Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf autorstwa Valentina von Saebisch

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190106

Marek Świdrak*

Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf

autorstwa Valentina von Saebisch

The unexecuted 17

century architectural design for remodeling of

the Gryf castle (Greiffenstein) by Valentin von Saebisch

Wprowadzenie

Ruina zamku Gryf (Greiffenstein) położona na grun-

tach wsi Proszówka na Pogórzu Izerskim należy do naj-

większych i najlepiej zachowanych w polskich Sudetach.

Od dawna stanowiła przedmiot opracowań naukowych

Mimo to stan wiedzy o początkach i przemianach budow-

lanych tego zabytku jest pełen niejasności. Dzieje warow-

ni w późnym średniowieczu, a zwłaszcza w okresie wcze-

snonowożytnym są relatywnie dobrze rozpoznane dzięki

dokumentom z epoki i dawniejszej literaturze przedmio-

tu, obficie czerpiącej z dostępnego wówczas zamkowego

ar chiwum [1]. Niejasne jednak pozostają m.in. pewne

aspekty historii i chronologii budowy.

Niezidentyfikowany i niepublikowany dotychczas ry-

sunek architektoniczny przechowywany w Bibliotece

Uni wersytetu Wrocławskiego (BUWr) pozwala rozwiać

niektóre wątpliwości, a także przekazuje liczne informa-

cje na temat XVII-wiecznej praktyki projektowej w tej

części Europy

. Dowodzi on ponadto, że na początku

XVII w. rozważano poważną inwestycję obejmującą roz-

* ORCID: 0000-0003-3999-5124. Instytut Historii i Archiwistyki

Uni wersytetu Pedagogicznego w Krakowie/Institute of History and Ar-

chival Studies, Pedagogical University in Kraków

Temat artykułu jest zagadnieniem opracowywanym przez autora

w ramach pracy doktorskiej pt. „Valentin von Saebisch – architekt wro-

cławski (1577–1657)” przygotowywanej pod opieką dra hab. Andrzeja

Betleja w Instytucie Historii Sztuki UJ. Autor chciałby serdecznie pod-

ziękować panu Jerzemu Serafinowi za uwagi pomocne w przygotowa-

niu artykułu.

Ostatnio na ten temat zob. [2].

Introduction

The ruins of Gryf Castle located in the village of Pro-

szówka in the foothills of the Izery Mountains are some of

the biggest and best preserved castle ruins in the Polish

Sudety Mountains. They have been the subject of scien-

tific studies for a long time

. In spite of that the knowl-

edge of the castle origin and its construction transforma-

tions is full of doubts. The history of the castle from the

late medieval times and especially the early modern times

is relatively well known from the original documents and

old literature on the subject drawing from the rich archives

of the castle [1]. Some aspects regarding its history and

chronology of its construction, however, are still unclear.

Some doubts can be resolved on the basis of the still

unidentified and unpublished so far architectural drawing

from the Library of the University of Wrocław which also

provides a lot of information on the 17

-century design-

ing practice in this part of Europe

. Furthermore, it proves

that a serious investment, including an extension of the

residence and improvement of its fortifications, was taken

into consideration at the beginning of the 17

century.

This drawing is an exceptionally interesting source for the

The subject of the paper is the issue studied by the author in the

doctoral dissertation titled “Valentin von Saebisch – the architect from

Wrocław (1577–1657)” prepared under the supervision of dr hab. A. Be -

tlej at the Institute of Art History at the Jagiellonian University. The

author would like to thank Mr. J. Serafin warmly for his helpful com-

ments when writing this paper.

Recently on this subject see [2].

80 Marek Świdrak

budowę rezydencji i wzmocnienie jej fortyfikacji. Ry-

sunek ten jest niezwykle ciekawym źródłem do historii

architektury civilis i militaris na Śląsku u progu wojny

30-letniej.

Tło historyczne

Omówienie rysunku wymaga osadzenia go w kontek-

ście historycznym i przedstawienia podstawowych infor-

macji dotyczących dziejów zamku Gryf

. Jego istnienie

już w latach 70. XIII w. pośrednio potwierdza przekaz

z „Kroniki polsko-śląskiej“ (koniec XIII w.), ale pierwszy

niewątpliwy dowód funkcjonowania warowni pochodzi

z około 1305 r., gdy wymieniono ją jako ośrodek książę-

cego okręgu administracyjnego

. Jest jednak prawdopo-

dobne, że założono ją jeszcze około połowy XIII w., być

może jako prywatną siedzibę rycerza Wittegona von

Kamenz, szybko przejętą przez Piastów śląskich

. Zamek

znajdował się w rękach książęcych do 1354 r. W 1400 r.

został zastawiony Gotsche Schoffowi II, który przejął go

na stałe w 1418 r. Od tego czasu aż do końca II wojny

światowej Gryf i związany z nim klucz dóbr znajdowały

się w posiadaniu rodu Schaffgotschów. Najstarszym mu-

rowanym członem zespołu zamkowego jest zamek górny,

zajmujący kulminację wzgórza, zbudowany na planie nie-

regularnego wieloboku o częściowo zaoblonych narożni-

kach. Być może jeszcze w XIV, względnie w XV w. jed-

noczłonowy obiekt został wzbogacony o zamek średni,

na stępnie zaś o zamek dolny. Niewykluczone, że mury

obwodowe tego ostatniego powstały dopiero w 1. poło-

wie XVI w. [7, s. 27].

Dalsze przekształcenia budowlane nastąpiły w XVI w.,

w nieustalonym dokładnie czasie. Zapewne około połowy

stulecia został wybudowany trójkondygnacyjny wieżowy

pałac na zamku górnym, na zamku średnim wzniesiono

dom z wykuszami mieszczący później jakoby jadalnię,

zaś na zamku dolnym miała rzekomo powstać kaplica

grobowa [1, s. 125]

. Wtedy też pojawiły się nowożytne

formy i detale architektoniczne – attyki, sgraffitowe de-

koracje murów, fascjowe obramienia okienne

[7, s. 27].

Być może jednocześnie przeprowadzono prace fortyfika-

cyjne, odnotowane pod 1546 r., polegające najpewniej

na rozbudowie umocnień wokół zamku dolnego [1, s. 71].

Szczególnie istotnym rozdziałem w dziejach Gryfa był

okres wojny 30-letniej. W 1639 r. uznawano go za jedną

z ważniejszych twierdz regionu [4, s. 81]. Z tego powodu

w następnych latach oblegano go trzykrotnie. W 1640 r.

odparto oblężenie Szwedów, jednak w 1645 ich oddziały

zdobyły zamek po czterodniowym bombardowaniu arty-

lerią. Od tego czasu aż do 1650 r. Gryf był obsadzony

Szersze ujęcie dziejów zamku, wraz z zebraną starszą literaturą

w: [3], [4, s. 71–86].

W księdze uposażenia biskupstwa wrocławskiego (spisywanej

w ciągu kilku lat, ukończonej ok. 1305 r.) grupę wsi usytuowanych

w międzyrzeczu Kwisy i Bobru określono jako przynależną do dystryk-

tu zamku Gryf: dictrictus circa Greiffenstein [5, s. 129 i przyp. 162].

[6]. Za błędne należy uznać komentarze w sprawie początków

obiektu wyrażone w [4, s. 71–73].

Istnienie kaplicy zostało zanegowane w [4, s. 84].

history of civilis and militaris architecture in Silesia on

the eve of the Thirty Years’ War.

Historical background

Before the drawing is described it should be put in the

historical context and the basic information on the history

of Gryf Castle should be presented

. Its existence is indi-

rectly confirmed already in the 1270s by the account from

the “Polish-Silesian Chronicle” (end of the 13

century),

however, the first indisputable proof of the functioning of

the castle comes from around 1305 when it was men-

tioned as a center of the ducal administrative area

. It is,

however, likely that it was built already around the middle

of the 13

century, maybe as a private seat of the knight

Wittegon von Kamenz, which was soon taken over by the

Silesian Piast family

. The castle was held by the dukes

until 1354. In 1400, it was pledged to Gotsche Schoff II

who became its duly owner in 1418. Gryf and the hold-

ings connected with it were owned by the Schaffgotsch

family from that moment until the end of World War II.

The upper castle located on the very top of a hill built on

an irregular plan of a polygon with somewhat rounded

corners is the oldest masonry part of the castle complex.

Already in the 14

, or possibly in the 15

century, the

single structure castle was extended and the middle castle

and later on the lower castle were added to it. It is possible

that the enclosing walls of the latter were built as late as in

the 1

half of the 16

century [7, p. 27].

Next structural transformations took place at some point

in the 16

century. Most probably around the middle of the

century a three-storied palace with towers was built in

the upper castle, a house with oriels, presumably housing

a dining hall, was built later in the middle castle and a tomb

cha pel was supposed to be built in the lower castle [1, p. 125]

This is when the early modern architectural forms and de-

tails were used – attics, sgraffito d e corations of the walls,

fascia window surrounds

[7, p. 27]. Some fortification

works were mentioned in 1546, including most probably

the extension of the defensive works around the lower cas-

tle might have been conducted at the same time [1, p. 71].

The period of the Thirty Years’ War was especially sig-

nificant chapter in the history of Gryf. In 1639, it was

considered to be one of the most important castles in the

region [4, p. 81]. That is why it was besieged three times

over the next years. In 1640, it withstood the siege con-

ducted by the Swedes, however, the Swedish soldiers

conquered the castle in 1645, after a four-day-long artille-

ry fire. The Swedish soldiers were stationed in Gryf from

that moment until 1650. In 1646, the commander of the

More details on the history of the castle with older literature in:

[3], [4, pp. 71–86].

The group of villages located in the area between the Kwisa and

Bóbr Rivers was listed as belonging to the district of Gryf Castle (dic-

trictus circa Greiffenstein) in the log with Wrocław bishopric holdings

(made over several years and completed in cir. 1305) [5, p. 129, ft. 162].

[6]. The comments on the origin of the structure included in [4,

pp. 71–73] should be considered erroneous.

The existence of the chapel was refuted in [4, p. 84].

