okresie tym zaprojektował,

między innymi, ogródek kawiarni „Latona” przy ulicy

Nowy Świat dla słynnej warszawskiej ﬁ rmy cukierni-

czej Blikle, kawiarnię „Pluton” oraz inne miejsca tego

rodzaju z charakterystycznym dla zespołu małżeńskiego

Nowickich dekorem. W okupowanej przez nazistów War-

szawie, gdzie zniesiono wszelkie wolności obywatelskie,

wyłonił się nielegalny podziemny ruch przeciwstawiający

się niszczeniu polskiej kultury. Był on również widocz-

ny w dziedzinie architektury, na przykład w ogłaszanych

konkursach architektonicznych. Nowicki brał w nich

udział, współpracując w tym czasie (1941–1944) ze Ste-

fanem Putowskim, np. przy projekcie kościoła w Prando-

cinie, gdzie wykorzystano nowoczesną konstrukcję typu

grzybkowego. Ten sam rodzaj nowoczesnej konstruk cji

zaproponował dla kaplicy zaprojektowanej dla Ośrodka

dla Dzieci Niewidomych w Laskach – niewybudowanej

– gdzie przebywał podczas Powstania Warszaw skiego

w 1944 r. jako oﬁ cer łącznikowy Armii Krajowej. No-

wicki był także nauczycielem w oﬁ cjalnie funkcjonu jącej

budo wla nej szkole zawodowej, która pomimo za kazu

nie mieckich władz okupacyjnych, w praktyce rozszerza-

ła swoją dozwoloną podstawową działalność, zapewnia-

jąc młodym ludziom większy zakres wiedzy, włącznie

z architekturą. Uczył także na tajnych kompletach na

podziemnym Wydziale Architektury Politechniki War-

szawskiej oraz w Prywatnej Żeńskiej Szkole Rysunku

Technicznego w Bu downictwie (jest to nazwa renomo-

wanej przedwojennej Żeńskiej Szkoły Architektury, która

została zmieniona podczas okupacji).

W powojennej Warszawie

Po wojnie cały pomysł na nowe centrum Warszawy

nabierał kształtów w 1945 r. w studio Nowickiego w Wi -

lanowie, czasami określanym mianem „pracowni dys -

ku syjnej”. Pomysł ten odważnie sięgał w przyszłość.

Za pro po nowano w nim studium planu urbanistycznego

cen trum miasta i jego celem było stworzenie elastyczne-

go programu zabudowy mo dułowej z biurami i sklepami

w zrujnowanym centrum stolicy. Obszar ten, obejmują-

cy 231 ha, centralnie ulo kowa ny ponad doliną Wisły na

wzniesieniu, oferował możli wość nadania miastu nowej

panoramy. Nowicki sprawdził wiele możliwych kombina-

cji elementów wertykalnych, próbując uniknąć zastoso-

lop and verify his architectural visions. In that period, he

designed, among others, the “Latona” café garden at the

back of Nowy Świat Street for Warsaw’s well-known con-

fectionery ﬁ rm Blikle, the “Pluton” café and other places

of that kind, all with a decor characteristic of the Nowicki

husband-and-wife team. In Nazi-occupied Warsaw, where

all civic freedoms were suppressed, an illegal underground

movement emerged to oppose the destruction of Polish

culture. It was also in evidence in the ﬁ eld of architec-

ture, where for example architectural competitions were

announced. Nowicki took part in them, collaborating at

that time (1941–1944) with Stefan Putowski, e.g. on the

design of a church in Prandocin, where progressive um-

brella type structure was used. The same type of prog -

ressive structure he proposed for his chapel designed for

the Cerntre of Blind Children in Laski – never built – where

he spent time during the Warsaw Uprising in 1944 as lia-

son ofﬁ cer of the Polish Home Army. Nowicki taught also

at the ofﬁ cially functioning vocational School of Building

Trades which, despite the Nazi authorities’ strict ban, in

practice sought to go beyond the permitted rudimentary

skills and provide young people with a wider scope of

knowledge, including architecture. He also taught clan-

destine classes at the underground Faculty of Architecture

at Warsaw Technical University, closed down by the Ger-

mans, and also at the Private Female School of Technical

Drawing for the Construction Industry (as the renowned

pre-war Women’s School of Architecture was renamed

during the occupation).

In the post-war Warsaw

The whole idea for his Warsaw’s city centre took shape

after the war in 1945 in Nowicki’s Wilanów studio, some-

times described as a “discussion studio”, and it reached

boldly into the future. This work was a study of the city

centre’s urban plan and its objective was to create a ﬂ exi-

ble programme of modular developments with ofﬁ ce and

shopping areas in the ruined centre of Warsaw. This area

of 231 hectares, centrally located and elevated above the

Vistula River valley by the height of the Warsaw slope,

offered a chance to give the city a new skyline. Nowicki

examined many possible groupings of vertical elements,

trying to avoid a rigid pattern. For example, he grouped

a set of standard high-rise ofﬁ ce buildings so that when

seen from a distance they would form a single silhouette,

to be perceived individually at closer range. Individual

characteristics of the buildings ceased to be important in

this case, while social amenity buildings, such as a theatre

or a church, played the role of individual accents. What

should be emphasized about this plan is a global view of

the city as a great spatial phenomenon and the attempt at

modelling it from an atypical perspective, not tried be-

fore, i.e. from the vantage point of the southern bend of

the Vistula. Thence, from the proposed new bridge, a vast

prospect would open up on the Warsaw slope with a wide-

open amphitheatre and new buildings of the Parliament

inscribed into it, with the silhouettes of new skyscrapers of

downtown Warsaw outlined beyond. One has to mention

that in the Parliament building to cover it he proposed −

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość / The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950) 25

wania sztywnego wzo ru. Na przykład, pogrupował zbiór

stan dardowych biu row ców wysokościowych tak, aby wi -

dzia ne z pewnej odleg łości tworzyły jedną syl wetkę, a do -

piero z bliska mo g ły być dostrzegane od dziel nie. W tym

przypadku indywi dualne cechy cha rak te rystycz ne bu -

dyn ków przestawały być istotne, podczas gdy budyn ki

uży teczności publicznej, takie jak teatr czy kościół, od-

grywały role indywidualnych akcentów. W tym planie

należy podkreślić globalny widok miasta jako wielkiego

zja wis ka przestrzennego oraz próbę modelowa nia mia-

sta z perspektywy atypowej, niestosowanej wcześ niej,

tzn. z punktu widokowego południowego zakola Wis ły.

