O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście. Korzyści ze stosowania metod zespolonych. Studium przypadku mieszkańców historycznych budynków

2017

1(49)

DOI: 10.5277/arc170102

Marcin Mateusz Kołakowski*

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście.

Korzyści ze stosowania metod zespolonych.

Studium przypadku mieszkańców historycznych budynków

How to measure well-being in architecture.

The benefits of using mixed-method research.

Based on a case study involving inhabitants of heritage houses

Wstęp

Każdy chce się dobrze czuć, ale co to właściwie zna-

czy i jak można zmierzyć tak zwany dobrostan (ang. well-

-being)? Badacze próbują odpowiedzieć na to pytanie od

lat 90. XX w. dzięki zastosowaniu coraz to bardziej wy-

ranowanych metod tzw. oceny jakości w okresie użytko-

wania (ang. Post Occupancy Evaluation), a także opraco-

wując strategie takie jak ocena zadowolenia użytkownika

(ang. Occupant Satisfaction Evaluation) (Building Use

Studies – BUS) [1]. Ni niejsza praca przedstawia, jak

w okresie ostatnich dziesięciu lat politycy, ekonomiści,

deweloperzy oraz niektóre organizacje światowe angażu-

ją się w działania mające na celu badanie tzw. dobrostanu.

Działania te zaowocowały publikacją dokumentów stano-

wiących swoiste wytyczne dotyczące badań dobrostanu.

Jednakże wytyczne te, wzorce i standardy nie zawsze są

ze sobą kompatybilne. Niektórzy badacze usilnie starają

się ustalić, które z nich posługują się najskuteczniejszymi

metodami, ale jed no jest pewne – nie ma jednej idealnej

metody mierzącej dobrostan.

Większość badaczy dzisiaj zgodziłaby się z twierdze-

niem, że istnieją dwa główne rodzaje metod: jakościowe

i ilościowe, tak jak to przedstawiają autorzy ważnych pu-

blikacji, np. Groat i Wang w pracy Architectural Re search

Methods [2]. Jednak Sale et al., pisząc w artykule Revi-

Introduction

Everyone would like to feel well. But how can we

measure well-being? Researchers have been trying to an-

swer this question since the 1990s by rening Post Oc-

cupancy Evaluation techniques and developing strategies

such as Occupant Satisfaction Evaluation (Building Use

Studies – BUS) [1]. This paper will present how in the

last decade, politicians, economists, developers and some

world organisations joined the movement of researching

well-being. Their involvement resulted in the production

of documents that could be called “guideline literature”.

These guidelines, benchmarks and standards compete

against one another. Some researchers have attempted to

establish which one offers the single best methodology,

but the crux of the matter is that there is no single metho-

dology that can be dened as the best.

The majority of researchers today would agree that

research methods can be divided into qualitative and

quantitative methods, as proposed by seminal books such

as Architectural Research Methods by Groat and Wang

[2]. However, Sale et al. in Revisiting the Quan titative-

Qualitative Debate [3] warn against the orthodox “re-

search camp” mentality and encourage the use of mixed-

method research. This appeal is particularly valid and

important when researching well-being and satisfaction.

The rst part of this paper reviews the “guideline lite-

rature”, contextualising it in a long debate about well-be-

ing. Since Socrates’ time until the newest branch of positive

* School of Architecture and Design, University of Lincoln, UK.

16 Marcin Mateusz Kołakowski

siting the Quantitative-Qualitative De bate [3] o różni-

cach w badaniach jakościowych i ilościowych, ostrzega-

ją przed mentalnością „obozu ortodoksyjnych badaczy”

i zachęcają do stosowania metod mieszanych. Takie zróż-

nicowanie metod jest szczególnie odpowied nie i ważne

przy badaniu zagadnienia dobrostanu i zado wolenia.

W pierwszej części niniejszej pracy dokonano prze-

glądu wytycznych w kontekście długiej debaty na temat

dobrostanu. Od czasów Sokratesa aż do czasów psycho-

logii pozytywnej kolejne pokolenia myślicieli ostrzega-

ją przed stosowaniem nadmiernych uproszczeń. Niniej-

sza praca podaje argumenty za tym, że takie zjawiska

jak eudajmonia i przebaczanie wskazują, iż dobrostan

nie ma wy łącznie charakteru liniowego czy też hierar-

chicznego.

W drugiej części przedstawiono studium przypadku,

którego przedmiotem jest szczególny typ zabudowy za -

bytkowej i sposób funkcjonowania, postawy i opinie

jego mieszkańców. Wskazano przykłady tego, jak za-

stosowanie mieszanych metod badawczych może być

po mocne w poznawaniu dobrostanu, a także jak bardzo

mylące może być stosowanie tylko jednej metody ba-

dawczej.

CZĘŚĆ 1 – MIERZENIE DOBROSTANU

Dobrostan i problem wytycznych

Kontekst polityczny

W lutym 2008 r. prezydent Francji Nicholas Sarko-

zy, niezadowolony ze sposobu mierzenia dobrostanu

w oparciu przede wszystkim o produkt krajowy brutto

(PKB), poprosił trzech ekonomistów: Josepha Stiglitza,

Amartya Sena (obaj laureaci Nagrody Nobla) oraz Jeana-

-Paula Fitoussiego o powołanie komitetu, którego zada-

niem byłoby opracowanie lepszych sposobów mierzenia

postępu społecznego. W wyniku prac tego komitetu, dwa

lata później, ekonomiści ci razem z grupą 25 wiodących

naukowców opublikowali Report by the Commission on

the Measurement of Economic Performance and Social

Progress, który stwierdzał, że […] czas już najwyższy,

aby nie mierzyć [poziomu] produkcji gospodarczej tyl-

ko dobrostan ludzi, przy czym miary dobrostanu powin-

ny być osadzone w kontekście zrównoważonego rozwoju

[4, s. 12].

Raport, który wskazywał konkretne obszary dobro-

stanu, takie jak […] kapitał społeczny, szczęście, a tak-

że zdrowie i dobrostan umysłowy został okrzyknięty […]

przełomowym dokumentem, szczególnie w odniesieniu

do faworyzowanego w nim użycia subiektywnych miar

dobrostanu przy projektowaniu oraz ocenie postępu spo-

łecznego [5, s. 119].

Nowe wytyczne

Raport przygotowany przez ekonomistów dla Sarko-

zy’ego sprawił, że określenie dobrostan stało się słowem

kluczem, które zaczęto stosować w innych dziedzi nach,

psychology, generations of thinkers have been warning

against over-simplication. This paper will argue that the

phenomenon of eudemonia and forgiveness indicates that

well-being is not simply linear or hierar chical.

The second part presents a case study which researches

a particular type of heritage architecture and its inhabit-

ants. This part shows examples of how the mixed-research

approach could be useful in an investigation of well-being

or rather of how single-research methods could be mis-

leading.

PART 1 – MEASURING WELL-BEING

Well-being and problems of “guideline literature”

Political context

In February 2008, the French president Nicholas Sar-

kozy, dissatised with the way of measuring well-being

based predominantly on GDP, asked three economists

Joseph Stiglitz, Amartya Sen (both Nobel Prize winners),

and Jean-Paul Fitoussi to create a committee to consider

better ways of measuring social progress. As a result, two

years later those economists together with a group of 25

leading scholars produced the Report by the Commission

on the Measurement of Economic Performance and So-

cial Progress which stated that The key message, and uni-

fying theme of the report, is that the time is ripe for our

measurement system to shift emphasis from measuring

economic production to measuring people’s well-being

and measures of well-being should be put in a context of

sustainability [4, p. 12].