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 81

przez szwedzką załogę. W 1646 r. komendant twierdzy

Aleksander Trotto dokonał reperacji zniszczeń i umocnił

fortyfikacje, co przyniosło pozytywny efekt podczas trze-

ciego, znów nieskutecznego oblężenia zamku, tym razem

przez wojska cesarskie we wrześniu 1646 r. W 1649 r.

kontynuowano prace nad umocnieniem warowni. Po wy-

jeździe Szwedów, w 1654 r. Christof Leo pold Schaffgotsch

przeprowadził rozbudowę zamku dolnego, stawiając kan-

celarię w miejscu domniemywanej kaplicy grobowej oraz

podwyższając budynek bramny [1, s. 125]. W 1670 r. zo-

stała odnotowana kaplica zamkowa na zamku górnym

[1, s. 126], zaś w 1687 r. basteja położona przy kuchni

[1, s. 129]. Nie pełniąc już funkcji stałej siedziby, w XVIII

w. zamek pozostawał w strefie działań II i III wojny ślą-

skiej oraz wojny o sukcesję bawarską, czemu towarzyszy-

ło znowu jego doraźne umacnianie. W 1799 r. nastąpiła

częściowa rozbiórka opuszczonego rok wcześniej zamku

[4, s. 81].

Nieznane źródło do dziejów zamku Gryf

Na dzieje budowlane zamku nowe światło rzuca nie-

zidentyfikowany dotychczas, niezrealizowany projekt

przebudowy obiektu autorstwa Valentina von Saebisch

(1577–1657)

. Mowa tu o rysunku znajdującym się w rę-

kopisie przechowywanym w BUWr

. Zbiór ten stanowi

bodaj najcenniejszy, niewykorzystany jeszcze materiał do

badań nad architekturą śląską u progu wojny 30-letniej.

Po śmierci Valentina spuścizna ta przeszła w ręce jego

syna Albrechta (1610–1688). Przekazana po jego śmierci

do Biblioteki Rehdigerańskiej przy kościele św. Elżbiety

we Wrocławiu po II wojnie światowej w znacznie uszczu-

plonym zasobie znalazła się w zbiorach BUWr [10, s. 118,

119]. Omawiany rysunek znajduje się na kartach 54v–55r

rękopisu (il. 1, 2). Jest on większy niż format rękopisu,

dlatego też karty mają rozkładane zakładki, a także wklej-

ki, na których pokazano górne kondygnacje budynków.

Podstawowy wymiar rysunku to 56 × 41 cm, po rozłoże-

niu 59 × 44 cm. Jest wykonany piórkiem i lawowany

barwnie. Przedstawia inwentaryzację i projekt przebudo-

wy niepodpisanego zamku, brak na nim również skali lub

oznaczenia stron świata. Mimo to, dzięki dokładnemu

oddaniu topografii i zastanego wyglądu warowni widać,

że jest to zamek Gryf, w azymucie około 330°. Rysunek

nie jest sygnowany ani datowany, ale jego charakterysty-

ka formalna i techniczna w pełni zgadza się z resztą za-

wartych w zbiorze rysunków, spośród których część ma

wpisane przez autora inicjały V.S., część zaś datę 1619

W owym czasie właścicielem zamku był Hans Ulrich

Schaffgotsch i to z pewnością na jego zamówienie po-

wstały inwentaryzacja i projekt.

Na temat Valentina von Saebisch zob. [8]. Tam też dalsza lite-

ratura.

Wbrew opiniom wyrażanym w literaturze przedmiotu, np. [9,

s. 30, przyp. 13], mówiącym o stracie tego typu rysunków, zachowała

się grupa kilku projektów von Saebischa odnoszących się do śląskich

zamków.

Nie oznacza to, że wszystkie z tego właśnie roku pochodzą – co

do poszczególnych z nich można mówić o powstaniu około roku 1615.

stronghold Aleksander Trotto repaired the damage and

improved its fortifications, which proved useful during

the third and again futile siege of the castle, this time con-

ducted by the Emperor’s army in September 1646. In

1649, the works on the further improvement of the cas-

tle’s fortifications continued. After the Swedes left,

Christof Leopold Schaffgotsch extended the lower castle

in 1654, building a chancellery supposedly in the place

where the tomb chapel was built and extending the gate-

house upwards [1, p. 125]. The chapel in the upper castle

was mentioned in 1670 [1, p. 126] and a tower located by

the kitchen was mentioned in 1687 [1, p. 129]. No longer

as a permanent seat, in the 18

century, the castle re-

mained in the warfare zone during the Second and the

Third Silesian Wars as well as the War of the Bavarian

Succession, which again triggered its makeshift reinforce-

ment. In 1799, the castle was partly demolished after it

was vacated a year earlier [4, p. 81].

An unknown source of information on the history

of Gryf Castle

Some new light has been cast on the history of the con-

struction of the castle by an unidentified earlier and unex-

ecuted remodeling design of the structure by Valentin von

Saebisch

. The drawing is in the manuscript at the Library

of the University of Wrocław

. This item may be the most

precious and still not used material for research on the

Silesian architecture on the eve of the Thirty Years’ War.

After Valentin died that collection was inherited by his

son Albrecht. After his death it was donated to the

Rehdiger’s Library at the Church of St Elisabeth in

Wrocław and after World War II in a much worse shape it

ended up at the Library of the University of Wrocław

(BUWr) [10, pp. 118, 119]. The drawing in question is on

charts 54v–55r of the manuscript (Fig. 1, 2). Its size is

bigger than that of the manuscript itself and that is why

the charts can be unfolded and they have inserts with the

plan of the upper floors of the buildings. The basic dimen-

sions of the drawing are 56 × 41 cm (59 × 44 cm after it is

unfolded). It was drawn in pencil and colored. It presents

a survey and a remodeling design of a castle; there is no

scale marking or geographical directions. In spite of that

as a result of a detailed rendition of the topography and

the current appearance of the stronghold it is obvious that

this is Gryf Castle. The drawing has no signature or date

but its formal and technical characteristics are fully con-

sistent with the rest of the drawings in the collection,

some of which have their author’s initials V.S. and some

have the date 1619

. The castle was owned at the time by

Hans Ulrich Schaffgotsch and it must have been him who

commissioned the survey and a remodeling design.

Information on Valentin von Saebisch see [8]. Further literature

also there.

Contrary to the opinions brought up in the literature on the sub-

ject e.g. [9, p. 30, ft. 13] on the loss of this type of drawings, there is a set

of a few original designs by von Saebisch regarding Silesian castles.

It does not mean that they all come from that year – some of them

can be said to have been made around 1615.

82 Marek Świdrak

Inwentaryzacja zamku Gryf

Przeprowadzona w bardzo dokładny sposób inwenta-

ryzacja (por. też inwentaryzacja zamku Świny, il. 3

przy nosi bogactwo informacji na temat XVII-wiecznej

po staci zamku. Jego ówczesny stan zachowania został za-

znaczony na dwa sposoby: znaczne partie starszych mu-

rów, które Saebisch proponował zachować, zostały

uwzględnione w przebiegu ścian projektowanego założe-

nia z wyodrębnieniem polegającym na zabarwieniu ich na

kolor różowy. Elementy, które miały zostać rozebrane,

zaznaczono za pomocą linii kropkowanych (il. 4).

Inwentaryzacja (il. 5) najmniej informacji wnosi na te-

mat formy zamku górnego, ukazując stan bardzo bliski

temu, jaki zadokumentowano na początku XX w. [12,

s. 513] (il. 6). Pewną trudność sprawia to, iż Saebisch nie

odnotował na swym rysunku wszystkich istotnych murów

działowych w obrębie zamku górnego. Niemniej można

zauważyć, że pomieszczenie identyfikowane jako kaplica

Podobnie jak powstała w tym samym okresie inwentaryzacja

zam ku Świny, stanowiąca element kompletu rysunków dotyczących

prze budowy rezydencji Świnków. Widok ogólny proponowanej przebu-

dowy zamku w Świnach reprodukują [10, s. 109, 110], [11].

Survey of Gryf Castle

The thoroughly conducted survey of the castle (com-

pare the survey of Świny castle, Fig. 3

) provided a lot of

information about the way the castle looked like in the

-century. Its original elements from that time were

marked in two ways: the major sections of the older walls

which Saebisch suggested should be preserved were taken

into account when designing the walls of the new structure,

marking them pink. The elements which were supposed

to be demolished were marked with dotted lines (Fig. 4).

The survey (Fig. 5) provides little information on the

form of the upper castle, showing the condition close to

that which was documented at the beginning of the 20

century [12, p. 513] (Fig. 6). The fact that Saebisch did

not mark in his drawing all significant dividing walls in

the upper castle causes some difficulty. However, it can

be noticed that the room identified as a chapel does not

It was conducted at the same time as the survey of Świny castle,

constituting an element of the collection of drawings regarding the

remodeling of the residence of the Świnkowie family. The general view

of the suggested remodeling of the castle in Świny is reproduced by [10,

p. 109, 110], [11].

Il. 1. Valentin von Saebisch. Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf, około 1620 r., widok na górne kondygnacje

(źródło: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

Fig. 1. Valentin von Saebisch. Unexecuted remodeling design for Gryf Castle, cir. 1620, view of upper floors

(source: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 83

Il. 2. Valentin von Saebisch. Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf, około 1620 r., widok na dolne kondygnacje

(źródło: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

Fig. 2. Valentin von Saebisch. Unexecuted remodeling design for Gryf Castle, cir. 1620, view of lower floors

(source: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

have the semicircular enclosure from the south yet. Thus,

the thesis that this separate space was designed for eccle-

siastic purposes after the middle of the 17

century (that

is after the Schaffgotsch family converted to Catholicism)

[4, p. 77, 78] can be considered justifiable.

The wings of the upper castle are shown in the condi-

tion close to known relics (Fig. 6, 7). The only new hy-

pothesis which can be put forward here regarding the

-century palace with towers is the potential existence

of heating stoves on its two floors in their south-east cor-

ner. It seems, however, that, just like in most cases of this

type of equipment shown in the drawing, it is new and

only suggested solution to be furnished during the mod-

ernization, which could be confirmed by its uniform

marking. It should be noted that there were two round

bastions located by the entry to the upper castle at its east

end

, which only confirms the popular belief that they

come from the 15

or possibly 16

century [4, pp. 78, 79].

One of them is mentioned already in 1687 [1, p. 129].

nie ma jeszcze od południa półkolistego zakończenia.

Tym samym można się przychylić do tezy, iż ta wydzielo-

na przestrzeń otrzymała funkcję sakralną po połowie

XVII w. (czyli już po konwersji Schaffgotschów na kato-

licyzm) [4, s. 77, 78].