Stąd, z proponowanego nowego mostu otwierała się roz-

legła perspektywa na wznie sienie Warszawy z szeroko

ot wartym amﬁ teatrem i wpisanymi weń nowymi bu dyn -

kami Parlamentu z sylwetkami nowych wieżowców śród-

mieścia zarysowanymi w oddali. Należy też nadmienić,

że jako pokrycie dachowe Parlamentu zaproponował – we

współ pracy ze słynnym polskim inżynierem profesorem

S. Hemplem – także nową konstrukcję w kształcie koła

rowerowego [5].

Nowicki nie zniechęcał się smutną rzeczywistością

powojennych miesięcy. Nie wahał się zaproponować usu-

nięcia istniejących ruin i wprowadzenia całkowicie no we -

go sposobu budowy miasta z wolno stojącymi budynkami

jako „jedynej logicznej nowoczesnej formy”

. Nie nego-

wał kulturowej wartości zachowanych fragmentów sta-

rych budowli i rozmyślnie włączył je do nowego układu

centralnej przestrzeni miasta. Poszukiwał nowych dróg

w architektonicznych rozwiązaniach. Nowy rodzaj biu-

rowca został zaprojektowany na planie zwartym z wy-

godnym centralnym układem komunikacyjnym. Budynek

był wznoszony z prefabrykowanych elementów, które do-

starczano na plac budowy z miejsca ich produkcji. W tej

me to dzie budowlanej ważną rolę odgrywa tzw. zasada

wtór nego szkieletu konstrukcji, tj. wypełnianie szkieletu

konstrukcji o większej skali szkieletem z prefabrykowa-

nych elementów o mniejszej skali. Wypełnianie lekkiego

szkieletu ściany zewnętrznej zróżnicowanej w kolorze,

fakturze i rytmie fasady w zasadzie zapewnia nieogra-

niczoną różnorodność wizualnych form połączonych

z każ dym funkcjonalnym modułem. Powstała również

koncep cja stref dla pieszych oraz pasaży handlowych

usytuo wanych na dwóch poziomach ze względu na war-

tość gruntu w centrum miasta. Grube warstwy gruzu, które

zostały po wojnie, utworzyły nowy poziom ulic, który był

wyższy o 2,5–3 m od poziomu pierwotnego. Niewielkie

roboty ziemne umożliwiły uzyskanie interesującego ukła-

du terenu pod względem funkcjonalnym i wizualnym. To

z kolei stworzyło możliwość bezkolizyjnych rozwiązań

ruchu ulicznego, oddzielając przepływ pieszych od ruchu

pojazdów i zastosowanie tzw. zasady dwóch partnerów

istotnej dla miejskich sklepów i usług. Należy pamiętać,

że wszystkie te propozycje zostały sformułowane na dłu-

go przed przebudową zniszczonego przez wojnę Coven-

try, gdzie takie rozwiązanie zostało zastosowane.

M. Nowicki, Opis pracy urbanistycznej na temat śródmieścia

Warszawy, rękopis w archiwum Muzeum Warszawy.

with cooperation of the famous Polish structural engineer

prof. S. Hempel – also a new bicycle wheel-like struc -

ture [5].

Nowicki was not put off by the sad truth of the post-

war months. He did not hesitate to propose that the ruins

of what remained be removed and an entirely new way of

constructing a city, with stand-alone buildings as “the only

logical modern form”

be introduced. He did not deny the

cultural value of the preserved fragments of old buildings

and deliberately included them in the new arrangement of

the central urban space. He looked for new roads in archi-

tectural solutions. A new type of ofﬁ ce building was de-

signed on a compact plan, with a convenient central lay-

out of communication. The building would be constructed

of prefabricated elements, manufactured elsewhere before

being brought to the building site. In this building method

an important role is played by the so-called secondary

framework principle, i.e. of ﬁ lling the larger-scale frame

construction with a smaller-scale framework of prefabri-

cated elements. The ﬁ lling of the light outer-wall frame,

variable in colour and texture and the facade’s rhythm,

provides in principle for an unlimited variety of visual

forms connected with each functional module. There also

appeared the concept of pedestrian precincts and shopping

arcades solved on two levels, given the value of land in the

city centre. The thick layers of debris left by the war made

for differences of 2.5–3 m above the former street levels.

With little additional earthwork it was possible to obtain

a functionally and visually interesting arrangement of the

terrain. This created the possibility of collision-free trafﬁ c

solutions separating ﬂ ows of pedestrians from motor traf-

ﬁ c, and the so-called principle of two partners, signiﬁ cant

for urban shopping and services. One must remember that

all this was proposed long before the rebuilding of war-

damaged Coventry, where such a solution was applied.

In the USA

At the end of 1945 Nowicki went to the US as a cul-

tural adviser to the Polish diplomatic mission, and then, as

a consultant on behalf of Poland, participated in the UN

Board of Design Consultants working on the UN Head-

quarters building in New York. Nowicki, not yet forty at

the time and without any major achievements in the form

of buildings based on his designs, found himself among

ten members of a group consulting W. Harrison’s project

alongside such individualities as Le Corbusier, Oscar Nie-

meyer and Sven Markelius (Fig. 1). Although it is difﬁ cult

to talk about his strong impact on the architecture of the

erected building, the fact remains that he is remembered

by members of the team designing it – world architects of

the highest rank – as a resourceful mediator in the inevi-

table clashes of opinions, tactfully reducing the tensions

with his observations and fascinating sketches, visual ar-

guments that came in the wake of his words. The leading

M. Nowicki, Description of the Urban Planning Work on

the Centre of Warsaw, manuscript in the archives of the Museum of

Warsaw.

26 Tadeusz Barucki

W USA

Pod koniec 1945 r. Nowicki wyjechał do USA jako do-

radca kulturalny w polskiej misji dyplomatycznej, a na-

stępnie jako konsultant z ramienia Polski uczestniczył

w pracach Komisji Konsultantów ds. Projektów ONZ

nad budynkiem siedziby głównej ONZ w Nowym Jorku.