The report, which indicated specic areas of well-

being as “social capital, happiness, and health and mental

well-being” has been called a “landmark document, most

notably in its advocacy of the use of subjective measures

of well-being for designing policies and assessing social

progress” [5, p. 119].

New “guideline literature”

The report prepared by economists for Sarkozy made

“well-being” a buzz-word which started to be applied in

other disciplines, including architectural research. New

interpretations have been created, which are more specif-

ic, more precise and more applicable to architecture, but

at the same time probably more limiting.

In their book Well-being: Productivity and happiness

at work [6] Robertson and Cooper paved the way to re-

search on this subject in architecture by distinguishing be-

tween three components of well-being: physical, psycho-

logical and social. This work, however, focuses mainly on

business arguments claiming that healthy employees mean

better economy. [Well-being] means lower sickness-ab-

sence levels, better retention and more satised customers.

People with higher levels of well-being live longer, have

happier lives and are easier to work with […] [6, p. xiv].

After this publication Cooper set up a new inuential digi-

tal platform – Human spaces (http://humanspaces.com) –

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 17

włącznie z badaniami architektury. Powstały nowe, bardziej

precyzyjne interpretacje, które lepiej odnoszą się do ar-

chitektury, ale jednocześnie są być może bardziej ogra-

niczające.

Robertson i Cooper w swojej książce Well-Being: Pro-

ductivity and happiness at work [6] przedstawili podstawę

badania tego zagadnienia w architekturze poprzez wy-

różnienie trzech elementów składowych dobrostanu: ele-

mentu zycznego, elementu psychologicznego i ele mentu

społecznego. Cytowani autorzy podają jednak głównie

argumenty biznesowe, zgodnie z którymi zdrowi pracow-

nicy oznaczają lepszą gospodarkę. [Dobrostan] oznacza

niższy poziom absencji w pracy ze względów zdrowotnych,

lepszą wydajność i więcej zadowolonych klientów. Ludzie

odczuwający wyższy poziom dobrostanu żyją dłużej, są

szczęśliwsi i łatwiej się z nimi pracuje […] [6, s. xiv]. Po

tej publikacji Cooper stworzył nową, wpływową platfor-

mę cyfrową – Human spaces (http://humanspaces.com)

– która […] zajmuje się wyłaniającym się ruchem bada-

nia zdrowia i dobrostanu [6, s. xiv]. Dzięki tej publikacji

źródeł i raportów, takich jak The Global Impact of Biophi-

lic Design in the Workplace [7], platforma ta wprowadza

pojęcie dobrostanu do języka architektury i pragnie wpły-

wać na tzw. dużych międzynarodowych graczy.

W 2014 r. Rada ds. Budownictwa Ekologicznego (ang.

Green Building Council) opublikowała pracę Health, Well -

being & Productivity in Ofces, która podaje „listę kon-

trolną dobrostanu” (publikacja w sieci: http://www.ukgbc.

org). W 2016 r. Bilnger GVA – angielska agencja nieru-

chomości oferująca usługi doradcze na całym świecie –

przygotowała raport Green to Gold, w którym dobrostan

wymieniany jest jako jeden z siedmiu światowych tzw.

megatrendów wpływających na kierunek rozwoju prze-

mysłu budowniczego na świecie [8].

Inny wielki gracz, instytut Global Real Estate Susta-

inability Benchmark (GRESB), próbuje zapewnić och-

ronę zdrowia i dobrostanu dzięki systemom monitorin

gu,

wytycznym oraz certykatom produktów i usług. W 2016 r.

agencja GRESB opublikowała wytyczne pod tytułem

Health & Well-Being Module Reference Guide, które

wskazują, że Zdrowie i dobrostan stają się obecnie bar-

dzo ważnymi obszarami w branży nieruchomości [9, s. 2].

Dokument ten przeznaczony jest dla światowego rynku

nieruchomości i próbuje przekonać, że zagadnienie do-

brostanu jest brane pod uwagę na różnych etapach rozwo-

ju oraz że jest ono oceniane przy użyciu szczegółowych

metod gromadzących dane na podstawie „zaznaczania

przez respondentów gotowych odpowiedzi”.

Jeszcze bardziej wyszukane metody opracowała or-

ganizacja Delos Living (http://delos.com), która opisuje

swoją misję jako […] budowanie lepszego świata i sta-

wianie zdrowia oraz dobrostanu w centrum projektowa-

nia i konstruowania. Delos jako rma założyła instytut

badający związek dobrostanu i budownictwa IWBI (In-

ternational WELL Building Institute). Instytut ten opu-

blikował WELL Building Standard, który na ich stronie

(delos.com) określany jest jako […] pierwszy na świecie

standard budowlany skupiający się wyłącznie na ludzkim

zdrowiu i dobrostanie, stworzony w oparciu o siedmio-

letnie badania prowadzone wspólnie przez naukowców,

which […] explores the emerging movement of health and

well-being research [6, p. xiv]. Thanks to the publication

of resources and reports, such as The Global Impact of

Biophilic Design in the Workplace [7], this platform in-

troduces well-being into the language of architecture and

aims to inuence large international players.

In 2014, the Green Building Council produced a publi-

cation Health, Wellbeing & Productivity in Ofces, which

offers a “well-being check list” (published online: http://

www.ukgbc.org). In 2016, Bilnger GVA – UK’s real es-

tate agency providing world advisory services – prepared

a report Green to Gold where “Wellness” was mentioned

as one of the seven global megatrends driving the direc-

tion of the world’s construction industry [8].

Another big player, Global Real Estate Sustainability

Benchmark (GRESB), tries to ensure that health & well-

being are guarded by monitoring systems, guidelines and

certications of products and services. In 2016, GRESB

published Health & Well-being Module Reference Guide,

which admits that Health & well-being are rapidly emerg-

ing as important areas of opportunity for the real estate

industry [9, p. 2]. This document is addressed to the

global property market and aims to ensure that the con-

sideration of well-being is embedded in various stages of

development, and that it is assessed using a form of their

detailed “box-ticking” guideline.

An even more elaborate methodology has been deve -

loped by Delos Living (http://delos.com), an organi sa -

tion which describes its mission as […] building a better

world and placing health and “wellness” at the centre of

design and construction. Delos is a founder of Interna-

tional WELL Building Institute (IWBI) which published

the WELL Building Standard that claims to be [...] the

world’s rst building standard focused exclusively on hu-

man health and wellness which is based on seven years

of research in partnership with scientists, doctors and ar-

chitects exploring the connection between the buildings

where people spend their time, and the health and well-

being impacts [10]. The aim of this standard is to create

certication which could result in the award of a Silver,

Gold or Platinum standard, similarly to assessment meth-

ods and rating systems such as BREEAM or LEEDS.

The guideline species categories of well-being (such as

air, water, nourishment, light). This tendency of creating

standards became typical for the documents that can col-

lectively be referred to as “guideline literature” and which

generate various “tools”, “benchmarks”, “indicators” or

“scales” attempting to grasp and categorize well-being.

Each of the organisations creating the guidelines hope to

become the most popular accredited certication body.

Literature on economy of well-being

The “guideline literature” relying on questionnaires and

checklists can be seen as a response to pressure exerted by

the industry to transform architectural quality into econom-

ic revenue. Stephen Hodder, president of RIBA 2013/14,

said: There is no evidence that good design improves

peo ple’s lives. If we can demonstrate that architecture

can bring economic value or improve performance in

18 Marcin Mateusz Kołakowski

lekarzy i architektów, nad wpływem budynków na zdro -

wie i dobrostan ludzi, którzy spędzają w nich czas [10].