Skrzydła zamku górnego są ukazane w stanie bliskim

znanym reliktom (il. 6, 7). Jedyna nowa hipoteza, jaką

można tu postawić odnośnie do XVI-wiecznego pałacu

wieżowego, to potencjalne istnienie na jego dwóch kon-

dygnacjach, w ich południowo-wschodnim narożniku

pieców grzewczych. Wydaje się jednak, że podobnie jak

większość tego typu urządzeń ukazanych na rysunku są to

nowe, dopiero proponowane w ramach modernizacji

urządzenia, za czym przemawiałoby ich zestandaryzowa-

ne oznaczanie. Należy również odnotować obecność dwóch

bastei zlokalizowanych przy wejściu na zamek górny,

przy jego wschodnim krańcu

co tylko potwierdza panu-

jące przekonanie o ich XV-, względnie XVI-wiecznej

Jedna z nich wzmiankowana jest w 1687 r. [1, s. 129].

84 Marek Świdrak

genezie [4, s. 78, 79]. Wreszcie należy odnotować brak na

rysunku śrubowej klatki schodowej przylegającej do za-

chodniego narożnika XVI-wiecznego „wieżowego” domu

na zamku górnym, łączącej jego przyziemie z dziedziń-

cem zamku średniego, co można tłumaczyć dwojako –

albo schody te powstały po wykonaniu rozważanego tu

projektu, albo zostały przez Saebischa pominięte.

Inwentaryzacja Saebischa dostarcza wielu informacji

na temat zamku średniego. Przedstawia dokładny układ

wnętrz budynku tzw. jadalni. Miał on na piętrze dwie róż-

nej wielkości izby, w każdej z nich po dwa wykusze. Po-

dobnie jak w przypadku pałacu, także i tu nie jest pewne,

czy piec znajdujący się w większym z pomieszczeń, na

osi ściany południowo-zachodniej budynku jest elemen-

tem zastanym czy propozycją architekta. Pierwsza opcja

zdaje się bardziej prawdopodobna ze względu na nanie-

sienie w tym miejscu w grubości muru kanału dymnego

(jego wtórne wykonanie wydaje się mało prawdo po dobne).

Wzdłuż wspomnianej tu ściany, po stronie zewnętrznej

są ukazane schody prowadzące z zamku dolnego na gór-

ny. Trakt ten nie biegł jednak aż do budynku określanego

w literaturze jako „wieża na zamku środkowym” i prze-

zeń ku przedzamczu [12]. Komunikacja z zamku średnie-

go na dolny wiodła przez otwór przejściowy zlokalizowa-

ny w murze obwodowym, w połowie długości między

„jadalnią” a wspomnianą wyżej rzekomą „wieżą na zam-

ku środkowym”. Ten ostatni jawi się na rysunku Saebischa

w zupełnie nowym świetle – dotychczas słusznie ukazy-

wano wyłącznie jego rzut. Obiekt ten należy określić nie

Furthermore, another thing that should be noted is the

lack of the spiral staircase adjoining the west corner of the

-century “tower” house in the upper castle, connect-

ing its basement with the ward of the middle castle in the

drawing, which can be explained in two ways – either the

stairs were built after the design in question had been pre-

pared or they were ignored by Saebisch.

The survey conducted by Saebisch provides a lot of in-

formation about the middle castle. It presents a detailed

layout of the room inside the building i.e. the dining hall.

It had two rooms of different size upstairs, each with two

oriels. Just like in the case of the palace, it is not certain in

this case either if the stove located in the bigger room on

the axis of the south-west wall of the building is an ele-

ment which was already there or is it a proposal of the

architect. The first option seems to be more probable as

there is a flue in the wall in that place (it seems less likely

that it was built subsequently).

There are stairs shown along that wall, on the outside

leading from the lower to the upper castle. That passage

did not lead, however, all the way to the building known

from the literature as the “tower in the middle castle” and

further toward castle borough [12]. The circulation spaces

going from the middle to the lower castle led through the

opening passage located in the enclosing wall, in the mid-

dle of the distance between the “dining hall” and what

was supposed to be the “tower in the middle castle” men-

tioned above. The latter is shown in the drawing by

Saebisch in a completely new light – earlier it was cor-

Il. 3. Valentin von Saebisch. Projekt przebudowy zamku Świny, ok. 1620 r. (źródło: BUWr, Rkps R 939, fol. 58v–59r)

Fig. 3. Valentin von Saebisch. Remodeling design for Świny Castle, cir. 1620 (source: BUWr, Rkps R 939, fol. 58v–59r)

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 85

jako bramę, a jako dom. Saebisch nie zaznaczył żadnych

ścian działowych parteru, uwidocznił jednak liczne otwo-

ry okienne – trzy w ścianie północno-wschodniej, jeden

duży w ścianie południowo-zachodniej, ponadto jedno

okno i od północnego zachodu nieznany dotychczas wy-

kusz. W przyziemiu pojawia się również piec, którego

przy należności bądź to do inwentaryzacji bądź do projek-

tu nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć. Odnośnie do

górnej kondygnacji można powiedzieć jedynie, że podob-

nie jak na parterze znajdowały się tam liczne otwo ry

okienne – po trzy w ścianach południowo-zachodniej

i północno-wschodniej oraz po dwa w pozostałych. Nie

wiadomo, jak była zorganizowana komunikacja pionowa

– Saebisch przedstawił tu wyłącznie projektowane roz-

wiązanie.

Z inwentaryzacji Saebischa wynika, że nieco inaczej,

niż dotychczas przypuszczano [12], przebiegała linia

umocnień między domem na zamku średnim a zachodnim

krańcem zamku górnego. Mur obwodowy wcale nie biegł

tam po łuku wprost do północno-zachodniego naroż ni ka

domu „wieżowego” (il. 6). Ów dom powstał zapewne do-

piero w połowie XVI w., gdy zamek średni już istniał, za-

tem obwód murów tego ostatniego musiał początkowo do -

bijać do pierwotnego korpusu zamku górnego (na wy so kości

zachodniej ściany działowej w skrzydle północno-zachod-

nim). Najwyraźniej dopiero po wzniesieniu budynku

wie-

żowego, dla osłonięcia jego krótszego boku, do stawiono

krótką, załamaną kurtynę wydzielającą niewielki taras

skomunikowany z dziedzińcem zamku średniego za po-

średnictwem furty. Według rysunku hipotetycz na druga

furta prowadziła z tegoż tarasu na zewnątrz zamku.

Komunikacja między zamkiem dolnym a środkowym

odbywała się przez bramę w murze rozpiętym między bu-

dynkami tego ostatniego. Trakt wiódł od rdzenia założenia,

przez przylegającą do ww. muru platformę o kolistym rzu-

cie, stamtąd zaś dwubiegowymi schodami ze spocznikiem,

których górny bieg ułożony był na osi południowy wschód–

północny zachód, dolny zaś zakręcał pod niepełnym ką tem

prostym w stronę północnego wschodu. Na zachód od

spocznika, w obszarze zamku dolnego znajdował się krót-

ki korytarz w formie podłużnego prostokąta przystające-

go krótszym bokiem do linii umocnień, prowadzący do

schodów na chodnik na koronie muru obwodowego.

Zamek dolny był podzielony na dwie nierówne części,

mniejszą – zachodnią oraz większą – wschodnią

. Po-

dział ów uzyskano za pomocą rozciągniętego na osi połu-

dniowy wschód–północny zachód muru, w którym mie-

ściła się brama o szerokim prześwicie. Od południa

przegroda ta kończyła się u podstaw skalistego zbocza, od

północy zaś przechodziła we wschodnią elewację okazałej

Wprowadzanie w ramach jednego z członów kompleksu dodat-

kowych podziałów, mające zapewne na celu oddzielanie określonych

funkcji, to rozwiązanie spotykane w średniowiecznym budownictwie

zamkowym na ziemiach współczesnej Polski. Przykładem służą zamki

królewskie w Poznaniu i w Inowłodzu. W obu wypadkach mury wyod-

rębniające mniejszą bądź większą „prywatną” przestrzeń dziedzińca

zamku właściwego wprowadzono wtórnie: w Poznaniu za czasów Ka zi-

mierza Wielkiego lub za pierwszych Jagiellonów, w Inowłodzu – w trak-

cie rozbudowy za czasów Władysława Jagiełły. Zob. [14].

rectly shown exclusively as a plan. That structure should

be described not as a gate but as a house. Saebisch did not

mark any dividing walls on the ground floor. He showed,

however, a number of window openings – three in the

north-east wall, a large one in the south-west wall, anoth-

er window and an unknown earlier oriel from the north-

west. Furthermore, there is a stove in the basement that

was either actually there or only in the drawing, which it

is impossible to determine. In regard to the upper floor,

the only thing that can be said is that just like on the

ground floor there were numerous window openings there

– three in the south-west wall and three in the north-east

wall as well as two in each of the other walls. It in unknown

how the vertical circulation was designed – Saebisch pre-

sented only a suggested solution in this respect.

The survey conducted by Saebisch indicates that the

line of fortifications between the house in the middle cas-

tle and the west end of the upper castle went in a slightly

different way than it has been thought so far [12]. The

enclosing wall did not go at all around a curve right to the

north-west corner of the “tower” house (Fig. 6). That

house most probably was built only in the middle of the

century when the middle castle had already existed

so the circumference of the walls of the latter must have

been connected initially with the original main body of

the upper castle (at the west dividing wall in the north-

west wing). Obviously, only after the tower house had

been built was a short, broken curtain added to cover its

shorter side, enclosing a small yard connected with the

ward of the middle castle through a door. According to the

drawing the other hypothetical door led to that yard out-

side of the castle.

Il. 4. Valentin von Saebisch. Niezrealizowany projekt przebudowy

zamku Gryf, około 1620 r., widok na dolne kondygnacje (detal)

(źródło: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

Fig. 4. Valentin von Saebisch. Unexecuted remodeling design for Gryf

Castle, cir. 1620, view of lower floors (detail)

(source: BUWr, Rkps R 939, fol. 54v–55r)

86 Marek Świdrak

stajni wypełniającej północno-zachodni narożnik zamku

dolnego. Był to obszerny, dwukondygnacyjny obiekt

o rzucie prostokąta z wejściem na osi wschodniej ściany.

W przyziemiu biegł korytarz, po którego bokach urządzo-

ne były dwa rzędy boksów, po 17 z obu stron. Kondygnację

tę oś wietlało tylko jedno okno – położone dokładnie na

wprost wejścia. W górnej kondygnacji z kolei istniały

czte ry okna w elewacji południowo-zachodniej oraz po

jed nym umiesz czonym na osiach krótszych boków

budynku.