Nowicki, który nie miał jeszcze 40 lat i żadnych znaczą-

cych osiągnięć w postaci budynków powstałych według

jego projektów, znalazł się w gronie 10 członków grupy

pracującej nad projektem W. Harrisona wraz z takimi wy-

bitnymi osobami, jak Le Corbusier, Oscar Niemeyer czy

Sven Markelius (il. 1). Chociaż trudno mówić o jego du-

żym wpływie na architekturę wznoszonego budynku, po-

zostaje faktem, że jest on wymieniany przez członków ze-

społu – światowych architektów najwyższej rangi – jako

pomysłowy mediator w nieuniknionych sporach wynika-

jących z różnic w opiniach, w sposób taktowny łagodzący

napięcia swoimi spostrzeżeniami i fascynującymi szkica-

mi oraz wizualnymi argumentami potwierdzającymi jego

słowa. Dziesięć lat później wiodący amerykański krytyk

architektury Lewis Mumford napisał: Zaledwie kilka lat

później Nowicki miał pokazać, w swoich szkicach budyn-

ku Parlamentu w Chandigarh, tę jakość wyobraźni, której

zabrakło w projekcie całego ONZ [6].

Przebywając w tym czasie w Nowym Jorku Nowicki

osobiście zorganizował szeroko komentowaną wystawę

„Warszawa wciąż żywa”, wskazując na doniosłość ta kiej

ekspozycji na amerykańskiej ziemi. Wykorzystał rów nież

swoje doświadczenia pedagogiczne w Polsce. Począt ko-

wo pracował dorywczo jako nauczyciel w renomowanej

nowojorskiej szkole architektury w Pratt Institute (1947–

1948), a następnie w 1948 r. – zarekomendowany przez

wspomnianego Lewisa Mumforda – w Szkole Projekto-

wania State College w Raleigh w Karolinie Północnej,

gdy No wic cy zdecydowali się pozostać w USA.

Nowicki nie mógł żyć bez projektowania, ale prawo do

wykonywania tego zawodu w USA było ściśle regulowane

przepisami. Dlatego też – nie mając uprawnień do projek-

towania – podejmował współpracę z różnymi amerykań-

skimi architektami. Jest więc współtwórcą oryginalnych

projektów centrów handlowych: no wego typu supermar-

ketu w Kalifornii (1948) z dachem za wieszonym jedynie

na czterech masztach i nawet bardziej fas cynującego pro-

jektu z racji swojej loka lizacji w Columbus Circle w No-

wym Jorku (1948) ﬁ rmowanego przez C.S. Steina. Bardzo

ważną dla obu partnerów była współpraca Nowickiego

z Eero Saarinenem. Cyto wany już Lewis Mumford napi-

sał w jednym z wydań „Architectural Record”: Fakt, że

szkice piórkiem w projekcie Brandeis są wykonane w nie-

wątpliwie czarującym stylu Nowickiego, nie oznacza, że

był to jego jedyny wkład, podobnie jak projekt Museum

and the State Fair Arena w Raleigh wskazujący na to, że

wykonał je Nowicki [7].

Następnym architektem, z którym współpracował No-

wicki, był William Henley Deitrick. Dzięki niemu mógł

się zaangażować w szerszą działalność projektową w Ra-

leigh. Wspólnie poszukiwali całkowicie nowatorskiego

rozwiązania dla hali wystawowej w Raleigh – zgodnie

z życzeniami swoich klientów. Słynne Paraboleum –

US architecture critic, Lewis Mumford, wrote ten years

later: But in a few years, Nowicki was to indicate, in his

sketches for the Parliament Building at Chandigarh, the

quality of imagination that was lacking in the design for

the entire U.N. [6].

While in New York at that time, Nowicki personally

arranged the much talked about exhibition “Warsaw is

still alive”, recognizing the importance of such an expo-

sition on American soil. He also made use of his teach-

ing experience in Poland. Initially, he taught on a ca sual

basis at New York’s renowned school of architecture at

the Pratt Institute (1947–1948), and then, in 1948, when

the Nowickis, decided to remain in the US – recommend-

ed by Lewis Mumford – at the School of Design at North

Carolina State College in Raleigh, N.C.

Nowicki could not live without designing, but access

to the profession was strictly regulated in the US. He there-

fore cooperated with different American architects. Thus

he is co-author of original designs of shopping centres:

a new type of supermarket in California (1948) with its

roof suspended on only four masts, and an even more

fascinating one due to its location in Columbus Circle in

New York (1948), endorsed by C.S. Stein. Very important

for both partners was Nowicki’s collaboration with Eero

Saarinen. Lewis Mumford, already quoted above, writes

in one of the issues of “Architectural Record”: The fact

that the pen and ink sketches of the Brandeis project are

unmistakable in Nowicki’s charming idiom does not indi-

cate that they were his solitary contribution, in the sense

that his original design for the Museum and the State Fair

Arena in Raleigh show that Nowicki had produced these

designs [7].

The next architect he cooperated with was William

Henley Deitrick, who made it possible for him to en-

gage in broader design activity in Raleigh. Together they

looked for a completely novel solution, which was in

accordance with their clients’ wishes, of an exhibition hall

in Raleigh. The famous Paraboleum – a name proposed

by a faculty member of the University in Raleigh and

later widely adopted (currently the object was ofﬁ cially

Il. 1. Maciej Nowicki (pierwszy od prawej) z grupą architektów

pracujących przy budowie siedziby głównej ONZ w Nowym Jorku

(źródło: United Nations Photo Library – photo NICA 67357)

Fig. 1. Maciej Nowicki (first on the right side)

with a group of architects working on the UN building in New York

(source: United Nations Photo Library – photo NICA 67357)

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość / The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950) 27

naz wa zaproponowana przez pracownika naukowego

Uniwersytetu w Raleigh, a następnie powszechnie przy -

jęta (obecnie obiekt został oﬁ cjalnie nazwany Dorton

Arena) – w zasadzie miało pełnić przyziemną funkcję

pawilonu do oceny inwentarza żywego na terenie miej-

skiego placu targowego. Potrzeba przebudowy tego tere-

nu pojawiła się wczesną jesienią 1949 r. Powołano komi-

sję, która miała zająć się pracami nad ogólnym planem

zagos podarowania, projektem miejsc dla widzów oraz

hali – proponowanej jako amﬁ teatr – do pokazów bydła.