Celem tego standardu jest opracowanie systemu certy-

kacji i nadawania odpowiedniej oceny (Silver, Gold lub

Platinum), podobnie do metod oceny i systemów ratin-

gowych takich jak BREEAM czy LEEDS. Wytyczna ta

podaje kategorie dobrostanu (takie jak powietrze, woda,

odżywianie, światło). Ta tendencja do tworzenia standar-

dów stała się typowa dla dokumentów łącznie określanych

jako wytyczne propagujące zastosowanie różnych narzę-

dzi, wzorców, wskaźników czy też skal mających do-

kładnie zbadać i ocenić dobrostan. Każda z organizacji

tworzących wytyczne ma nadzieję, że stanie się najpow-

szechniejszym organem akredytowanej certykacji.

Literatura dotycząca ekonomii dobrostanu

Można uznać, że wytyczne opierające się na kwestio-

nariuszach i listach kontrolnych powstają w odpowiedzi

na presję wywieraną przez branżę, mającą na celu wyge-

nerowanie zysków ekonomicznych z jakości architektury.

Stephen Hodder, prezes RIBA 2013/2014, powiedział:

Nie istnieją dowody na to, że dobry projekt poprawia

życie ludzi. Jeśli można wykazać, że architektura może

zwiększyć wartość ekonomiczną lub poprawić wydajność

w miejscu pracy czy też być źródłem większego poczucia

wspólnoty, możemy wpisać projektowanie do agendy rzą-

dowej [za: 11].

Rok po wystąpieniu Hoddera dwie organizacje branżo-

we: British Research Establishment (BRE) razem z Uni-

ted Business Media (UBM) ogłosiły konkurs na „badanie

powiązania między budynkami a dobrostanem ich miesz-

kańców” (ang. Research Paper to Investigate the Link

Bet ween Buildings and The Well-Being of Those Who

Occu py Them).

Pomimo wielkich aspiracji tych organizacji opinio-

twórczych zaczęły się pojawiać znaczne napięcia doty-

czące nie tylko denicji dobrostanu, ale również tego,

komu on służy. Niektórych badaczy martwi to, że te wy-

tyczne opracowane w oparciu o metody ekonomiczne

często koncentrują się na dobrostanie bogatych klientów,

których stać na zapłacenie za wysokie standardy w archi-

tekturze. Lupo, który uczestniczył w tym konkursie BRE/

UBM przyznaje, że: Nie istnieją ogólnie przyjęte deni-

cje dobrostanu, a istniejące denicje oceniają jedy nie

dobrostan konkretnej grupy [użytkowników], bez bra nia

pod uwagę negatywnego wpływu na dobrostan innych

[ludzi] [12, s. 2].

Tym niemniej wytyczne wspomniane powyżej mogą

być traktowane jako próba podniesienia standardów ar-

chitektury – ambicja stworzenia środowiska zdrowego

i przyjemnego dla ludzi oraz przyrody. Jednak badacze

usiłujący określić dobrostan w oparciu o biurokratyczne

standardy obejmujące „zaznaczanie przez responden-

tów gotowych odpowiedzi” muszą zdawać sobie sprawę

z oczywistych niebezpieczeństw płynących z zastosowa-

nia danych metod badawczych. W poniższych paragra-

fach przedstawiono próbę odpowiedzi na pytanie, czy

metodologia zaproponowana w wytycznych może czasa-

mi być niewłaściwa.

workplaces or engender a better sense of community, we

can elevate design up the government’s agenda [after: 11].

A year after Hodder’s speech, the British Research Es-

tablishment (BRE) together with the United Business Me-

dia (UBM) launched a competition for a Research Paper

to Investigate the Link Between Buildings and The Well-

being of Those Who Occupy Them.

Despite high aspirations of those opinion-shaping or-

ganisations, the tensions start to be tangible not only in

the denition – what is well-being? – but also who is it

for? Some researchers are concerned that those guidelines

derived from economic methodology often concentrates

on well-being for wealthy clients who are able to pay for

high standards in architecture. Lupo who participated in

the BRE/UBM research paper competition admits that-

There are no universally accepted denitions of well-

being. Those denitions that do exist assess only the well-

being of a particular group without incorporating nega-

tive impacts on others’ well-being [12, p. 2].

Nevertheless, the “guideline literature” mentioned

above could be hailed as an attempt to raise standards of

architecture – an ambition to create an environment which

is healthy and pleasant for people and nature. However,

researchers attempting to investigate well-being based

on these box-ticking standards must be aware of the

drawbacks which could be apparent particularly from

the perspective of research methodology. The following

paragraphs attempt to answer the question of whether

methodology offered by the “guideline literature” might

indeed sometimes be awed?

Well-being is non-hierarchical (eudaimonia)

Epicurus’ heritage

Even if today “well-being” is presented as a new

emerging direction of research, it has been the key ques-

tion for thinkers since Socrates, Epicurus and Aristotle

who distinguished between hedonia (ἡδονή) – the ex-

perience of positive emotional states and satisfaction of

desires, and eudaimonia (εὐδαιμονία) – the presence of

meaning and development of one’s potentials, ourish-

ing [13]. The father of epicureanism, the rst school con-

cerned with well-being, was far from promoting rampant

hedonia, the pursuit of pleasure, and warned against over-

indulgence as a notion that often leads to pain. Instead,

he promoted eudaimonia which Epicurus suggested to

achieve by ataraxia, tranquil life characterized by peace

and freedom from fear, and aponia – the absence of pain

by living a self-sufcient life surrounded by friends [14].

This superiority of eudaimonia was advocated by

thinkers for centuries but it could be (and is) a useful

concept also in contemporary psychology. Disabato et

al. in Different Types of Well-Being? A Cross-Cultural

Examination of Hedonic and Eudaimonic Well-Being

[13] suggests applying the ancient Greek distinctions to

modern research. This work presents a vast landscape of

various psychological methodologies dedicated to indi-

vidual aspects of eudaimonia (such as the meaning in life,

hope, curiosity etc.). This wide perspective on well-being

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 19

Dobrostan nie jest hierarchiczny (eudajmonia)

Dziedzictwo Epikura

Nawet jeśli dzisiaj dobrostan jest przedstawiany

jako nowy kierunek badań, stanowił on kluczową kwe-

stię już dla sta ro żytnych myślicieli takich jak Sokrates,

Epikur i Arystoteles, którzy odróżniali hedonię (ἡδονή)

– doświadczanie pozytywnych stanów emocjonalnych

i zaspokajanie przyjemności od eudajmonii (εὐδαιμονία)

– istnienia sensu i rozwoju własnego potencjału, pełni

samorealizacji [13]. Ojciec epikureizmu, pierwszej szko-

ły zajmującej się dobrostanem, był daleki od promowa-

nia wszechobecnej hedonii, podążania za przyjemnością

i ostrzegał przed niepowściągliwością, która często pro-

wadzi do bólu. Wręcz przeciwnie, promował eudajmonię

osiąganą poprzez ataraksję – spokojne życie pełne poko-

ju i wolności od strachu oraz aponię – brak bólu dzię-

ki prowadzeniu życia samowystarczalnego w otoczeniu

przyjaciół [14].

Te zalety eudajmonii były promowane przez myśli-

cieli przez wieki, ale może ona być (i nadal jest) uży-

teczną koncepcją również we współczesnej psycholo-

gii. Disabato et al. w Different Types of Well-Being?

A Cross-Cultural Examination of Hedonic and Eudaimo-

nic Well-Being [13] sugerują stosowanie starożytnego,

greckiego rozróżnienia do nowoczesnych badań. Praca

ta przedstawia szerokie spektrum różnych metod psy-

chologicznych poświęconych poszczególnym aspektom

eudajmonii (ta kim jak sens życia, nadzieja, ciekawość).