We wschodniej części zamku dolnego znajdowały się

dwa obiekty. W miejscu, gdzie w 2. połowie XVII w. po-

wstał budynek kancelarii, Saebisch zaznaczył rzut kon-

strukcji uznawanej za dawno już nieużywaną kaplicę gro-

bową [1, s. 125], ostatnio interpretowanej jako budynek

o charakterze gospodarczym [4, s. 84]. Ukazany jako jed-

nokondygnacyjny, o planie zbliżonym do rombu przysta-

wał od wewnątrz do północno-wschodniej kurtyny umoc-

nień zamku dolnego. Był podzielony na trzy wąskie

pas ma, z których środkowe, najwęższe było zapewne sie-

nią, a skrajne składały się z dwóch zróżnicowanej wielko-

ści pomieszczeń – czworobocznego od strony dziedzińca

i podłużnego w głębi. Ani lokalizacja wejścia, ani sposób

rozwiązania komunikacji wewnętrznej nie zostały przez

Saebischa zaznaczone.

Inwentaryzacja ukazuje znaną dzięki reliktom i archiwa-

liom formę budynku bramnego nad budowanego w 1654 r.

o drugie piętro, co do dziś jest dobrze widoczne za sprawą

odmienności wątku nowych partii i prostoty obramień otwo-

rów okiennych, surowszych w formie od tych z XVI w.

Prze kaz Saebischa wzbogaca jednak wiedzę o ukazanym

na piętrze wspomnianego budynku układzie trzech pomiesz

czeń w amfiladzie, z piecem w środkowym z nich.

Na rysunku Saebischa brakuje szyi bramnej, której po-

wstanie wiązano z XVI-wieczną fazą budowlaną [7, s. 27].

Biorąc pod uwagę skrupulatność inwentaryzacji, nie jest

wykluczone, że struktura ta powstała dopiero w 2. lub

wręcz 3. ćwierci XVII w., bądź z inicjatywy szwedzkiego,

względnie cesarskiego garnizonu, bądź już po powrocie

zamku w ręce Schaffgotschów. Tego rodzaju szyja bram-

na w tamtym czasie byłaby już dość anachronicznym roz-

wiązaniem, niemniej prace fortyfikacyjne w trakcie woj-

ny 30-letniej, a nawet w całym XVII w. cechowało nieraz

wykorzystywanie rozwiązań o długiej tradycji [15].

Saebisch przedstawił ponadto nieznany obrys fortyfi-

kacji zamku dolnego. W swoich północno- i południowo-

-wschodnich odcinkach, rekonstruowanych jako założone

na łuku odcinkowym, faktycznie załamane były pod ką-

tem. W przypadku odcinka północno-wschodniego wi-

doczny jest wręcz kąt prosty, do którego dostosowany jest

narys stajni. Między budynkiem bramnym a XVI-wiecz-

nym pałacem na inwentaryzacji zaznaczono wyłącznie

jedno niewielkie międzymurze położone na południe od

stoku, nad którym leży zamek średni. Do korony tamtej-

szej partii muru obwodowego ciągną się od budynku

bramnego schody (po wewnętrznej stronie muru). Brakuje

natomiast ciągłej linii murów biegnącej równolegle do

południowych zabudowań zamku górnego – widoczne są

tylko dwa krótkie, pokrywające się z jej przebiegiem

fragmenty.

The circulation space between the lower and the mid-

dle castle was designed through a gate in the wall between

the buildings of the latter. The passage led from the core

of the complex through a circular platform by that wall

and further through two-flight stairs with a landing whose

upper flight was designed on the south-east – north-west

axis, and the lower flight turned north-east at the incom-

plete right angle. West of the landing, in the area of the

lower castle, there was a short hall in the form of a longi-

tudinal rectangle with its shorter side adjacent to the forti-

fication line, leading to the steps to the allure of the en-

closing wall.

The lower castle was divided into two unequal parts,

smaller – west part and bigger – east part

. This division

resulted from the wall going south-east – north-west with

a gate with a big clearance. This space dividing element

ended from the south at the base of a stone slope, and

from the north it turned into the east facade of a big stable

in the north-west corner of the lower castle. It was a large,

two-storied structure on a rectangular plan with its entry

on the east wall axis. In the basement there was a corridor

with two rows of boxes on its sides, 17 on each side. This

story had only one window – located exactly opposite the

entrance. There were four windows on the upper floor in

the south-west facade and one on the axis of each of the

shorter sides of the building.

There were two structures in the east part of the lower

castle. In the place where there was a chancellery building

in the 2

half of the 17

century Saebisch marked a plan

of a structure considered to be a tomb chapel which had

not been used for a long time [1, p. 125], which has been

recently interpreted as a storage building [4, p. 84]. Drawn

as a single-storied building on a plan close to a rhombus,

it was adjacent inside to the north-east curtain of the forti-

fications in the lower castle. It was divided into three nar-

row strips, the middle of which, the narrowest, was most

probably an entrance hall and the ones on the sides had

two rooms of different size – a rectangular one from the

side of the ward and a longitudinal one in the back.

Neither the location of the entrance nor the internal circu-

lation space design was marked by Saebisch.

The survey shows the form of the gatehouse known

from relics and archives extended upwards in 1654 with

the second floor, which is clearly evident today because

of a different bond in the new sections and the simplicity

of window surrounds whose form is less decorative than

that of those from the 16

century. The account of Sae-

bisch, however, deepens the knowledge of the layout of

the three enfilade rooms with a stove in the one in the

middle on the upper floor of that building.

The introduction of additional divisions in one of the sections of

the complex, most likely to separate individual functions, was a popular

solution in the medieval castle construction practice in the area of con-

temporary Poland. Good examples include the royal castle in Poznań

and in Inowłódz. In both cases the walls enclosing a smaller or bigger

“private” space of the ward of the castle were built later: in Poznań –

during the reign of Kazimierz the Great or the first Jagiellons, in Ino-

włódz – during the extension works conducted w during the reign of

Wła dysław Jagiello. See [14].

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 87

The drawing made by Saebisch does not show the gate

neck whose construction was supposed to be connected

with the construction stage in the 16

-century [7, p. 27].

Taking into account the precision of the survey, it should

not be ruled out that the structure was built only in the

second or even third quarter of the 17

century, or on the

initiative of the Swedish or maybe Emperor’s garrison, or

already after the castle returned to the Schaffgotsch family.

This kind of a gate neck would have been a rather old-

fashioned solution at the time, however, the fortifications

build during the Thirty Years’ War and even in the whole

century often made use of older works [15].

Furthermore, Saebisch presented an unknown line of

fortifications in the lower castle. Its north and south-east

sections, reconstructed as designed on a segmental arch,

were in fact broken at an angle. In the case of the north-

east section, what is clear is actually the right angle with

a plan of the stable adjacent to it. Between the gatehouse

and the 16

-century palace the survey shows only one

small zwinger located south of the slope with the middle

castle above it. There are steps (on the inside of the wall)

going from the gatehouse to the top of the section of the

enclosing wall there. There is, however, no continuous

line of the walls going parallel to the south buildings in

the upper castle – there are only two short, fragments vis-

ible in the same place.

An unexecuted remodeling design for Gryf Castle

Although the design by Saebisch makes use of a big

part of older walls, it assumes a far-reaching transforma-

tion of the complex based on three elements: moderniza-

Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf

Choć projekt Saebischa wykorzystuje znaczną partię

dawniejszych murów, to zakłada daleko idącą transfor-

mację założenia opartą na trzech elementach: modernizacji

rezydencji, zwłaszcza w północno-wschodniej partii zam-

ku górnego, budowie na zamku dolnym kaplicy zam ko wej

oraz umocnieniu warowni poprzez stworzenie pierście nia

fortyfikacji bastionowo-kleszczowych. Nowe elemen ty

architektoniczne Saebisch zaznaczył kolorem żółtym.

Proponowaną modernizację zamku górnego można ok -

reślić jako regulację planu i scalenie istniejącego tam zało-

żenia. Najmniej harmonijna część zamku górnego, obej-

mująca teren kuchni, domniemanej kaplicy zamkowej oraz

dwóch bastei, a także część stoku przy budynku jadalni

została zajęta regularnym, prostokątnym skrzyd łem. Dzięki

nieznacznemu wydłużeniu i korekcie przebiegu murów

skrzydeł: południowego i północnego nowa partia wschod-

nia domyka przestronny, bliski w rzucie prostokątowi dzie-

dziniec. Chęć ujednolicenia bryły pociągnęła za sobą rów-

nież propozycję dobudowania przy północno-zachodnim

narożniku pałacu wieżowego do datkowego elementu,

upraszczającego obwód murów lateralnych rezydencji. Dla

czworobocznego założenia rezydencjonalnego o zaakcen-

towanym gabarytem, trójkondygnacyjnym tylnym skrzy-

dle i dostającymi do niego, zamykającymi dziedziniec trze-

ma dwukondygnacyjnymi skrzydłami Sae bisch przedstawił

pełny podział na wnętrza tworzące rozbudowany program

funkcjonalny. Wprowadził przy tym do pomieszczeń licz-

ne piece, a także na nowo rozwiązał kwestie komunikacji.

Zapro jektował trzy wewnętrzne klatki schodowe, w tym

monumentalne schody „rzymskie” na zamek górny z bu-

dynku jadalni, a także zlokalizowany przy zachodniej ele-

wacji dziedzińca ganek prowadzący do rezydencji. Plan

Il. 5. Plan zamku Gryf około 1620 r. na podstawie inwentaryzacji

Valentina von Saebisch (oprac. M. Świdrak, M. Gurdak)

Fig. 5. Plan of Gryf Castle, cir. 1620 on the basis of the survey

conducted by Valentin von Saebisch (by M. Świdrak, M. Gurdak)

Il. 6. Plan zamku Gryf na początku XX w. (źródło: [12])

Fig. 6. Plan of Gryf Castle at the beginning of the 20

century (source: [12])

88 Marek Świdrak

tion of the residence, especially the north-east part of the

upper castle, construction of a chapel in the lower castle

and improvement of the stronghold fortifications by

building a ring of bastioned trace-polygonal works.

Saebisch marked the new architectural elements yellow.