Nieoczekiwanie ten ostatni element miał wkrótce traﬁ ć na

karty historii światowej architektury. Jego bezpreceden-

sowa forma, czytelny system konstrukcyjny i minimalne

wykorzystanie architektonicznych środków wyrazu za-

skakuje każdego odwiedzającego. Właśnie w tym znacze-

niu jest to kwintesencja twórczej osobowości Nowickie-

go. Kompozycja obiektu oparta jest na dwóch ol brzymich

parabolicznych łukach żelbetowych (stąd nazwa hali –

Pa raboleum), o płaszczyznach pochylonych w przeciw-

nych kierunkach. Łuki te przecinają się, a ich rzuty po-

ziome zachodzą na siebie wzajemnie. Pomiędzy nimi na

stalowych linach zawieszony jest dach ponad wielką jed-

noprzestrzenną areną (il. 2).

Idea konstrukcji rozciąganych była znana od czasów

pawilonów targowych w Niżnym Nowogrodzie zapro-

jektowanych przez Władimira Szuchowa w 1895 r., jed-

nak w Raleigh została ona zastosowana w zupełnie nowy

sposób. Istotą tego innowacyjnego rozwiązania jest całko-

wite odejście od ustalonego klasycznego wzorca: kolumn

i architrawu, w formie słupów podpierających układ be-

lek, który w całej historii architektury symbolizował pro-

stopadłe przenoszenie ciężaru budynku na powierzchnię

ziemi. Dzisiaj, gdy przyglądamy się na przykład fascynu-

jącym konstrukcjom Santiago Calatravy, musimy pamię-

tać, że to właśnie Nowicki zrobił pierwszy krok w tym kie-

runku. Zainteresowanie profesjonalistów na całym świecie

propozycjami polskiego architekta było olbrzymie

. War-

Niemiecki pionier i lider w tej dziedzinie Frei Otto powiedział

mi, że przyjechał do USA specjalnie w celu spotkania się z M. No wic -

kim. Po wylądowaniu w Nowym Jorku poinformowano go o jego śmierci.

named Dorton Arena) – was intended to serve the basi-

cally down-to-earth role of a livestock-judging pavillion

in the city’s trade-fair area. The need to rebuild the area

arose in the early autumn of 1949. The commission was

set up, to develope the overall layout plan, the design of

stands for spectators, and of a hall – suggested as an am-

phitheatre – for the display of cattle. This last item, unex-

pectedly, was soon to ﬁ nd itself on the pages of the history

of world architecture. It really strikes the observer with its

unprecedented design, the transparency of its construction

and minimal use of architectural means of expression. And

in this sense it is the quintessence of Nowicki’s creative

personality. Its composition is based on two huge reinfor-

ed-concrete parabolic arches (hence the name of the hall

– Paraboleum) whose planes are inclined in opposite direc-

tions. These arches intersect, and their horizontal projec-

tions overlap each other. Between them a roof is sus pended

on steel cables over a huge mono-space arena (Fig. 2).

The idea of tensile structures was known since the fair

pavilions in Niznyj Novgorod designed by Vladimir Shu-

k hov in 1895, but in Raleigh it was used in a completely

new way. The essence of this innovative solution is a com -

plete break with the established classical colum ns-and-

architrave arrangement, in the form of pillars supporting

a system of beams, that throughout the history of architec-

ture symbolised a perpendicular transfer of the weight of

a building onto the earth’s surface. When we look today,

for example, at fascinating structures of Santiago Calatrava

we have to remember that the ﬁ rst step in this direction was

taken by M. Nowicki. The professional world’s interest in

Nowicki’s proposals was huge

. Worth noting is the cap-

tivating effect of the Paraboleum’s interior – presented in

publications less frequently than its external view – which

testiﬁ es to its creator’s victory over the law of gravity. The

hall’s roof seems to soar in the air unsupported, for the

fully glazed walls clearly indicate that they do not hold up

the roof. This is particularly interesting when juxtaposed

The German leader and pioneer in this ﬁ eld, Frei Otto, told me

that he specially went to the US to meet M. Nowicki. On landing in New

York he received the information about Nowicki’s death.

Il. 2. Paraboleum (Dorton Arena) M. Nowickiego w Raleigh: a) widok z zewnątrz, b) wnętrze (fot. T. Barucki)

Fig. 2. Nowicki’s Paraboleum (Dorton Arena) in Raleigh: a) external view, b) inside view (photo by T. Barucki)

28 Tadeusz Barucki

to podkreślić urzekający efekt wnętrza Paraboleum – pre-

zentowanego w publikacjach rzadziej niż jego wygląd ze-

wnętrzny – świadczący o zwycięstwie jego twórcy nad

prawem powszechnego ciążenia. Dach wydaje się uno-

sić w powietrzu bez podparcia, gdyż w pełni przeszklo-

ne ściany wyraźnie sugerują, iż go nie podtrzymują. Jest

to szczególnie interesujące w zestawieniu z często wyra-

żaną przez Nowickiego opinią, że istotą architektury i in-

żynierii lądowej jest nieustająca walka człowieka z pra-

wem grawitacji.

Nowicki nie ujrzał pełnej realizacji swojego projek-

tu. Paraboleum zostało wzniesione już po jego tragicznej

śmierci. Współprojektanci tego obiektu, wyżej wy mie-

niony William Henley Deitrick oraz inżynier konstruktor

Fred Severud, dołożyli wszelkich starań, aby osta teczna

forma hali odpowiadała jak najbardziej wizji ich zmarłe-

go kolegi. Ukończona w 1953 r. Arena otrzymała nagrodę

AIA (American Institute of Architects − Amerykańskiego

Instytutu Architektów) za najlepsze dzieło architektonicz-

ne tego roku, natomiast w 1972 r. została wpisana do krajo-

wego rejestru miejsc historycznych ze względu jej donio-

słe znaczenie dla architektury. Pomogło to w zachowaniu

jej podstawowych wartości, gdy z biegiem czasu jej funk-

cja zaczęła się zmieniać. Zaprojektowana jako pawilon

do oceny inwentarza żywego, hala ta zaczęła być wyko-

rzystywana również do wielu masowych imprez, włącz-

nie z takimi, które wymagały przyciemnionego wnętrza.