Ta szeroka pers pektywa ujęcia tego, czym jest dobrostan,

zaczęła być adaptowana przez psychologię pozytywną –

nową dzie dzinę nauki poświęconą satysfakcjonującemu

życiu – która eksperymentuje z mieszanymi metodami

badawczymi poprzez monitorowanie realnych sytuacji

życiowych przy użyciu smartfonów czy też nowego

sprzętu przenośnego [15]. Najważniejszym „przesłaniem

eudajmonicznym” nie jest jednak koncentrowanie się wy-

łącznie na przyjemności, ale dostrzeganie obszaru, gdzie

może się w pełni realizować potencjał i aspiracje danej

osoby.

Pułapka Maslowa

Szeroka eudajmoniczna perspektywa psychologii po-

zytywnej stoi w kontraście do „wytycznych dotyczących

dobrostanu”, które odnoszą się głównie do „wartości he-

donistycznych” takich jak zdrowie, komfort i przyjemno-

ści estetyczne. Jedną z przyczyn powstawania tych hedo-

nistycznych tendencji jest bezkrytyczna adaptacja słynnej

piramidy potrzeb opracowanej przez Maslowa [16], który

uporządkował potrzeby hierarchicznie: potrzeby zjo-

logiczne, potrzeba bezpieczeństwa, potrzeby społeczne,

potrzeba uznania oraz potrzeba samorealizacji. Typo-

wym przykładem zwolennika takiej adaptacji może być

Lupo, który napisał: W tym zakresie proponuje się użycie

ludzkich potrzeb zgodnie z opisem Maslowa. Tak więc na

przykład gdyby potrzeby 100% ludności całego świata

były spełnione, wtedy ten świat byłby miarą pełnego suk-

cesu dla wszystkich rządów [12, s. 3].

started to be adopted by positive psychology – a new eld

of study dedicated to satisfactory life – which experi-

ments with mixed methodologies by monitoring real life

situations using smartphones or new wear-on equipment

[15]. However, the most important “eudemonic message”

is not to focus merely on pleasure but to see where one’s

potential and aspirations could ourish.

Maslowian Trap

The wide eudemonic perspective of positive psychol-

ogy contrasts with the “well-being guideline literature”

which refers mainly to “hedonic values” – health, comfort

and aesthetic pleasures. One of the reasons these hedonic

tendencies could be caused is the uncritical adaptation

of the pyramid of needs famously developed by Maslow

[16] who ordered needs hierarchically: basic needs, se-

curity, social needs, esteem needs and self-actualisation.

A typical example of such an adaptation could be Lupo

who wrote: For this measure it is proposed that human

needs, as described by Maslow, are used. So, for exam-

ple, if 100% of the world’s population had 100% of their

needs met, then this would be a measure of complete suc-

cess for the world’s governments [12, p. 3].

Understandably, Maslow’s pyramid is favoured by re-

searchers. It is simple and easy to use and adopt. How-

ever, it cannot be forgotten that this system has also been

contested on numerous occasions by psychologists such

as Schaller et al. [17] and many key gures from psy-

chological schools. Fromm, who dedicated a great part

of his life’s work to developing psychoanalytical theory

of needs pointed out the lack of coherence in Maslow’s

pyramid: This list is a somewhat unsystematic enumera-

tion, and regrettably Maslow did not try to analyse the

common origin of such needs in the nature of Man [18].

Fromm draws attention to the fact that the history of hu-

manity is full of people who were ready to sacrice com-

fort and basic needs for their aspirations of freedom, love,

passion and self-fullment. People do not commit suicide

because they are hungry, but because they feel their life

has no meaning – said Fromm.

In his Drive: The Surprising Truth About What Mo-

tivates Us, Pink draws on 40 years of his research and

argues that the three elements of motivation are: “Autono-

my” – desire to direct our own lives; “Mastery” – the urge

to get better; and “Purpose” – the yearning to do what we

do in service of something larger than ourselves [19].

Donald Trump vs. Hippies

Sometimes in architecture it is easy to distinguish

which designer followed the principle of hedonia from the

one dedicated to eudaimonia.

One considers luxury homes as desirable machines of

pleasure. This perspective could be seen in books on ar-

chitecture which associate well-being with celebrity life-

style, such as Donald Trump’s Living in Luxury: Inside

the World’s Most Glamorous Homes [20].

Conversely, an “eudemonic architect” sees architecture

as an agent of developing people’s potential. An extreme

20 Marcin Mateusz Kołakowski

Nie ma nic dziwnego w tym, że badacze lubią piramidę

Maslowa, która jest prosta i łatwo się jej używa oraz ją się

adaptuje. Nie można jednak zapominać, że ten system jest

również krytykowany przy różnych okazjach przez psy-

chologów takich jak Schaller et al. [17] oraz wielu wy-

bitnych przedstawicieli szkół psychologicznych. Fromm,

który poświęcił dużą część dzieła swojego życia na opra-

cowywanie psychoanalitycznej teorii potrzeb, wskazał na

brak spójności w piramidzie Maslowa: Lista ta stanowi

nieco bezładne wyszczególnienie, lecz niesety Maslow nie

spróbował przeanalizować wspólnych źródeł leżących

w naturze człowieka [18, s. 247]. Fromm zwraca uwagę

na fakt, że historia ludzkości jest pełna ludzi, którzy byli

gotowi poświęcić komfort oraz podstawowe potrzeby dla

swoich dążeń do wolności, miłości, pasji i samospełnie-

nia. Ludzie nie popełniają samobójstw, bo są głodni, tylko

dlatego że czują, iż ich życie nie ma sensu – powiedział

Fromm.

Pink w swojej książce Drive: The Surprising Truth

About What Motivates Us podaje, na podstawie 40 lat

badań, trzy elementy wewnętrznej motywacji: autonomię

– pragnienie kierowania własnym życiem; mistrzostwo

– dążenie do bycia coraz lepszym; oraz cel – pragnienie

robienia tego, co robimy, w służbie czemuś większemu

niż my sami [19].

Donald Trump kontra hipisi

Czasami w architekturze łatwo dostrzec, który pro-

jektant był wierny zasadom hedonii, a który poświęcił się

eudajmonii.

Niektórzy traktują luksusowe domy jak pożądane ma-

szynki do zaspokajania przyjemności. Taka perspektywa

widoczna jest w książkach na temat architektury, które

łączą dobrostan ze stylem życia celebrytów, na przykład

w książce Donalda Trumpa Living in Luxury: Inside the

World’s Most Glamorous Homes [20].

Z drugiej strony „architekt eudajmoniczny” uważa ar-

chitekturę za środek do rozwijania potencjału drzemiącego

w ludziach. Skrajnym przykładem takiego podejścia może

być architektura dokumentowana przez Kahna, który za-

łożył wydawnictwo Shelter w celu publikowania o ekspe-

rymentalnej architekturze alternatywnej, kiedyś łączonej

z hipisami, a ostatnio częściej kojarzonej z ludźmi dbają-

cymi o środowisko, budującymi swoje domy samodziel-

nie. Biograe i dokumentacja zgromadzona przez Kahna

przedstawia osoby, które chętnie poświęciły komfort, aby

prowadzić aktywne życie często razem z innymi podob-

nie myślącymi ludźmi. Ta książka jest o prostych domach,

budowanych z naturalnych materiałów w oparciu o ludz-

ką pomysłowość. Jest ona o odkrywaniu ciężkiej pracy,

radości z samowystarczalności i wolności. O schronieniu,

które jest czymś więcej niż dachem nad głową [21, s. 3].

Te dwa przeciwstawne sposoby podejścia do architek-

tury podnoszą kwestię metodologii porównawczej. Które

metody mogą być stosowane do mierzenia i porównania

dobrostanu w każdym z tych typów architektury?