The suggested modernization of the upper castle can be

considered to be a unification of the plan and the unifica-

tion of the existing complex. The least harmonious part of

the upper castle, encompassing the area of the kitchen, a pre-

sumable chapel and two round bastions as well as part of

the slope by the dining hall was occupied by a regular,

rectangular wing. As a result of a slight elongation and

some correction of the layout of the walls in the south and

north wings, the space is enclosed by a big, rectangular-

like ward. The desire to unify the form resulted also in a pro-

posal of annexing an additional element by the north-west

corner of the tower palace, simplifying the circumference

of the lateral walls of the residence. Saebisch presented

the four-sided residential complex of significant dimen-

sions with a three-storied back wing and three two-storied

wings adjacent to it and enclosing the ward, fully dividing

its interior space, creating an extensive functional pro-

gram. He also included a lot of stoves in the rooms and

redesigned the circulation spaces. Furthermore, he de-

signed three internal staircases, including monumental

alternating tread stairs to the upper castle from the dining

hall building as well as a porch leading to the residence

located by the west side of the ward. The plan also as-

sumed the modernization of the house in the middle castle

– with a new division of the interior of the upper floor

with two new stoves. Furthermore, Saebisch proposed

here the introduction of new vertical circulation – in the

south-west side of the struc ture most probably through

a wooden, longitudinal vestibule annexed to its south fa-

cade with a spiral staircase at its end to the upper floor.

The same staircase was supposed to be built by the stable

– in its south-west corner and by the north facade of the

gatehouse.

Maybe in connection with the plan to demolish the pre-

sumable medieval chapel in the upper castle, Saebisch

suggested constructing an exquisite chapel in the lower

castle, unusual at that time in its form in Silesia, in the

place where later the chancellery was built.

Saebisch used colors to mark the outside line of the

defensive works around the castle: yellow and green for

the top of the scarp wall (designed maybe as earth breast-

work) and red to highlight the inclined face of the scarp

wall (Fig. 1). The suggested fortifications were supposed

to include the main enclosure of varied regularity, which

was determined by topography. The design shows one

opening entry going from the curtain wall to each of the

fortification works. The north-east front was supposed to

have two corner bastions and one simple bastion in the

middle of the curtain. There was an additional bastion and

a half-bastion planned by the south-west curtain located

under the tower palace, in the place of old fragment of

a double line of defensive works. Saebisch could not de-

sign a regular fortification layout or a complete bastion

due to the shape of the terrain by the south section of the

fortifications of the lower castle and that is why he intro-

zakładał też modernizację domu na zamku średnim – z no-

wym podziałem wnętrza górnej kon dygnacji wyposażonej

w dwa nowe piece. Ponadto Sae bisch zaproponował tu

wprowadzenie nowej komunikacji pionowej – w boku po-

łudniowo-zachodnim obiektu, przez zapewne drewniany,

wydłużony przedsionek dobudowany do jego południowej

elewacji, na którego końcu znajdowała się śrubowa klatka

schodowa na górną kondygnację. Taka sama klatka miała

powstać przy stajni – w jej południowo-zachodnim naroż-

niku i przy północnej elewacji budynku bramnego.

Być może w związku z planem usunięcia z zamku gór-

nego domniemanej średniowiecznej kaplicy zamkowej,

na zamku dolnym, w miejscu gdzie później powstał budy-

nek kancelarii, Saebisch zaproponował budowę niezwy-

kle okazałej kaplicy, w tym czasie nietypowej pod wzglę-

dem formy dla Śląska.

Do zaznaczenia projektowanego zewnętrznego pasa

umocnień zamku Saebisch użył kolorów: żółtozielonego dla

korony muru skarpowego (być może przewidzianego jako

ziemne przedpiersie) i czerwonego dla wyróżnienia nachy-

lonego lica muru skarpowego (il. 1). Proponowane for -

tyfikacje miały się składać z obwodu głównego o zmiennej

regularności, co było podyktowane uwarunkowaniami

to-

pograficznymi. W projekcie do każdego z dzieł fortyfika-

cyjnych prowadzi z muru kurtynowego po jednym otwo-

rze wejściowym. Front północno-wschodni miał mieć

dwa narożne bastiony i śródkurtynowy bastion o silnie

uproszczonych narysach. Przy kurtynie południowo-za-

chodniej planowano dodatkowy bastion i półbastion poło-

żony pod pałacem wieżowym, na miejscu dawnego frag-

mentu zdwojonej tam linii umocnień. Przy południowym

odcinku fortyfikacji dolnego zamku Saebisch nie był

w stanie zaproponować, ze względu na ukształtowanie te-

renu, regularnego układu fortecznego ani pełnego bastio-

nu, dlatego wprowadził na zachód od bramy półbastion,

załamania i zdwojenie linii muru, tworząc na tym froncie

Il. 7. Plan zamku Gryf w 2. połowie XX w. (źródło: [13])

Fig. 7. Plan of Gryf Castle at the 2

half of the 20

century (source: [13])

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 89

kleszczowy układ fortyfikacyjny. Planował przy tym wy-

burzenie starszych fortyfikacji w tym miejscu. Jedyna

nowa fortyfikacyjna propozycja projektanta dla wyższych

partii zamku to przedłużenie muru przegradzającego dol-

ny zamek, dociągniętego po stoku do budynku jadalni.

Ostatecznie proponowana przez Saebischa postać obwodu

obronnego Gryfa miała mieć z konieczności hybrydowy

charakter, łączący tradycyjny system murów obwodo-

wych, wzbogaconych nielicznymi basztami i wykuszami,

z nowoczesnymi, punktowo wprowadzonymi bastionami.

Fundator

Dla analizy powstania, wymowy programowej i archi-

tektonicznej oraz ostatecznego braku realizacji przedsta-

wionego wyżej projektu kluczowa jest postać właściciela

Gryfa i docelowego inwestora. Liczne dobra należące do

różnych linii rodziny Schaffgotschów zostały scalone

przez Christofa (1555–1601) – zamki Gryf i Chojnik

wraz z przyległymi dobrami przeszły na jego własność

w 1589 r.

W 1613 r., osiągnąwszy pełnoletność

, objął

je Hans Ulrich II (1595–1635), którego trzeba wskazać

jako adresata przygotowanego przez Saebischa projektu.

Został on po swym ojcu, Hansie Ulrichu I, baronem wol-

nego państwa stanowego Żmigród, właścicielem Chojnika

wraz z Cieplicami, Podgórzynem, Kowarami, Gryfem

wraz z Mirskiem i Gryfowem, Starej Kamienicy oraz ma-

jątków w Rusku i Snowidzy, tym samym wchodząc

w grono najzamożniejszych mieszkańców Śląska [7, s.

25]. W 1609 r. rozpoczął studia w Tybindze, później zaś

uczył się w Altdorfie, Lipsku, Padwie i Sienie. W trakcie

grand tour odwiedził Hiszpanię, Francję, Anglię

i Niderlandy [17, s. 131]. Po powrocie z podróży w imie-

niu śląskich stanów uczestniczył w koronacji Anny

Tyrolskiej na królową Czech, został też podskarbim cesa-

rza Macieja Habsburga [16, s. 25]. Ożenił się z księżniczką

legnicko-brzeską Barbarą Agnieszką (31.10.1620). Na

początku wojny opowiedział się po stronie powstania i do

czasu zmiany stronnictwa pełnił funkcję reprezentanta

stanów i książąt śląskich na uroczystościach w Pradze

[16, s. 27, 28]. Rozwój jego kariery po powrocie na Śląsk

zbiegł się z pożarem w jego głównej rezydencji – zamku

w Starej Kamienicy (20.08.1616). Pozostałe jego siedziby

– za mek Chojnik (wówczas już mało wygodny i pełniący

bardziej funk cję symboliczną i militarną) oraz warownia

w Żmigrodzie o najpewniej dość skromnej formie – nie

mogły odpowiadać na wszystkie potrzeby osobiste i pu-

bliczne Schaffgotscha [7, s. 29]. Inaczej było w przypad-

ku zamku Gryf. Ten łączył wszystkie potencjalne wartoś-

ci i funkcje: znaczne walory militarne i rezydencjonalne

oraz istotne znaczenie symboliczne. Od połowy XV w.

Gryf występował w predykacie rodowym Schaff-

gotschów. W 1545 r. w pobliskim Gryfowie wzniesiono

W wyniku pretensji złożonych do tych dóbr przez Schaff gotschów

z Janowic konieczne okazało się uzyskanie potwierdzenia pra wa własnoś-

ci przez czeską kancelarię, do czego doszło w 1596 r. Zob. [16, s. 23].

Do momentu uzyskania przez niego pełnoletności opiekę nad nim

i jego majątkiem sprawowali: baron Heinrich Anselm von Promnitz, Konrad

von Nimptsch, Casper von Rechenberg i Hermann von Zedlitz [16, s. 24].

duced a half-bastion and a broken line or double line of

the walls west of the gate, creating in this front a tenaille

fortification layout. Furthermore, he planned to demolish

the older fortifications in this place. The only new fortifi-

cation proposed by the designer in the upper sections of

the castle is the extension of the wall dividing the lower

castle along the slope to the building of the dining hall.

Ultimately, the layout of the defensive works designed by

Saebisch in Gryf had to be a hybrid in its character, com-

bining the traditional system of enclosing walls, with

some towers and oriels, with modern bastions.

Founder

The key to the analysis of the origin of the design, its

program and architectural significance as well as the fact

that it was never completed is the of figure of the owner

of Gryf and the ultimate investor. Numerous holdings

which belonged to the various members of the Schaff-

gotsch family were united by Christof (1555–1601) –

Gryf castle and Chojnik castle with their holdings became

his ownership in 1589

. In 1613, after he came of age

they were taken over by Hans Ulrich II (1595–1635) for

whom the design prepared by Saebisch should be consid-

ered to have been made. He inherited after his father,

Hans Ulrich I, the title of Baron of the free estate of

Żmigród, Chojnik with Cieplice, Podgórzyn, Kowary,

Gryf with Mirsk and Gryfów, Stara Kamienica as well as

the holdings in Rusko and Snowidza, thus becoming one

of the most wealthy residents of Silesia [7, p. 25]. In 1609,

he started his studies in Tübingen and later continued his

education in Altdorf, Leipzig, Padua and Siena. During

the grand tour he visited Spain, France, England and the

Netherlands [17, p. 131]. After his return from the journey

he represented the Silesian estates at the crowning of

Anna of Tyrol queen of Bohemia and became under trea-

surer of the Emperor Matthias Habsburg [16, p. 25]. On

31.10.1620, he married the Duchess of Liegnitz and Brieg

Barbara Agnes. At the beginning of war he supported the

uprising and until he changed his allegiance he represent-

ed the estates and Silesian dukes in Prague [16, p. 27, 28].