W 1975 r. hala utraciła swoją pierwotną funkcję, która

została przejęta przez inny nowo wzniesiony budynek,

i poddano ją pewnym adaptacjom. Fakt, że jej architek-

tura była chroniona przez prawo, pomógł zachować jej

formę, a zakres renowacji został ograniczony do wypo-

sażenia technicznego i instalacji. Przeszklenie hali zastą-

piono znacznie ciemniejszym szkłem, ograniczając pene-

trację światła do wn

ętrza do jedynie 14%. Obecnie jest

to hala wielo funkcyjna, co z pewnością nie działa na ko-

rzyść innowa cyjnego pomysłu Nowickiego. Dopie ro po

jego śmierci w światowej architekturze zaczęły po jawiać

się hale zaprojektowane w ten sposób

. W roku 2010

z okazji setnej rocznicy jego urodzin podjęto inicjatywę,

aby wpisać Paraboleum na Listę światowego dziedzictwa

UNESCO.

Chandigarh

Ostatnim dziełem Nowickiego był projekt dla nowe-

go miasta stołecznego Chandigarh (po jego przedwczes -

nej śmierci był on kontynuowany przez Le Corbu siera).

W ogólnym zarysie koncepcje tych dwóch architektów na

temat podstawowego układu miasta przejawiają zna czące

podobieństwa. Nowicki pracował nad tym pro jek tem

w ze spole wraz z Albertem Mayerem i Henleyem Whitt-

le sseyem, jednakże architekci ci jednoznacznie pod kreś-

la ją wiodącą rolę Nowickiego w opracowywaniu planu.

W projekcie Paraboleum M. Nowicki po raz pierwszy wprowadził

w dachu dwukrzywiznowo zagięty układ cięgien. Zapoczątkowało to

powstawanie obiektów o dachach wiszących, a – dzięki twórczemu roz-

winięciu tej koncepcji przez Freia Otto – umożliwiło również poja wie-

nie się konstrukcji membranowych z wiotkich tkanin.

with Nowicki’s frequently expressed opinion that the

essence of architecture and civil engineering was man’s

relentless struggle with the law of gravity.

Nowicki did not live to see the implementation of his

design. The Paraboleum was erected after his tragic death.

Its co-designers, the above mentioned architect William

Henley Deitrick and structural engineer Fred Severud,

made every effort to ensure that the ﬁ nal form of the hall

corresponded most closely to their late colleague’s vision.

Completed in 1953, the Arena received the AIA (Ame-

rican Institute of Architects) award for the best work of

architecture in that year, and in 1972 it was listed in the

National Register of Historic Places for its architectural

signiﬁ cance. This helped to preserve its core values when

time began to change its role. Designed as a livestock-

judging pavilion, it began to be used also for many other

mass events, including those that required its interior to

be darkened. In 1975 the hall lost its primary role, which

was taken over by another brand-new building, and was

subjected to some adaptation. The fact that its architecture

was protected by law helped to preserve its form, and the

scope of renovation was limited to technical equipment

and installations. The hall’s glazing was replaced with

much darker glass, restricting the penetration of light into

the interior to only 14%. Today it is a multi-purpose hall,

which no doubt works in favour of Nowicki’s innovative

idea. It was only after his death that halls designed in this

way began to appear in world architecture

. In 2010, on

the occasion of the centenary of his birth, the initiative

was taken to enter the Arena onto the UNESCO World

Heritage List.

Chandigarh

Nowicki’s ﬁ nal work was a project for the new capital

city of Chandigarh, which was, after his untimely death,

developed by Le Corbusier. In their general disposition,

the concepts of the two architects for the basic arrange-

ment of the city reveal signiﬁ cant similarities. Nowicki

worked on this project as part of a team together with

Albert Mayer and Henley Whittlessey, but these co-de-

signers unambiguously underlined Nowicki’s leading role

in the development of the project. The design of Chan-

digarh gave Nowicki the opportunity to work on a much

larger scale than he had previously addressed. Even though

a few initial concepts, including among others, proposals

for housing and a bazaar, had been developed by Mayer’s

ofﬁ ce, Nowicki quickly took the initiative and assumed

responsibility for the whole project. The goal was to es-

tablish principles for the formation of the city and stan-

dards for the further development of the design. Based on

the resulting Master Plan, a team of specialists designated

by the Indian government would generate further detailed

projects and carry out the actual construction.

In the design of Paraboleum M. Nowicki introduced for the first

time in the roof doubly-curved system of cables. This gave rise to the

construction of objects with hanging roofs, and – thanks to the creative

development of this idea by Frei Otto – has enabled the emergence of

membrane structures made of soft fabrics.

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość / The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950) 29

Pro jekt Chandigarh otworzył przed Nowickim moż li wość

pracy na znacznie większą skalę niż wcześniej. Mimo

że kilka wstępnych koncepcji, np. propozycje budowy

miesz kań i ba zarów, zostało opracowanych przez biuro

Ma ye ra, Nowicki szybko przejął inicjatywę i stał się od po-

wiedzialny za całość. Celem było ustalenie zasad two

rze -

nia miasta i standardów dalszego opracowywania pro jek tu.

W oparciu o przygotowany plan ogólny, zespół spe cjalis-

tów wyznaczonych przez rząd Indii miał zająć się dal szy -

mi szczegółami projektów i realizacją samej budowy.

Już wiosną 1950 r., przebywając wciąż w Raleigh

w Karolinie Pół nocnej, Nowicki opracował wiele wstęp-

nych szkiców, takich jak Capitol Complex, centrum han-

dlowego, stacji kolejowej, a także osiedli mieszkaniowych

wraz z bazarami. Pod koniec czerwca Nowicki i Mayer

polecieli do Indii, gdzie jedynie dowiedzieli się, że nikt

nie zapoznał się z materiałami, które zostały przesłane

wcześ niej, i że nie poczyniono żadnych przygotowań do

dalszej pracy nad projektem. Wręcz przeciwnie, spotkali

się ze sprzeciwami wobec pomysłu zbudowania nowej

stolicy Pendżabu. W celu przezwyciężenia negatywne-

go stosunku do projektu podjęto decyzję sporządzenia

i przedłożenia projektu typowego osiedla mieszkaniowe-

go – czynnik generujący planu Mayera – tzw. superosie-

dla w pełni wyposażonego w obiekty takie jak szkoły,

place zabaw, centra handlowe i tym podobne. Stanowiło

to próbę nadania formy najbardziej istotnemu motywowi

projektu z punktu widzenia potrzeb społecznych. Uczy-

niono to w nadziei, że o ile zostanie pozytywnie przyjęty,

mógłby stać się on pierwszym krokiem w tworzeniu ca-

łego miasta. Nowicki wziął to zadanie na siebie i pozostał

w Indiach w Shimla.