Psychologia pozytywna, która skupia się na rozwoju

osobistym, może inspirować badania architektoniczne do

zmiany w kierunku badania środowiska zbudowanego nie

example of this approach could be illustrated by archi-

tecture documented by Khan who set up the publication

“Shelter” in order to publish experimental alternative ar-

chitecture once associated with hippies and recently more

with environmentally minded self-builders. Biographi-

cal accounts and documentation collected by Khan paint

a picture of people who happily sacriced comfort in or-

der to lead an active life often together with likeminded

people. This book is about simple homes. Natural materi-

als and human resourcefulness. It is about discovery of

hard work, the joys of self-sufciency, and freedom. It is

about shelter, which is more than roof overhead wrote

Khan [21, p. 3].

These two contrasting approaches to architecture raise

a question about comparison methodology. Which meth-

odologies can be applied to measure and compare the well-

being in each of these types of architecture?

Positive psychology, which focuses on personal growth,

could inspire architectural research to shift towards in-

vestigating the built environment not as a pleasure mak-

er but as an activator. It is a function of the built envi-

ronment described by Awan et al. in the ground breaking

work Spatial Agency: Other way of Doing Architec ture:

Agency is described as the ability of the individual to

act in dependently of constructing structures of society

[22, p. 30].

Well-being is non-linear (forgiveness)

Conflicting values

A one-dimensional model could also be misleading in

situations when people are facing an internal conict of

values – when in order to gain one quality, another has to

be compromised. Such conicts are not rare and are em-

bedded in questions which many of us asked ourselves:

Should I live in an expensive spacious house in the sub-

urbs far from work or a smaller at in the city centre?

Should I spend money on insulation or a building exten-

sion? Should I rent a house or buy one and have a mort-

gage? Researchers who aim to understand well-being

should not ignore these conicts but look closely at this

internal struggle – the mechanism of trading certain val-

ues in order to achieve other type of satisfaction. This of-

ten means sacricing comfort in order to achieve more

idealistic values.

Forgiveness

In 2007, in their article Are users more tolerant of

“green” buildings? [23] Leaman and Bordass coined the

concept of “forgiveness” and introduced it to architecture.

These authors evaluated 177 UK buildings by measur-

ing “occupant satisfaction” using the BUS Methodo-

logy 2016 [1] which is an established questionnaire that

rates satisfaction with comfort, temperature, air, lighting,

noise, design, needs, image, health and – importantly

– “comfort overall”, using a ve-level Likert scale. Au-

thors compared answers given by users of conventional

buildings and of “buildings with green intent in their

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 21

jako źródła przyjemności, ale źródła aktywności. Jest to

funkcja środowiska zbudowanego opisana przez Awan

et al. w przełomowej pracy Spatial Agency: Other way

of Doing Architecture: Pośrednictwo jest opisane jako

zdolność danej osoby do działania niezależnie od prze-

ciwstawnych struktur społeczeństwa [22, s. 30].

Dobrostan nie jest liniowy (wybaczanie)

Sprzeczne wartości

Model jednowymiarowy również mógłby być mylą-

cy w sytuacjach, kiedy ludzie przeżywają wewnętrzny

konikt wartości – kiedy w celu zyskania danej jakości

coś trzeba poświęcić. Takie konikty nie są rzadkie i są

one zakorzenione w pytaniach, które wielu z nas sobie

zadaje: „Czy lepiej mieszkać w drogim i dużym domu

na przedmieściach, daleko od pracy, czy w mniejszym

mieszkaniu w centrum miasta?”, „Czy lepiej wydać pie-

niądze na ocieplenie, czy też na rozbudowę domu?”, „Czy

lepiej wynająć dom, czy wziąć kredyt i go sobie kupić?”.

Badacze, którzy chcą zrozumieć dobrostan, nie powinni

ignorować tych dylematów, tylko bliżej się przyjrzeć tej

wewnętrznej walce – mechanizmowi zamiany pewnych

wartości na inne w celu osiągnięcia innego rodzaju zaspo-

kojenia. Często oznacza to poświęcenie komfortu w celu

osiągnięcia bardziej idealistycznych wartości.

Wybaczanie

W 2007 r. Leaman i Bordass w artykule Are users more

tolerant of „green” buildings? [23] przedstawili koncep-

cję wybaczania i wprowadzili ją do architektury. Autorzy

ci dokonali oceny 177 budynków w Wielkiej Brytanii

poprzez zmierzenie „zadowolenia mieszkańców” przy

użyciu Metodologii BUS 2016 [1], która opiera się na

ustalonym kwestionariuszu mierzącym poziom zadowo-

lenia z komfortu, temperatury, powietrza, oświetlenia,

hałasu, projektu, zaspokajania potrzeb, wyglądu, zdrowia

i – co równie ważne – „komfortu ogólnego” przy użyciu

pięciostopniowej skali Likerta. Autorzy porównali odpo-

wiedzi udzielone przez użytkowników typowych budyn-

ków oraz „budynków z zaprojektowanymi elementami

ekologicznymi”. Porównanie wyników wskazało, że po-

ziom zadowolenia w poszczególnych kategoriach (tem-

peratura, powietrze itp.) był podobny dla obu rodzajów

użytkowników, ale przy pytaniu o ocenę „komfortu ogól-

nego” użytkownicy „budynków ekologicznych” byli za-

wsze bardziej zadowoleni ze swoich budynków. Leaman

i Bordass postawili hipotezę, że mieszkańcy „zielonych”

budynków są skłonni więcej „wybaczać”: Użytkownicy

[zielonych budynków] to szczęśliwcy [ang. satisers

a nie optymaliści [ang. optimizers], którzy mają zdol-

ność dostosowania i dają sobie radę. Potraą oni znaleźć

kompromis pomiędzy dobrymi i złymi rzeczami, dojść do

porozumienia z kolegami i do pewnego stopnia wybaczyć

Określenie ukute przez H.A. Simona do opisu zachowania kon-

sumentów zadowolonych z wyników gorszych niż optymalne.

design briefs”. Comparison of the results showed that the

satisfaction levels in individual categories (temperature,

air etc.) were similar in both types of users, but that when

asked to assess “comfort overall”, “green building” us-

ers were always more satised with the buildings. Lea-

man and Bordass suggested a hypothesis that occupants

of green buildings tend to be more “forgiving”: [Green

buildings’] users are satisers

not optimizers, they adapt

and cope. They trade-off good things against bad, reach

compromises with their colleagues, and put up with short-

comings within reason. They often give designers and

managers the benet of the doubt if they like the design

but they can be scathing if they think that the building is,

for example, too complicated, self-indulgent, ostentatious

or makes them look stupid [23, p. 662].

Similar results have been presented by Deuble and de

Dear, who compared surveys within two academic ofce

buildings in Sydney, Australia. In the case of this research,

however, satisfaction with a building was compared with

environmental concerns assessed using the New Ecologi-

cal Paradigm Scale (NEP), according to methodology de-

veloped by Dunlap and Van Liere [24]. The researchers

indeed found a positive correlation between NEP and sat-

isfaction assessed by BUS methodology, they interpreted

it as the “forgiveness factor” [25].

Further research on forgiveness was conducted in 2013

by Gou and Prasad among users of 14 ofce buildings

claimed to be agships of “green” Chinese architecture

[26]. This survey identied a similar phenomenon: [...]

green buildings users were more forgiving of their build-

ings and they were more likely to balance the good fea-

tures against the bad – authors concluded [26, p. 161].

Sunikka-Blank and Galvin argued that forgiveness

does not have to relate merely to environmental attitudes.