The development of his career after return to Silesia coin-

cided with the fire that broke out in his main residence –

the castle in Stara Kamienica on 20.08.1616. His other

seats – Chojnik castle (which did not offer expected com-

fort anymore and its role was more symbolic and military)

and the stronghold in Żmigród (which most probably had

a rather modest form) – could not satisfy all private and

public needs of the Schaffgotsch family [7, p. 29]. It was

different in the case of Gryf Castle which combined all

potential values and functions: great military and residen-

tial qualities as well as symbolic significance. From the

As a result of the claims made to those holdings by the Schaff-

gotsch family from Janowice it was necessary to obtain a confirmation

of the right of ownership by the Bohemian chancellery, which did hap-

pen in 1596. See [16, p. 23].

When he was a child he and the holdings were taken care of by

Baron Heinrich Anselm von Promnitz, Konrad von Nimptsch, Casper

von Rechenberg and Hermann von Zedlitz [16, p. 24].

90 Marek Świdrak

rodową kaplicę grobową. W 1592 r., z okazji nadania

członkom rodu tytułu wolnych panów stanowych, rebus

odwołujący się do nazwy zamku – gryf trzymający ka-

mień – stał się nowym herbem rodziny. 17.04.1617 r.

Hans Ulrich II wyprawił pod zamkiem wielki turniej ry-

cerski, podczas którego poznał swoją przyszłą żonę, dzię-

ki czemu uzyskał bliską koligację z piastowską rodziną

książęcą [4, s. 75–81].

Widoczny w projekcie zamiar uczynienia z Gryfa do-

brze ufortyfikowanej, a zarazem spełniającej potrzeby re-

zydencjonalne i propagandowe siedziby

doskonale ko-

respon duje z wysoką pozycją Hansa Ulricha II w okresie

1616–1620, co odpowiada domniemanemu okresowi po-

wstania projektu Saebischa. Szczególnie prawdopodobne

jest, że projekt powstał jako odpowiedź na pożar zamku

w Starej Kamienicy, jeszcze przed podjęciem tam prac

przywracających jej funkcję stałej rezydencji, lub w związ-

ku z awansem w statusie społecznym wynikającym z zawar-

cia małżeństwa z księżniczką legnicko-brzeską [16, s. 26].

(Niedoszła) fundacja

Modernizację fortyfikacji należy zestawiać z współ-

czesnymi Gryfowi zrealizowanymi i znanymi z projek-

tów założeniami rezydencjonalno-obronnymi, także zbli-

żonymi do typu castello in fortezza, w tym tymi, za które

odpowiedzialny był von Saebisch (Siedlisko, Uraz,

Legnica). Obronność Gryfa zależała od topografii, tj. stro-

mego wzniesienia (ok. 50 m wysokości względnej),

na którym zamek górny zajmuje partie szczytowe, zaś

dolne partie zamku – jego północne i wschodnie zbocza.

W efekcie brak tu częstego w założeniach castello in for-

tezza ogrodu, podobnie zresztą jak w projektowanej przez

Saebischa modernizacji zamku w Świnach

(il. 3). Roz-

mach fortyfikacji należy porównywać z tym w Pro cho-

wicach, Witostowicach, Siedlisku czy Ciepłowodach. Mia ły

one nie tylko funkcję obronną, ale i symboliczną. For-

tyfikacja

bastionowa towarzysząca rezydencjom w końcu

XVI i w 1. połowie XVII w. była jedną z form reprezenta-

cji statusu społecznego oraz stopnia obycia fundatora [9,

s. 13]. Trzeba tu też zwrócić uwagę na podróże Hansa

Ulricha II, w trakcie których zapoznał się z pewnością

z najnowszymi trendami architektury, także militaris.

Niebagatelny był również wyraz estetyczny uwspółcze-

śnienia średniowiecznego castrum [9, s. 16–26] – na

umoc nienia padać miał widok z najbardziej reprezentacyj-

nej sali pałacu, położonej w jego północnym skrzydle.

W zgodzie z nowożytną manierą włoską moderniza-

cja kompozycji rezydencji miała nastąpić przez scalenie

budynków i symetryzację założenia tworzącego dziedzi-

niec wewnętrzny, zatracając przy tym częściowo czytelny

znak dawności, jakim był „addytywny” charakter zabudo-

wy. Biorąc pod uwagę, jak ważnym czynnikiem w zakresie

reprezentacji i propagandy rodowej było eksponowanie

W omawianym okresie zamek uważany był za najprzyzwoitszą

formę siedziby dla arystokraty. Zob. [9, s. 10].

Takie ogrody najpewniej istniały nieopodal, poza obrębem zam-

ków, ale w ich najbliższym otoczeniu – bądź na stokach tego samego

wzniesienia, bądź na pobliskim wypłaszczeniu.

middle of the 15

century Gryf was used as a particle of

the Schaffgotsch family names. In 1545, a family tomb

chapel was built in nearby Gryfów. In 1592, a rebus allud-

ing to the name of the castle – Gryf [Eng. Griffin] holding

a stone – became a new family crest to celebrate the be-

stowal of the title of free estate lords upon the family

members. On 17.04.1617, Hans Ulrich II organized

a great knightly tournament at the castle during which he

met his future wife, which resulted in him being closely

affiliated with a ducal family from the Piast dynasty [4,

pp. 75–81].

The concept, which is evident in the design, of turning

Gryf into a well-fortified seat accommodating the resi-

dential and propaganda needs

perfectly corresponds

with the high position held by Hans Ulrich II in 1616–

1620, which in turn corresponds with the presumable pe-

riod when the design was made by Saebisch. It is quite

likely that the design was made as a reaction to the fire of

the castle in Stara Kamienica still before the beginning of

works aimed at restoring its function as a permanent resi-

dence or in connection with the improvement in social

status resulting from the marriage to the Duchess of Lieg-

nitz and Brieg [16, p. 26].

(Unexecuted) foundation

The modernization of the fortifications should be seen

in comparison with Gryf’s contemporary residential and

defensive complexes which were completed and are

known from designs as well as those whose form is simi-

lar to castello in fortezza, including those for which von

Saebisch was responsible (Siedlisko, Uraz, Liegnitz). The

defensive capacity of Gryf was determined by topography

i.e. a steep hill (cir. 50 m of relative height) whose top is

occupied by the upper castle and its north and east slopes

are occupied by the lower parts of the castle. In effect,

there is often no garden in castello in fortezza just like in

the case of modernization of the castle in Świny planned by

Saebisch

(Fig. 3). The scale of the fortifications should

be compared with those in Prochowice, Wi to sto wice, Sied-

lisko or Ciepłowody. Their function was not only defen-

sive but also symbolic. The bastion fortification built near

residences at the end of the 16

and the 1

half of the 17

century was one of the forms of representation of the so-

cial status and the degree of refinement of the founder [9,

p. 13]. It should be noted that during his journeys Hans

Ulrich II must have learned about the latest trends in ar-

chitecture including militaris. Furthermore, it was also

important to demonstrate the aesthetic aspect of modern-

izing the medieval castrum [9, pp. 16–26] – the defensive

works were supposed to be looked at from the most repre-

sentative room of the palace located in its north wing.

Following the early modern Italian style, the composi-

tion of the residence was supposed to be modernized by

The castle was considered to be the most decent form of seat for

aristocracy in that period. See [9, p. 10].

Most probably such gardens existed nearby, outside the castle,

but not in its direct neighborhood, on the slopes of the same hill or on

the flat area nearby.

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 91

śladów przeszłości

, nie dziwi wprowadzanie innych

rozwiązań podkreślających tradycję miejsca. Rezydencja

na zamku górnym, mimo daleko idących ingerencji,

w bardzo znacznym stopniu zachowała starsze partie.

Zabieg taki służył zarazem celowi praktycznemu – skra-

cał czas konieczny na przeprowadzenie inwestycji

i zmniejszał jej koszty. Tradycyjny charakter miało rów-

nież zlokalizowanie kaplicy przy bramie prowadzącej na

zamek

. Brak jej architektonicznego powiązania z re-

zydencją został pod względem funkcjonalnym zrekom-

pensowany wprowadzeniem obszernej empory. Droga na

zamek górny wiodła niejako ceremonialną trasą, której

pokonanie obejmowało wkraczanie w jeszcze bardziej roz-

budowane partie założenia

, począwszy od przejścia przez

mo nu mentalną bramę na zamku dolnym, po niezwykle oka-

załą, reprezentacyjną dwubiegową klatkę schodową prowa-

dzą cą do czworobocznej rezydencji. Układ budynku zakła-

dał rozmieszczenie funkcji reprezentacyjnej i gospodarczej

na parterze, zaś mieszkalnej na piętrze. Kluczowym elemen-

tem była położona w skrzydle północ nym zgeo metryzowana

sala, będąca największą komnatą na całym zamku. Regularny

układ jej okien, dających widok na cały zamek i jego fortyfi-

kacje, wprowadzony doń piec i potężny kominek służący

lepszemu jej oświetleniu należy interpretować jako rozwią-

zania znamionujące jej reprezentacyjny charakter. W wyniku

jej planowanego powiększenia miała zostać przeniesiona

zlokalizowana przy basztach kuchnia, najprawdopodobniej

do północnej partii przyziemia domu wieżowego, gdzie wi-

doczny jest potężny kanał dymny. W skrzydle południo-

wym i wschod nim były zorganizowane apartamenty

wyposa żone w piece i k ominki. Piętro pałacu było prawdo-

podobnie roz wią zane na podobnej zasadzie – pełniło funk-

cję re prezen tacyjną (od północy) oraz mieszkalną (od połu-

dnia), gdzie widoczny jest układ apartamentu amfi ladowego

składającego się z izby ogrzewanej piecem i z nieogrzewa-

nej komory – sypialni

. Wszystkie te pomieszczenia rezy-

dencjonalne należy postrzegać przez pryzmat luksusowego

wyposażenia wnętrz, do którego byłaby wykorzystana ko-

lekcja dzieł przechowywana na zamku do lat 30. XVII w.,

kiedy to została przeniesiona do zamku Chojnik

Całość rezydencji miała być skomunikowana pionowo

przez trzy klatki schodowe i schody prowadzące na ganek

przed wejściem do skrzydła południowo-zachodniego.

Choć nie na taką skalę jak schody wejściowe do rezyden-

cji, pozostałe klatki schodowe również miały być we-

wnętrzne, przestronne i murowane. Bardzo reprezentacyj-

ny charakter został przez Saebischa zaproponowa ny dla

zlokalizowanych w południowym skrzydle okazałych,

trójbiegowych schodów z dwoma spocznikami, które po-

dobnie jak schody prowadzące na ganek miały mieć tral-

kowe balustrady. Taka forma realizowania komunikacji

O znaczeniu i wykorzystywaniu takiej postawy przez Schaff-

gotschów zob. [9, s. 23–28].