Indie były szansą dla Nowickiego do zestawienia swo-

ich własnych doświadczeń z nowym środowiskiem i inną

kulturą. Właśnie w takich warunkach możemy dostrzec,

że jednym z najbardziej charakterystycznych i cennych

aspektów jego osobowości była zdolność harmo nijnej

asymilacji nawet w najbardziej nieznanym środowisku.

Wiele jego szkiców ukazuje poszukiwanie rozwiązania,

które byłoby najwłaściwsze dla danego miejsca. W ar-

tykule On Exactitude and Flexibility (O dokładności

i ela styczności), jak również podczas swoich wykładów

po wtarzał wielokrotnie: Wydaje mi się, że zależy to od sta-

łego wysiłku podchodzenia do każdego problemu ze świa-

domością, że nie ma jedynego sposobu jego rozwiązania.

„Art [sic!] una – species mille”. Ten okrzyk bitewny rene-

sansu powinien być powtarzany nieustannie [8].

W szkicach Nowickiego pomysł kompozycji ogólne-

go planu miasta jest widoczny w rysunku układu żyłek

liścia. Ma to doprowadzić do uświadomienia o rgani cz-

ności kompozycji, szczególnego związku z przyrodą, co –

niezależnie od analogicznych zainteresowań archi tekturą

danego okresu – w specyﬁ cznych warunkach men talności

indyjskiej wzbogaconej tysiącleciami kultury mogłoby

mieć istotne znaczenie. W porównaniu z oryginalnymi

szkicami wykonanymi przez Nowickiego w Stanach Zjed-

noczonych można tu wyczuć wyraźne zmiany wynikające

z pogłębiania się jego wiedzy o środowisku natu ralnym.

Rozległe niziny z pozostałościami starej wsi i ośnieżo-

nymi górami w tle były miejscem, na którym miało być

As early as in the spring of 1950, while still in Ra-

leigh, North Carolina, Nowicki generated many preli -

minary sketches for the Capitol Complex, shopping

centre, train station, and housing estates together with

bazaars. By the end of June, Nowicki and Mayer ﬂ ew

to India only to ﬁ nd that no one there had familia-

rized themselves with any of the materials that had been

sent earlier and that no preparations had been made

for further design work. On the contrary, they encoun -

tered opposition to the idea of building a new capital

for Punjab. To overcome this negative attitude towards

the project, the decision was made to draw up and pres-

ent a pro ject for a typical housing block, the generating

factor of the Mayer plan, the so-called superblock, fully

equipped with facilities such as schools, playgrounds,

shopping centres, and so forth. This was an attempt to

give form to the project’s most signiﬁ cant theme from

the point of view of social needs, in the hope that, if posi-

tively received, it could become the ﬁ rst step in the con-

struction of the entire city. Nowicki took this task upon

himself and remained in India, in Shimla.

India was an opportunity for Nowicki to compare his

own experiences with a new environment and different

culture. It is in these conditions that one of the most cha-

racteristic and valuable aspects of his personality – the

ability to assimilate harmoniously in even the most unfa-

miliar environment – becomes clear. His many sketches

represent a search for a solution most appropriate to the

place. He noted in an article in On Exactitude and Flexi-

bility and often repeated in his lectures: It seems to me

that it depends on the constant effort of approaching

every problem with the consciousness that there is no sin-

gle way of solving it. “Art [sic!] una – species mille”. This

battle cry of the Renaissance should be repeated again

and again [8].

In Nowicki’s sketches, the idea for the composition

of the general layout of the city is evident in the draw-

ing of the veining of a leaf. This is supposed to bring to

consciousness the boundedness of the composition, a par-

ticular connection with nature, which – independent of

analogous interests in the architecture of the time – in the

speciﬁ c conditions of the Indian mentality, enriched by

millennia of culture, could have had important meaning.

In relation to the original sketches made by Nowicki in the

United States, one can sense clear changes arising from

him having learned about the environment. Vast low-

lands with the remains of an old village and snow-capped

mountains visible beyond were the place and background

on which the new city was to be built. The “veining” rep-

resented arterial streets dividing the city into residential

sectors, the superblocks. The main mid-vein of the leaf

with a strip of greenery leads to the centre of power, the

Capitol Complex.

In one of the ﬁ rst sketches for the Capitol one can feel

arguments and suggestions reminiscent of Nowicki’s

unused contribution to the design of the UN headquar-

ters where the enormous ofﬁ ce tower of the UN Secre-

tariat building overpowered the main element of the

complex, the General Assembly Hall. In Chandigarh,

Nowicki proposed the opposite conﬁ guration in which

30 Tadeusz Barucki

zbudowane nowe miasto. „Układ żyłek” odzwierciedlał

główne ulice dzielące miasto na sektory mieszkalne, su-

perosiedla. Główna środkowa żyłka liścia z pasem zieleni

prowadzi do ośrodka władzy – Capitol Complex.

Na jednym z pierwszych rysunków przedstawiających

Capitol można wyczuć argumenty i sugestie przypomina-

jące niewykorzystany wkład Nowickiego do projektu sie-

dziby głównej ONZ, gdzie olbrzymi biurowiec budynku

Sekretariatu ONZ przytłaczał główny element kompleksu

– budynek Zgromadzenia Ogólnego ONZ. W Chandigarh

Nowicki zaproponował przeciwną konﬁ gurację, w której

paraboliczna kopuła Parlamentu dominuje nad horyzon-

talnymi budynkami administracyjnymi, a cały kompleks

przybiera formę zwartego prostoliniowego bloku. Szero-

ka rampa wjazdowa ponad rzeką łączy Capitol Complex

z miastem jako przedłużenie wcześniej wspomnianego

pasa zieleni. Rampa ta wznosząca się w kierunku Capi-

tolu dodatkowo wzmacnia monumentalny charakter całej

kompozycji.