In their article Irrational homeowners? How aesthetics

and heritage values inuence thermal retrot decisions

in the United Kingdom [27] the authors gave an account

of research involving users of historic buildings. When

faced with the dilemma “should we keep the character of

the building or make it warmer?” they decided that the

character of the building outweighs the requirements for

good thermal properties of their houses – a conclusion

that would be difcult to predict only by using the Ma-

slowian pyramid or any linear model of well-being.

PART 2 – CASE STUDY:

RESEARCH ON HERITAGE HOUSES IN LINCOLNSHIRE

Case study

The following case study describes a mixed-method re-

search project funded by the University of Lincoln which

was conducted over 18 months in 2015 and 2016. One

important part of this research was to investigate the qual-

ity of living, well-being and satisfaction of the inhabitants

Term coined by H.A. Simon to describe consumer behaviour

where people settle for less than optimal outcomes.

22 Marcin Mateusz Kołakowski

niedociągnięcia. Często wierzą projektantom i kierowni-

kom na słowo, jeśli podoba im się projekt, ale mogą być

krytyczni, jeśli uważają, że budynek jest na przykład zbyt

skomplikowany, zbyt wyszukany, ostentacyjny czy też jest

powodem, że wyglądają na głupich [23, s. 662].

Podobne wyniki przedstawili Deuble i de Dear, którzy

porównali badania w dwóch budynkach biurowych pra -

cowników akademickich w Sydney w Australii. W przy -

pad ku tego badania zadowolenie z budynku było jednak

odniesione do kwestii środowiskowych ocenianych przy

użyciu skali NEP (ang. New Ecological Paradigm), zgod-

nie z metodologią opracowaną przez Dunlapa i Van Lie-

re’a [24]. Deuble i de Dear rzeczywiście odkryli pozy-

tywną korelację pomiędzy skalą NEP a zadowoleniem

ocenianym zgodnie z metodologią BUS, co zinterpreto-

wali jako „czynnik wybaczania” [25].

Dalsze badania nad wybaczaniem zostały przeprowa-

dzone w 2013 r. przez Gou i Prasada wśród użytkowni-

ków 14 budynków biurowych uznawanych za sztandaro-

we przykłady chińskiej architektury „ekologicznej” [26].

To badanie wykazało podobne zjawisko i autorzy wycią-

gnęli wniosek, że […] użytkownicy budynków ekologicz-

nych byli w stanie więcej wybaczać swoim budynkom i ła-

twiej znaleźć kompromis między jego zaletami i wadami

[26, s. 161].

Sunikka-Blank i Galvin twierdzili, że wybaczanie

nie musi się odnosić tylko do aspektów środowisko-

wych. W swoim artykule Irrational homeowners? How

aesthetics and heritage values inuence thermal retrot

decisions in the United Kingdom [27] przedstawili raport

z badania, w którym brali udział użytkownicy budynków

zabytkowych. Kiedy ci ostatni mieli do rozwiązania dyle-

mat „Czy zachować charakter budynku, czy też go ocie-

plić?”, uznali, że charakter budynku, w którym mieszkają,

jest ważniejszy niż jego właściwości termiczne, i doszli

do wniosku, trudnego do przewidzenia jedynie na podsta-

wie analizy piramidy Maslowa czy też innego liniowego

modelu dobrostanu.

CZĘŚĆ 2 – STUDIUM PRZYPADKU:

ZABYTKOWE DOMY W HRABSTWIE LINCOLNSHIRE

Studium przypadku

Poniższe studium przypadku opisuje projekt badaw-

czy realizowany przy wykorzystaniu metod mieszanych

nansowany przez University of Lincoln przez ponad 18

miesięcy w latach: 2015 i 2016. Ważną jego częścią było

określenie jakości życia, dobrostanu i zadowolenia miesz-

kańców zabytkowych budynków w hrabstwie Lincoln-

shire w Wielkiej Brytanii znanych jako domy zbudowane

z gliny i słupów (ang. mud and stud cottages – M&S).

Domy M&S i postawienie problemu

Domy M&S (z gliny i słupów) są jedną z najmniej zna-

nych technik budowlanych w Wielkiej Brytanii. Wśród

niewielu badaczy, którzy o niej pisali, wymienić należy

np. nauczyciela akademickiego Barleya [28], historyka

of historic cottages in Lincolnshire, UK known locally as

“mud and stud” (M&S) cottages.

M&S and problem statement

M&S is one of the least known British building tech-

niques. Only a few researchers have written about it, such

as academic Barley [28], building historian, archaeologist

Field [29]. Historian Cousins [30] and architect Glew [31]

were convinced that this regional style is almost exclu-

sively typical of only the eastern part of Lincolnshire.

Many enthusiasts and M&S owners are associated in

a group called EMESS (East Midlands Earth Structure

Society). The common opinion within this group is that

the quality of living in M&S cottages is exceptionally

good and the houses are warm in winter and cold in sum-

mer. However, theoretical calculations of the U-value pre-

dict that the thermal performance of M&S walls is much

lower than modern standards.

The research which was carried out aimed to inves-

tigate those claims and gain a better insight into the

well-being and quality of life of M&S inhabitants. The

follow ing part of the paper concentrates on assessing

the mixed-methodology applied in the research.

M&S technique

According to Barley (1952), M&S cottages are a

unique type of buildings which were built for the rather

poor part of village society between 1400 and 1850 us-

ing the typical Lincolnshire building techniques of that

time [28]. EMESS members estimate that around only

200–400 M&S buildings remain today and not all of them

have maintained their original features.

Lincolnshire is a sparsely populated region of Great

Britain, rich in clay but without many naturally forested

areas. These conditions contributed to the development of

the technique which uses earth but does not require good

quality timber. A thin wooden frame reinforced with even

thinner laths, covered with an earth inll is what con-

stitutes M&S walls, which are usually approx. 250 mm

thick. They do not have externally exposed timber ele-

ments, but load-bearing elements are covered under an

external layer of earth. This solution eliminates any cracks

which could cause draughts. Timber is, however, exposed

on the inside and together with the ceiling beams, it cre-

ates the characteristic interiors often appreciated by the

inhabitants. Externally, white walls with small windows

and half-hipped, thatched roofs offer this architecture its

picturesque look (Fig. 1–5). Internally, M&S cottages

usually have a large central chimney stack which divides

the building into two parts. Many M&S buildings have

upper rooms, but surveys of beams and layout indicate

that upper oors were later alterations.

Mixed-methodology and triangulation

The Lincolnshire research posed a series of metho-

dological challenges which have been analysed and dis-

cussed among the author and collaborators: Magdalena

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 23

Baborska-Narożny (Wrocław University of Science and

Technology) and Ian Keeling (Cundall Johnston and Part-

ners). Discussions on appropriate methods which should

be applied reflected a series of identi fied limi tations.

Firstly was the availability and re pre sentative ness of

the research group. Although surveys and invitations

for collaboration in the research were sent to all avail-

able addresses of M&S cottages, the risk has been iden-

tified that the occupants who accepted the invitation to

participate in research were those inhabi tants who are

particularly enthusiastic and proud of their homes. Their

opinions, which were by all means valuable and relevant,

might not be representative of the whole community of

M&S inhabitants. Secondly, the cottages were occupied

in very different ways in terms of how they were used

and how many people lived in them. Some inhabitants

accepted the fact that a historical building may be cold-

er, while others were ready to accept the fact that living

in such cottages must be associated with higher occupa-

tional costs. This created the risk that monitoring could

be misrepresented. Thirdly, researched cottages present-

ed a variation of different typologies in terms of layout,

the extent of changes introduced over the cen turies and

even the wall fabric (two of them – despite being called

earth buildings – were cladded with brick approximate-

ly one hundred years ago). The typolo gical differences

were so great that even researchers such as Field dis-

puted the notion of whether the term “M&S” should

be used at all from a building histo rians point of view

[29]. Despite these and other challenges described later

in this paper, the author of this paper and the collabora-

tors mentioned above came to the conclusion that this

unique type of architecture, its importance and phenom-

enon linked with a group of inhabitants of M&S houses

deserves a better insight, understanding and closer inves-

tigation. Questions of “What is it like to live in these

houses?” and “Who are the people occupying them?”,

“How do they perceive well- being in relation to their

buildings?” seemed to be re levant questions which could

allow a comparison be tween the culture associated with

M&S and other types of historical architecture across

the world.