Takie rozwiązanie funkcjonowało m.in. na zamkach w Chojniku,

Brzegu czy Lubinie. Podobny zabieg Saebisch zastosował w Siedlisku.

Choćby ze względu na rozbudowę muru między dwiema partia-

mi zamku dolnego.

Funkcjonowanie takiego rozwiązania omawia [18, s. 183].

Inwentarz z 1635 r. publikuje [19, s. 85].

connecting the buildings and introducing symmetry to the

complex, creating an inner ward, partly eliminating the

evidently old-fashioned character of the “additive” archi-

tecture. Taking into account the importance of displaying

the traces of the past for the family representativeness and

propaganda

, the introduction of other solutions, empha-

sizing the tradition of the place, seems only natural. In

spite of far-reaching interventions, the residence in the

upper castle retained to a large degree its older sections,

which proved practical – it would reduce the time needed

to make the investment and lower its costs. The location

of the chapel by the gate leading to the castle was also in

line with the tradition

. The lack of its architectural con-

nection with the residence was functionally compensated

for by introducing a large gallery. Going the way uphill to

the upper castle was somewhat ceremonial, moving

through more and more extended parts of the complex

including a monumental gate to the lower castle and an

exquisite, representative two-flight staircase leading to

the quadrilateral residence. The layout of the building had

the representative and utility functions on the ground

floor, and the residential functions on the upper floor. The

key element was the largest in the whole the castle geo-

metrical room located in the north wing. The regular lay-

out of its windows, overlooking the whole castle and its

fortifications with a stove and a huge fireplace to provide

more light should be interpreted as solutions emphasizing

its representative character. As a result of its planned

extension, the kitchen located by the towers was supposed

to be moved most probably to the north part of the base-

ment of the tower house where a huge flue is clearly visi-

ble. The apartments to be located in the south and east

wings were supposed to have stoves and fireplaces. The

upper floor of the palace probably had a similar layout – it

was representative from the north and residential from the

south, with a clear enfilade layout, including a room heat-

ed with a stove and an unheated chamber – bedroom

All these residential rooms would be luxuriously fur-

nished and decorated with the works held in the castle un-

til the 1630s when they were moved to Chojnik castle

The whole residence was supposed to have three stair-

cases and the stairs leading to the porch in front of the

entrance to the south-west wing. Although their scale was

incomparable to the residence entrance stairs, the other

staircases were also supposed to be internal, spacious and

made of masonry. Saebisch proposed a highly representa-

tive character for the magnificent, three-flight stairs with

two landings, located in the south wing which, just like

the stairs leading to the porch would have a balustrade

with balusters. Such a form providing vertical circulation

was present in Bohemia already from the middle of the

About the significance and making use of such an attitude on the

part of the Schaffgotsch family see [9, pp. 23–28].

Such a solution was applied also in other castles, such as Choj nik,

Brzeg or Lubin. Saebisch employed a similar solution also in Sie d lisko.

For instance due to the extension of the wall between two parts

of the lower castle.

The functioning of such a solution is described in [18, p. 183].

The inventory from 1635 published in [19, p. 85].

92 Marek Świdrak

pionowej w Czechach była obecna już od połowy XVI w.,

ale na Śląsku stanowiła novum [20, s. 263], [21]. Cztery

budynki, tj. kaplica, budynek bramny, stajnia i dom na

zamku środkowym miały mieć murowane, zewnętrzne

spiralne klatki schodowe. Rozwiązanie takie było po-

wszechne w tym czasie w obrębie zwartych dworów czy

skrzydeł pałacowych, ale nie przy tak drugorzędnych

obiektach, jak budynki gospodarcze. Operowanie podob-

nymi do powyższych rozwiązaniami komunikacji piono-

wej było jednym z lejtmotywów Saebischa. Zastosował je

m.in. w Siedlisku i ratuszu wrocławskim [22, s. 11]

Projekt rezydencji na zamku górnym nie zakładał dal-

szego wzbogacania struktury architektonicznej, w szcze-

gólności nie odnotowano tu, być może ze względu na

charakter i skalę rysunku, podziałów ani detali architekto-

nicznych, częstych w tego typu założeniach (Nowy

Wiśnicz, Pieskowa Skała). Bardziej szczegółowo został

potraktowany projekt kaplicy zamkowej o jednej nawie

w systemie ścienno-filarowym, zamkniętej prezbiterium

o szerokości korpusu, wzbogaconej położoną naprzeciw

ołtarza potężną emporą, do której miało się wchodzić

przez znajdującą się w południowym narożniku budynku

śrubową klatkę schodową. Ze względu na niemożność

odpowiedniej ekspozycji elewacji południowo-wschod-

niej fasada znalazła się na ścianie południowo-zachod-

niej. Miał się w niej znajdować kolumnowy portyk po-

przedzający środkowe z trzech otworów drzwiowych.

Kaplicę, która stanowiłaby jeden z nielicznych przykła-

dów ówczesnej indywidualnej i nowoczesnej architektury

kościelnej na Śląsku, należy zestawiać nie tylko z zapro-

jektowaną przez Saebischa kaplicą w Siedlisku i jej wzor-

cami, ale także z położonym w Polsce kościołem Grobu

Matki Bożej w Kalwarii Zebrzydowskiej [23] czy kaplicą

zamkową w Nowym Wiśniczu

Zakończenie

Trudno wskazać powód, dla którego omówiony pro-

jekt nie został zrealizowany. Być może, co zgodne było-

by z koncepcją nie-barokowej rezydencji [7], okazał się

nazbyt nowatorski – sytuacja, z jaką Saebisch miał już

zapewne do czynienia na służbie u Georga Schonaicha

Rozmiar, dokładność i precyzja wykonania rysunku, bę-

dącego zapewne kopią wykonaną przez artystę na własny

użytek, świadczą, że był owocem przemyślanej koncepcji

architektonicznej odnoszącej się do wstępnej fazy rozwa-

żań nad przebudową. Potwierdza to specjalność zawodo-

Zagadnienie schodów w twórczości Saebischa, zwłaszcza ich

charakterystyka formalna, będzie przedmiotem odrębnego opracowania.

Pamiętać trzeba, że kościół klasztorny kamedułów na podkra-

kowskich Bielanach fundowany był nie tylko przez Mikołaja Wol-

skiego, ale również przez Sebastiana Lubomirskiego. Mając na uwadze

fakt przy gotowania przez Saebischa projektu dla kościoła na Bielanach,

moż na domniemywać u niego co najmniej znajomości inwestycji wiś-

nickich [24], [25]. Zagadnienie architektury powyższego budynku,

w tym wykorzystywanie jego modelu przez Saebischa, stanowi odrębne,

szerokie zagadnienie badawcze, opracowywane obecnie przez autora.

Chodzi tu o realizację alternatywnej względem projektu Saebi-

scha, osadzonej w nurcie neośredniowiecznej architektury około 1600,

kaplicy zamkowej w Siedlisku. Na temat kaplicy: [26, s. 194–196].

century but it was a novelty in Silesia [20, p. 263],

[21]. Four buildings i.e. chapel, gatehouse, stable and the

house in the middle castle would have masonry, external

spiral staircases. Such a solution was popular at the time in

compact manors or palace wings but not in such insignifi-

cant structures as storage buildings. The use of the vertical

circulation design similar to the one mentioned above was

one of Saebisch’s leitmotifs. He employed it e.g. in

Siedlisko and the town hall in Wrocław [22, p. 11]

The design of the residence in the upper castle did not

include further elaboration of its architectural structure; in

particular the design did not have, maybe due to the char-

acter and the scale of the drawing, the divisions or archi-

tectural details common in this type of complexes (Nowy

Wiśnicz, Pieskowa Skała). The more detailed design of

the single-nave chapel shows wall-pillars and a presby-

tery of the same width as the main body of the structure as

well as a huge gallery opposite the altar with its entry

through a spiral staircase located in the south corner of the

building. As it was impossible to properly expose the

south-east facade its front was in south-west wall. It was

supposed to have a columned portico preceding the mid-

dle of the three door openings. The chapel which would

have been one of few examples of individual and modern

church archi tecture in Silesia in those times should be

seen in compari son not only with the chapel in Siedlisko

the Tomb of the Mother of God in Kalwaria Zebrzydowska

[23] or the castle chapel in Nowy Wiśnicz also with lo-

cated in Poland

Conclusions

It is difficult to point out one reason why the design in

question was not executed. Maybe it proved to be too in-

novative, which would be in line with the concept of

a non-Baroque residence [7] – a situation Saebisch most

probably had to face during his service at G. Schonaich’s

The size, the accuracy, and the precision of the drawing,

which is most probably a copy made by the artist for his

own use, clearly show that it was the result of a well-

thought-out architectural concept regarding the initial

stage of the remodeling. It is confirmed by Saebisch’s

professional expertise – he was an architect and designer

[27, p. 218] and not a building supervisor, as he is some-

times described in publications [28, p. 6], [29, p. 93].

Consequently, he should be considered to have been per-

The issue of stairs in the works by Saebisch, especially their

for mal characteristics, will be the subject of a separate study.

It should be kept in mind that the monastic church of the

Camaldolese Order in Bielany near Kraków was founded not only by

Mikołaj Wolski but also by Sebastian Lubomirski. Keeping in mind the

fact that Saebisch prepared the design for the church in Bielany, it could

be presumed that he must have known about the investments in Wiśnicz

[24], [25]. The issue of the architecture of that building, including the

use of its model by Saebisch, is a bid, separate research issue the author

is working on right now.

This regards the construction of the castle chapel in Siedlisko –

an alternative to the design by Saebisch in line with the neo-medieval

architecture in around 1600. More on the chapel: [26, pp. 194–196].

Projekt przebudowy zamku Gryf /Architectural design for remodeling of the Gryf castle 93

wą Saebischa – architekta projektanta [27, s. 218], a nie,

jak to bywa określane w publikacjach, nadzorcy budowla-

nego [28, s. 6], [29, s. 93]. Tym samym należałoby go

postrzegać jako postać działającą stale na usługach

Schaffgotschów

, dla których wykonywał, nie zawsze

realizowane, projekty dla innych dóbr – Starej Kamienicy

(zamek, kościół), Cieplic czy Żmigrodu [30], [31, s. 5].