Ostatni alternatywny rysunek Nowickiego posiada

inne rozwiązanie wyznaczające dwie osie po przeczne

jako kompozycje Capitol Complex. Jedna oś prowadzi

z miasta poprzez centrum do siedziby gubernatora; druga

– prostopadła do pierwszej – łączy budynki Sekretariatu

i Sądu Najwyższego. Budynek Parlamentu, usytuowany

na centralnym placu w miejscu skrzyżowania tych osi,

staje się głównym elementem całości kompleksu.

Superosiedle zaprojektowane przez Nowickiego pod-

czas jego pobytu w Indiach zostało oznaczone w pla-

nie ogólnym jako L-37 i przeznaczone było dla niższej

rangi pracowników rządowych Pendżabu. Parcela mia-

ła 75 akrów i miała pomieścić 1175 rodzin w różnego

rodzaju typach mieszkań, począwszy od jedno- i dwupię-

trowych domów po małe czteropiętrowe bloki mieszkal-

ne, czasami w klastrach biegnących wzdłuż frontu ulicy.

Niektóre rozwiązania obejmowały grupy kilku domów

wokół dziedzińca, który miał powiększać efektywną po-

wierzchnię mieszkalną domów. Cechą charakterys tyczną

ich architektury jest zróżnicowanie fasad z osłonami

przeciwsłonecznymi, jak równie

ż zastosowanie natural-

nego koloru materiału, który stanowiła cegła. Nowicki

starał się stworzyć poczucie różnorodności przes trzeni

poprzez załamania w linii budynku, zakrzywienie ulicy

i wreszcie poprzez zestawienie zamkniętych i otwartych

przestrzeni.

Podziw Mayera dla siły wyrazu prac Nowickiego jest

widoczny, gdy czytamy jego słowa w Matthew’s Last

Eight Weeks were Spent in India (Osiem ostatnich tygo-

dni, które Maciej spędził w Indiach) na temat ostatniego

etapu ich pracy nad projektem Chandigarh:

Spotkaliśmy się ponownie w Delhi sześć tygodni póź-

niej, 22 sierpnia. Przyniósł ze sobą swoje rysunki, był

to wspaniały pokaz, pełen ducha… ilustrujący nowe

możliwoś ci domu minimalnego i jego podziału na różne

zam knięte połączone i otwarte wzorce. Byłem zdumiony

ogromną liczbą prac Macieja, które wykonał praktycznie

sam, oraz przepływającym przez nie strumieniem wy-

obraźni, tak jakby praca i myślenie odbywały się zupełnie

bez pośpiechu, w spo sób niezakłócony przez inne kompli-

kacje tej sytuacji [9].

the parabolic dome of the Parliament dominates above

the horizontal administration buildings, the entire com-

plex taking the ﬁ gure of a compact rectilinear block.

A wide entry ramp over the river connects the Capitol

Complex to the city as an extension of the previously

mentioned green spine. This ramp rising up in the direc-

tion of the Capitol additionally reinforces the monumen-

tality of the entire composition.

Nowicki’s last alternative sketch has a different solu-

tion establishing two cross axes as the composition of the

Capitol Complex. One axis leads from the city through its

centre to the Governor’s compound; the other – perpen-

dicular to the ﬁ rst – links the buildings of the Secretariat

and the High Court. The Parliament building, placed in

the central plaza at the point where these axes cross, be-

comes the main focus of the whole complex.

The superblock designed by Nowicki during his stay

in India was marked in the Master Plan as L-37 and was

designated for lower-level employees of the Punjabi go-

vernment. Its site measured 75 acres and was intended to

accommodate 1,175 families with various housing types

ranging from one- and two-storey houses to small four-

storey apartment blocks, sometimes in clusters closely

following the street front. Some solutions involved group-

ings of a few houses around a courtyard which served to

enlarge the effective living space of the residences. Cha-

racteristic of their architecture is the differentiation of fa-

cades with sun-shading devices and also the use of the

natural colour of the material, which was brick. Nowicki

tried to create the feeling of variety of spaces through

breaks in the building line, by curving the street, and

ﬁ nally by a juxtaposition of enclosed and open spaces.

Mayer’s admiration for the forcefulness of Nowicki’s

work is evident when he wrote in Matthew’s Last Eight

Weeks were Spent in India about the ﬁ nal phase of their

work on the Chandigarh project:

We met again in Delhi six weeks later, on August 22. He

brought along his drawings, and a ﬁ ne show they made,

full of spirit... illustrating new possibilities of the minimal

house and its grouping into varying close coupled and

open patterns. What amazed me was the sheer quantity

of work Matthew had produced practically single-handed

and the ﬂ ow of imagination through it all, as though the

work and thinking had been quite unhurried, quite undis-

tracted by the other complications of the situation [9].

The Indian authorities, fascinated by Nowicki’s pro-

jects, working method and personality, asked him to

take over the direction of the construction of Chandi-

garh, offering him a post in the rank of minister. Nowicki

accepted, although ﬁ rst he had to return to Raleigh in

order to put his affairs there in order. He informed his

mother of this in his last letter to her. It is highly likely that

she received this letter – according to the postal stamp, the

date of arrival in Warsaw was August 28, 1950 – a few

days before the TWA Constellation plane with 55 passen-

gers on board crashed in the African desert approximately

100 km of Cairo in the morning of the last day of August

1950 (Fig. 3). None of the passengers survived. It was

then the most tragic air catastrophe in the history of avia-

tion and only 14 bodies could be identiﬁ ed .

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość / The life and work of Maciej Nowicki (1910–1950) 31

Władze indyjskie, zafascynowane projektami Nowic-

kiego, jego metodami pracy i osobowością, poprosiły go

o przejęcie prac budowlanych przy Chandigarh, oferu-

jąc mu posadę w randze ministra. Nowicki zgodził się,

ale musiał najpierw wrócić do Raleigh, aby uporządko-

wać tam wszystkie swoje sprawy. Poinformował o tym

matkę w ostatnim liście napisanym do niej. Jest bardzo

prawdopodobne, że otrzymała ten list – według znacz-

ka pocztowego datą przybycia listu do Warszawy był

28 sierpnia 1950 r. – na kilka dni przed tym, jak samolot

linii lotniczych TWA Constellation z 55 pasażerami na

pokładzie rozbił się na pustyni w Afryce około 100 km

od Kairu rankiem ostatniego dnia sierpnia 1950 r. (il. 3).