As a result of the discussion among researchers, the

conclusion has been reached that a single qualitative or

quantitative methodology would distort the view and un-

derstanding of the subject. Instead, researchers decided to

follow the concept of a pragmatic approach developed by

Johnson and Onwuegbuzie [32] 2004. Thus, researchers

decided to reject traditional dualisms such as rationalism

vs. empiricism and endorse the pluralism of perspectives

in observation strategies and human enquiry which is de-

scribed by Johnson and Onwuegbuzie as […] what we do

in our day-to-day lives as we interact with our environ-

ments [32, p. 14].

The inspiration also came from “multi-strategy re-

search design” advocated by Robson in the Real World

Research, where he writes: The rise of multi-strategy re-

search is, at least in part attributable to weariness with

qualitative/quantitative hostilities; the appreciation by

practicing researchers that it was actually possible to do

budownictwa, archeolożki Field [29]. Historyk archi-

tektury Cousins [30] oraz architekt Glew [31] są przeko-

nani, że ten regionalny styl jest charakterystycz ny niemal

wyłącznie dla wschodniej części hrab stwa Lincolnshire.

Wielu entuzjastów i właścicieli domów M&S jest

członkami towarzystwa budowli wykonanych z ziemi

EMESS (East Midlands Earth Structure Society – Stowa-

rzyszenie Budownictwa Ziemnego z Centralnej Anglii).

W myśl popularnej wśród członków tej grupy opinii, że

jakość życia w domach M&S jest wyjątkowo wysoka,

można powiedzieć, iż są one ciepłe w zimie oraz zimne

w lecie. Teoretyczne obliczenia współczynnika przeni-

kania ciepła U wskazują jednak, że przepuszczalność

cieplna ścian domów M&S jest dużo niższa niż obecnie

wymagane normy.

Przeprowadzone badanie miało na celu zwerykowa-

nie twierdzeń głoszonych przez miłośników M&S oraz

uzyskanie lepszego wglądu w kwestie dotyczące dobro-

stanu i jakości życia mieszkańców tych domów. Poniż-

sza część pracy skupia się na metodach zastosowanych

w czasie badania jakości życia w tych domach.

Technika budowy domów M&S

Według Barleya (1952) domy M&S są wyjątkowe.

Były one budowane zwykle dla najbiedniejszej części

mieszkańców wsi w latach 1400–1850 zgodnie z techni-

kami typowymi dla hrabstwa Lincolnshire tamtych cza-

sów [28]. Członkowie towarzystwa EMESS podają, że

obecnie istnieje zaledwie 200–400 domów M&S i nie

wszystkie z nich zachowały swój pierwotny charakter.

Hrabstwo Lincolnshire to rzadko zaludniony rejon

Wielkiej Brytanii, bogaty w glinę, gdzie jednak brakuje

terenów zalesionych. Warunki te przyczyniły się do

rozwoju techniki budowlanej wykorzystującej ziemię

i niewymagającej użycia dobrej jakości drewna. Ściany

domów M&S, o grubości około 250 mm zbudowane są

z cienkiej drewnianej ramy, wzmocnionej jeszcze cień-

szymi listewkami, wypełnionej ziemią. Nie mają one żad-

nych wystających na zewnątrz elementów drewnianych,

a elementy nośne są przykryte z zewnątrz warstwą ziemi.

Takie rozwiązanie eliminuje pęknięcia mogące powodo-

wać wnikanie powietrza do środka. Drewno jest jednak

wyeksponowane w środku i razem z belkami sutowymi

tworzy charakterystyczny wystrój często bardzo lubiany

przez mieszkańców. Z zewnątrz białe ściany z małymi

oknami oraz dachy naczółkowe kryte strzechą nadają tej

architekturze uroczy wygląd (il. 1–5). W swoim wnę-

trzu domy M&S zwykle mają duży komin usytuowany

po środku, który dzieli budynek na dwie części. Wiele

domów M&S ma pokoje na piętrze, ale badania belek

i rozkład pokoi wskazują, że pomieszczenia na piętrze

powstawały w późniejszym okresie.

Mieszane metody badawcze i triangulacja

Badanie przeprowadzone w hrabstwie Lincolnshire

sta-

nowiło duże wyzwanie metodologiczne, które było analizo-

wane i omawiane przez autora i współpracowników:

Mag-

dalenę Baborską-Narożny (Politechnika Wrocławska)

24 Marcin Mateusz Kołakowski

research with both qualitative and quantitative elements

without dire consequences; and the realisation […] that

pragmatism provided a highly compatible theoretical un-

derpinning to mixing the two types of methods in the same

project [33, p. 29–30].

It allowed triangulation of data whereby results

achieved from one method could be cross-checked against

results obtained from other methods. The set of applied

methods consisted of (a) historical research, (b) question-

naires, (c) interviews with inhabitants, (d) 18-month mon-

itoring of indoor temperature and humidity, (e) survey, (f)

thermal imaging, (g) interviews with historians, builders

and people involved in M&S.

The research is still on-going and will nish in 2017.

Nevertheless, the data already analysed allow assessing

the usefulness of the applied methodology.

The following paragraphs show how the process of

triangulation allowed cross-checking one method vs. an-

other in order to allow a more objective insight.

• Historical research vs. questionnaires

In 1799, Young encouraged landowners to build M&S

for its cheapness, suitability and well-being for peasantry:

Smaller sort brick cottage for one family will cost £50.

But of mud and stud, one third less [34, p. 34].

Cousins, the best known enthusiast-expert of those cot-

tages, is the author of the only book entirely dedicated

M&S in which he wrote these cottages are known for

being cozy and warm in winter but cold in summer [30,

p. 36]. Perhaps some researchers who based their meth-

odology merely on literature would consider these refer-

ences as a sufcient indication of the quality of M&S.

More skeptical scientists, however, should like to check

these claims vs. other methods. The author of this paper

contacted Cousins who had been keeping and updat-

ing a list of all known M&S buildings. In the rst phase,

addresses were double checked, 85 cottages with original

features were selected and questionnaires sent out to those

addresses with returned stamped envelopes. 23 question-

naires were returned. Questionnaires comprised several

i Iana Keelinga (Cundall Johnston and Partners). Podczas

dyskusji dotyczących tego, jakie metody powinny być za-

stosowane, pojawiło się wiele ograniczeń. Po pierwsze,

wątpliwości dotyczyły dostępności i reprezentatywności

badanej grupy. Pomimo wysłania materiałów i zaproszeń

do uczestnictwa w badaniu na wszystkie dostępne adresy

domów M&S zauważono, że zaproszenie zechciały przy-

jąć przede wszystkim osoby, które są szcze gólnie entu-

zjastyczne i dumne ze swoich siedzib. Ich opinie, choć

są oczywiście bardzo cenne i ważne, mogą nie być repre-

zentatywne dla całej społeczności miesz kań ców domów

M&S. Po drugie, domy były zamiesz ki wa ne i wykorzy-

stywane w bardzo różny sposób, a także liczba ich miesz-

kańców była różna. Niektórzy z nich zaakceptowali fakt,

że budynek zabytkowy może być zimniejszy, a inni byli

gotowi pogodzić się z tym, że miesz ka nie w takich do-

mach musi wiązać się z wyższymi kosztami utrzymania.