Podobnie jak dla innych arystokratów związanych z dworem

praskim – Schonaichów i Mikołaja Wolskiego.

manently working for the Schaffgotsch family

provid-

ing them with his services and making designs which

were not always executed, including for other holdings,

such as Stara Kamienica (castle, church), Cieplice or

Żmi gród [30], [31, p. 5].

Translated by

Tadeusz Szałamacha

The same as for other aristocrats connected with the court in

Prague – the Schonaichs and Mikołaj Wolski.

Bibliografia /References

[1] Bergemann J.G., Beschreibung und Geschichte der Alten Burgfeste

Greiffenstein, Bunzlau 1832.

[2] Fitzner S., Architekturzeichnungen der deutschen Renaissance:

Funktion und Bildlichkeit zeichnerischer Produktion 1500–1650,

Modern Academic Publishing, Köln 2015.

[3] Boguszewicz A., „Corona Silesiae”: zamki Piastów fürstenber-

skich na południowym pograniczu księstwa jaworskiego, świdnic-

kiego i ziębickiego do połowy XIV w., Katedra Etnologii i Antropo-

logii Kulturowej UWr, Wrocław 2010.

[4] Chorowska M., Dudziak T., Jaworski K., Kwaśniewski A., Zamki

i dwory obronne w Sudetach, t. 2: Księstwo jaworskie, Instytut Ar-

cheologii UWr, Wrocław 2008.

[5] Markgraf H., Schulte J.W., Codex Diplomaticus Silesiae, t. 14:

Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis, Josef Max &

Comp., Breslau 1889.

[6] Jurek T., „Abstructores castrorum”. Przyczynek do dziejów spo-

łecznych i politycznych Śląska w połowie XIII w., [w:] W. Bukow-

ski, T. Jurek (red.), Narodziny Rzeczypospolitej. Studia z dziejów

średniowiecza i czasów wczesno-nowożytnych, t. 2, Societas Vistu-

lana, Kraków 2012, 767–786.

[7] Kwaśniewski A., Nie-barokowa rezydencja w okresie baroku –

abnegacja czy demonstracja? Casus siedzib rodu Schaffgotschów

w XVII–XVIII w., [w:] A. Kozieł (red.), Wokół Karkonoszy i Gór

Izer skich. Sztuka baroku na śląsko-czesko-łużyckim pograniczu,

Muzeum Karkonoskie w Jeleniej Górze, Jelenia Góra 2012, 23–38.

[8] Świdrak M., Uwagi na temat fundacji kościelnych Mikołaja Wol-

skiego w Kłobucku i Krzepicach, [w:] P. Gryglewski (red.), Sztuka

Polski Środkowej. Studia, t. 6, Księży Młyn, Łódź 2016, 97–117.

[9] Kwaśniewski A., „Fortezza verso Residenza”. Nevojenské funkce

fortikací ve struktuře zámeckého areálu ve střední Evropě reného

novovĕku (zejména s ohledem na Slezsko), [w:] Sborník příspěvků

z 9. specializované konference stavebněhistorického průzku-

mu uspořádané 8.–11. června 2010 v Olomoucí. Zámecký areál,

Národní Památkový Ústav, Olomouc 2012, 5–34.

[10] Oszczanowski P., Gromadzki J., Theatrum vitae et mortis. Grafika,

rysunek i malarstwo książkowe na Śląsku w latach ok. 1550–ok.

1650, Muzeum Historyczne, Wrocław 1995.

[11] Bożek-Leszczyk E., Projekt przebudowy zamku w Świnach, [w:]

J. Harasimowicz (red.), Szlachta na Śląsku. Czasy średniowieczne

i nowożytne. Katalog wystawy Rycerze wolności, strażnicy praw,

Muzeum Miedzi, Legnica 2015, 161.

[12] Nentwig H., Der Kynast und der Greiffenstein, „Schlesische Hei-

mat-Blätter” 1908, Nr 22, 513–518.

[13] Chorowska M., Rezydencje średniowieczne na Śląsku. Zamki, pa-

łace, wieże mieszkalne, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2003.

[14] Olszacki T., Różański A., Badania terenowe zamków z obszaru

Wielkopolski i Polski Centralnej w XXI w., [w:] A. Różański (red.),

Gemma Gemmarum. Studia dedykowane Profesor Hannie Kóčce-

-Krenz, t. 2, Wydawnictwo PTPN, Poznań 2017, 995–1048.

[15] Kwaśniewski A., Problem obronności siedzib szlacheckich na

Śląsku i Ziemi Kłodzkiej w okresie renesansu, [w:] E. Różycka-

-Rozpędowska, M. Chorowska (red.), Nie tylko zamki. Szkice oa-

rowane Profesorowi Jerzemu Rozpędowskiemu w siedemdziesiątą

piątą rocz ni cę urodzin, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2005,

129–146.

[16] Kuzio-Podrucki A., Schaffgotschowie. Zmienne losy śląskiej ary-

stokracji, Ocyna MONOS, Bytom 2007.

[17] Bugaj T., Proces i egzekucja dziedzica z Kowar Hansa Ulri-

cha Schaffgotscha (Ratyzbona 1635), „Rocznik Jeleniogórski”

1987/1988, t. 25/26, 131–142.

[18] Kwaśniewski A., Wzorce siedziby szlacheckiej na ziemiach Króle-

stwa Czeskiego w dobie renesansu – geneza, powinowactwo form

i treści, oddziaływania, [w:] M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszcza-

nowski (red.), Śląsk i Czechy. Wspólne drogi sztuki. Materiały

konferencji naukowej dedykowane Profesorowi Janowi Wrabeco-

wi, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2007, 175–187.

[19] Schubert H., Beiträge zur Geschichte der Burg Kynast, „Der Wan-

derer im Riesengebirge” 1899, Nr. 19, 84–86.

[20] Różycka-Rozpędowska E., Późnorenesansowe dwory śląskie.

Z badań nad architekturą świecką Śląska XVI–XVII w., [w:]

T. Hrankowska (red.), Sztuka około 1600, Stowarzyszenie History-

ków Sztuki, Warszawa 1974, 247–292.

[21] Krčálová J., Česká renesanční schodiště, „Umění” 1983, R. 31,

nr 2, 97–114.

[22] Burgmeister L., Das Breslauer Rathaus, Breslau 1913.

[23] Świdrak M., Architektura kościoła Grobu Matki Bożej pod we-

zwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Brodach

koło Kalwarii Zebrzydowskiej, [w:] A. Betlej (red.), Prolegomena.

Materiały studentów i doktorantów historii sztuki, Instytut Historii

Sztuki UJ, Kraków 2013, 29–62.

[24] Szlezynger P., Kaplica zamku Lubomirskich w Wiśniczu, „Biuletyn

Historii Sztuki” 1990, T. 52, Nr 1/2, 73–88.

[25] Karpowicz M., Andrea Spezza – architekt nadworny Lubomirskich,

„Barok” 2002, nr 17–18, 9–63.

[26] Kąsinowska R., Architektura rezydencjonalna powiatu nowosol-

skiego, Muzeum Miejskie w Nowej Soli, Nowa Sól 2003.

[27] Oszczanowski P., Złoty medalion oprawiony czterema diamenta-

mi: dzieła Gerharda Hendrika z Amsterdamu z początku XVII w.

w Oleśnicy, Agencja Wydawnicza Argi, Wrocław–Oleśnica 2012.

[28] Bożek-Leszczyk E., Kościół Kanoników Regularnych pw. św. Ja-

kuba Apostoła w Krzepicach, Ocyna Wydawnicza Atut, Wrocław

2012.

[29]

Brykowska M., Pustelnie i architektura zakonu kamedułów w pierw szej

połowie XVII w., w świetle nowych badań, [w:] K. Gutt mejer, A. Czyż

(red.), Kameduli w Warszawie 1641–2016. 375 lat fundacji eremu

na Bielanach, Miasto Stołeczne Warszawa, Warszawa 2016, 75–98.

[30] Harasimowicz J., Reussendorf – Greiffenberg – Altkemnitz. Drei

Evanelische Pfarrkirchen der Familie Schaffotsch im schlesischen

Gebirgsland, [w:] J. Bahlcke, U. Schmilewski, T. Wünsch (Hrsg.),

Das Haus Schaffgotsch. Konfession, Politik und Gedächtnis eines

schlesischen Adelsgeschlechtes vom Mittelalter bis zur Mo derne,

Bergstadtverlag Wilhelm Gottlieb Korn, Würzburg 2010, 291–306.

[31] Gretschel K., Valentin von Saebisch, sein Leben und seine Taetig-

keit am Breslauer Rathaus, „Schlesische Zeitung”, 8.11.1916, 4–6.

94 Marek Świdrak

Streszczenie

W artykule omówiono nieznany dotychczas rysunek autorstwa Valentina von Saebisch odnoszący się do zamku Gryf. Choć rysunek nie jest datowa-

ny, to z pewnością powstał na krótko przed wybuchem wojny 30-letniej, dzięki czemu stanowi niezwykle cenne źródło wiedzy o przedmiotowej re-

zydencji. Rysunek ma podwójny charakter – zawiera szczegółową inwentaryzację zastanego wyglądu zamku, a także przedstawia proponowaną

wizję jego przebudowy. Korzystając z inwentaryzacji, autor artykułu koryguje dotychczasowe tezy dotyczące wyglądu zamku na początku XVII w.

Ponadto tekst omawia zaproponowaną przebudowę w kontekście współczesnej jej architektury rezydencjonalnej na Śląsku, mecenatu Schaffgotschów,

a także twórczości Valentina von Saebisch.

Słowa kluczowe: architektura nowożytna, architektura rezydencjonalna, fortykacje, Valentin von Saebisch, rysunek, projekt architektoniczny

Abstract

The article discusses the hitherto unknown design for remodelling of the Gryf castle drawn by Valentin von Saebisch. Even though the drawing is

undated, it is clear that it was made prior to the Thirty Years’ War which makes it an invaluable source for research on the Gryf castle. The drawing

has a double character – it contains a condition survey of the property and a design of remodelling of the residence. Using the condition survey, the

article discards some of the hitherto hypotheses about the shape of the castle and provides new, credible information on the matter. Moreover, the

paper delves into a comparison between the proposed design and the wider panorama of contemporary Silesian residential architecture, Schaffgotsch’s

patronage and work of Valentin von Saebisch.

Key words: early modern architecture, residentional architecture, fortications, Valentin von Saebisch, sketch, architectural design

Niezrealizowany projekt przebudowy zamku Gryf autorstwa Valentina von Saebisch

Marek Świdrak

doi:10.5277/arc190106

Streszczenie