Żaden z pasażerów nie przeżył. Była to wtedy najtragicz-

niejsza katastrofa powietrzna w historii lotnictwa i jedy-

nie 14 ciał zostało zidentyﬁ kowanych.

Uwagi końcowe

Jedynie symboliczny wygrawerowany napis na gro-

bowcu jego rodziców na warszawskim cmentarzu Waw-

rzyszewskim łączy go z ziemią, która była mu tak dro-

ga. Jak napisał swojej matce – gdzieś w okolicach Rzymu

– podczas lotu do Indii, gdzie miało wkrótce powstać jego

kolejne architektoniczne arcydzieło: Teraz, kiedy lecę, je-

stem chyba bliżej Pols ki, niż kiedykolwiek byłem od wielu

lat. Mam jakieś dziwne poczucie bliskości [10].

Tłumaczenie

Bogusław Setkowicz

Final remarks

Only the symbolic engraving on his parents’ tomb in

Warsaw’s Wawrzyszew cemetery connects him with the

soil that was so dear to him. As he wrote to his mother –

somewhere in the vicinity of Rome – on his ﬂ ight to India,

where his next architectural masterpiece was about to be

built: Now, as I am ﬂ ying, I must be closer to Poland than

I ever have been for many years. I have a strange sense of

closeness [10].

Bibliografia /References

[1] Barucki T., Maciej Nowicki Polen–USA–Indien, [w:] Catalogue of

exposition in „Architektur im Ringturm”, Vienna 2012.

[2] Barucki T., Maciej Nowicki, Arkady, Warszawa 1980.

[3] Nowicki M., Wszystkie pisma, [w:] Catalogue of exposition in

„Architektur im Ringturm”, Vienna 2012.

[4] Urbańska M.A., Maciej Nowicki humanista, wizjoner architektury

– osobowość twórcza na tle epoki, rozprawa doktorska, Wydział

Architektury, Politechnika Krakowska, Kraków 1999.

[5] Barucki T., Maciej Nowicki. Projekt, No. 3, Warszawa 1976,

40–45.

[6] Mumford L., The Life, the Teaching and the Architecture of

Matthew Nowicki, p. 3: His Architectural Achievement, „Archi-

tectural Record” 1954, No. 8, 169–178.

[7] Mumford L., The Life, the Teaching and the Architecture of

Matthew Nowicki, p. 1, „Architectural Record” 1954, No. 6,

139–148.

[8] Mumford L., The Life, the Teaching and the Architecture of

Matthew Nowicki, p. 2: Matthew Nowicki as an Educator, „Archi-

tectural Record” 1954, No. 7, 128–135.

[9] Mumford L., The Life, the Teaching and the Architecture of

Matthew Nowicki, p. 4: Nowicki’s Work in India, „Architectural

Record” 1954, No. 9, 153–159.

[10] Barucki T., Matthew Nowicki Poland–USA–India, Salix Alba,

Warszawa 2010.

Il. 3. Katastrofa lotnicza pod Kairem, w której zginął M. Nowicki

(31.08.1950) (źródło: http://aviation-safety.net/photos/displayphoto.

php?id=19500831-0&vnr=1&kind=C)

Fig. 3. Air cash near Cairo in which M. Nowicki was killed

(31.08.1950) (source: http://aviation-safety.net/photos/displayphoto.

php?id=19500831-0&vnr=1&kind=C)

Streszczenie

Praca niniejsza przedstawia pokrótce życie i pracę Macieja Nowickiego – przedwcześnie zmarłego, jednego z najbardziej wizjonerskich

architektów XX w. Był jednym z niewielu architektów, których jeden rysunek dokonał rewolucji w projektowaniu i umożliwił po-

wstanie całkowicie nowej dziedziny w przemyśle budowlanym. Jego najbardziej twórczy okres przypadł na lata po zakończeniu dru-

giej wojny światowej. Był jednym z projektantów odbudowy Warszawy. Został wysłany przez rząd do Nowego Jorku jako przedsta-

wiciel Polski przy projekcie siedziby głównej ONZ. Następnie jego szkic projektu hali w Raleigh „otworzył drzwi” konstrukcjom

Podziękowanie

Tekst niniejszy jest skróconą i poprawioną wersją książki Tadeusza Ba-

ruckiego Matthew Nowicki: Poland–USA–India z angielskim tłumacze-

niem Stefana Sikory, wydanej przez „Salix alba” w Warszawie w 2010 r.

Acknowledgement

This text is a shortened and revised version of Tadeusz Barucki’s book

Matthew Nowicki: Poland–USA–India with English translation by Ste-

fan Sikora, published by „Salix alba” in Warsaw 2010.

32 Tadeusz Barucki

membranowym. Nowe miasto Chandigarh miało być kolejnym jego dziełem, jednak tragiczna katastrofa lotnicza w Egipcie zakończyła

jego błyskotliwą karierę.

Słowa kluczowe: Maciej Nowicki, architektura XX w., Chandigarh, Paraboleum, Dorton Arena

Abstract

This paper presents brieﬂ y the life and work of Maciej Nowicki – prematurely deceased, one of the most visionary architects of the 20

century.

He was one of the few architects who’s one drawing has made a revolution in design and made possible the emergence of an entirely new ﬁ eld of

construction industry. His most creative period occurred in the years after World War II. He was one of the designers of the rebuilding of Warsaw.

He was sent by the government to New York as a representative of Poland in the design of the United Nations headquarters. Then, his sketch of

the design of the hall in Raleigh “opened the door” for the appearance of membrane structures. The new city of Chandigarh was next step on his

architectural way, but the tragic air accident in Egypt ended his brilliant career.

Key words: Maciej Nowicki, 20

century architecture, Chandigarh, Paraboleum, Dorton Arena

Maciej Nowicki (1910–1950) – życie i twórczość

Tadeusz Barucki

doi:10.5277/arc140402

Streszczenie