To sprawia, że obserwacje mogą być niereprezentatywne.

Po trzecie, rozkład pomieszczeń w badanych domach był

różny, a modernizacje w tym zakresie wprowadzane przez

wieki. Obejmowały one nawet zmianę materiału, z które-

go wykonane były ściany (ściany dwóch domów – mimo

że ciągle nazywano je domami zbudowanymi z ziemi –

obłożone były cegłami około stu lat temu). Typologiczne

różnice były tak duże, że nawet tacy badacze jak Field

podważali, jako historycy budownictwa, używanie w sto-

sunku do nich określenia „domy M&S” [29]. Pomimo

tych i innych wyzwań opisanych poniżej, autor niniejszej

pracy oraz wspomniani współpracownicy doszli do wnio-

sku, że ten wyjątkowy rodzaj architektury, jego znaczenie

oraz fenomen powiązane z grupą mieszkańców domów

M&S zasługują na lepsze opracowanie, zrozumienie i do-

kładniejsze zbadanie. Pytania: „Jak się mieszka w takich

domach?”, „Kim są mieszkańcy tych domów?” czy też

„Jak oni oceniają dobrostan w odniesieniu do tych budyn-

ków?” wydawały się odpowiednie do porównania kultury

powiązanej z domami M&S i innymi rodzajami architek-

tury zabytkowej na świecie.

Dyskusja badaczy doprowadziła do konkluzji, że zasto-

sowanie pojedynczych metod jakościowych i ilościowych

Il. 1. Typowy dom M&S w hrabstwie Lincolnshire

(fot. M.M. Kołakowski)

Fig. 1. Typical Lincolnshire

M&S

cottage

(photo by M.M. Kołakowski)

Il. 2. Dom M&S – elementy drewniane wewnątrz

(fot. M.M. Kołakowski)

Fig. 2. Internally exposed timber in a

M&S

cottage

(photo by M.M. Kołakowski)

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 25

Il. 3. Typowy plan parteru domu

M&S z dużym kominem

w środku

(rys. M.M. Kołakowski)

Fig. 3. Typical ground floor plan

in a M&S cottage

with a large chimney stack

in the middle

(drawing by M.M. Kołakowski)

Il. 5. Przekrój typowego

domu M&S

(rys. M.M. Kołakowski)

Fig. 5. Section through a typical

M&S cottage

(drawing by M.M. Kołakowski)

Il. 4. Typowy plan piętra

domu M&S

(rys. M.M. Kołakowski)

Fig. 4. Typical first floor plan

in a M&S cottage

(drawing by M.M. Kołakowski)

parts. This paper concentrates on the part relating to well-

being and satisfaction.

In the questionnaire, two open questions without any

prompts asked for the “positive” and “negative” aspects

of living in an M&S cottage to be listed. These type of

questions allowed researchers to identify the values of

M&S houses that are important to inhabitants. The results

give a good insight into the value systems of M&S in -

ha bitants. It was possible to group positive values most

commonly mentioned into: aesthetics (47% answers),

connection to history (39%) and unique character (31%).

Negative aspects most commonly mentioned were: low

zniekształciłoby ogląd i zrozumienie zagadnienia.

W związ ku z tym postanowili zastosować „podejście

prag matyczne” opracowane przez Johnsona i Onwuegbu-

zie [32] w 2004 r. – odrzucili tradycyjne podziały takie

jak racjonalizm i empiryzm i opowiedzieli się za plura-

lizmem perspektyw w strategii obserwacji oraz ludzką

dociekliwością opisaną przez cytowanych powyżej au-

torów jako […] to, co robimy w naszym codziennym ży-

ciu, kiedy wchodzimy w interakcję z naszym środowiskiem

[32, s. 14].

Inspiracją było też „projektowanie badań z wykorzy-

staniem zróżnicowanych strategii analitycznych” propo-

26 Marcin Mateusz Kołakowski

nowane przez Robsona w książce pod tytułem Real World

Research, gdzie pisze on, że: Pojawienie się badań wy-

korzystujących zróżnicowane strategie analityczne jest

przy najmniej częściowo przypisywane znużeniu swoistą

ry walizacją badań jakościowych z ilościowymi; do strze-

żeniu przez praktykujących badaczy faktu, że jest jednak

możliwe prowadzenie badań zarówno z elementami ja-

kościowymi, jak i ilościowymi bez niepożądanych skut-

ków; oraz zrozumieniu […], że pragmatyzm zapewnił

od powiednią teoretyczną podbudowę mieszania dwóch

rodzajów metod badawczych w tym samym projekcie [33,

s. 29–30].

Umożliwiło to triangulację danych, dzięki czemu wy-

niki uzyskane jedną metodą mogły być porównane z wy-

nikami uzyskanymi inną metodą. Zestaw zastosowanych

metod obejmował: (a) badania historyczne, (b) kwestiona-

riusze, (c) wywiady z mieszkańcami, (d) 18-miesięczny mo -

nitoring wewnętrznej temperatury i wilgotnoś ci, (e) son

daż,

(f) badania termowizyjne, (g) wywiady z hi sto ry ka mi, bu-

downiczymi i ludźmi oddanymi idei domów M&S.

Badanie ciągle trwa i zakończy się w 2017 r. Niezależ-

nie od tego, przeanalizowane już dane umożliwiają ocenę

użyteczności zastosowanej metodologii.

Poniższe paragrafy wskazują, jak proces triangulacji

umożliwił porównanie różnych metod w celu uzyskania

bardziej obiektywnego wglądu.

• Badanie historyczne a kwestionariusze

W 1799 r. Young zachęcał właścicieli ziemskich do

budowania domów M&S ze względu na ich niski koszt,

dopasowanie oraz dobrostan dla chłopstwa: Dom z małej

cegły dla jednej rodziny kosztuje £50, a dom z gliny i słu-

pów jedną trzecią mniej [34, s. 34].

Cousins, najbardziej znany entuzjasta-ekspert tych

domów i autor jedynej książki w całości poświęconej

domom M&S pisze w niej, że […] domy te znane są

z tego, że są przytulne i ciepłe w zimie oraz zimne w lecie

[30, s. 36]. Być może niektórzy badacze, którzy opar-

li swoją metodologię tylko na literaturze przedmiotu,

uznaliby te referencje za wystarczająco przedstawiające

jakość domów M&S. Jednak bardziej sceptyczni woleliby

zwerykować te twierdzenia przy użyciu innych metod.

Autor niniejszej pracy kontaktował się z Cousinsem,

który prowadzi i stale uaktualnia wykaz wszystkich zna-

nych domów M&S. Najpierw ponownie sprawdzono

adresy, wybrano 85 domów z zachowanymi oryginal-

nymi elementami i wysłano na te adresy kwestionariu-

sze z kopertami zwrotnymi. Odesłano 23 wypełnione

kwestionariusze, złożone z kilku części. Niniejsza praca

skupia się na części dotyczącej dobrostanu i za dowolenia.

Dwa otwarte pytania w kwestionariuszu bez żadnych

podpowiedzi dotyczą wymienienia „pozytywnych” i „ne-

gatywnych” aspektów mieszkania w domu M&S. Tego

typu pytania umożliwiły badaczom zidenty kowanie za-

let, które są ważne dla ich mieszkańców. Wyniki pozwoli-

ły poznać systemy wartości mieszkańców domów M&S.

Możliwy również był podział najczęściej wymienia -

nych zalet na grupy: estetyka (47% odpowiedzi), przy-

wiązanie do historii (39%) oraz unikatowy charak ter

(31%). Najczęściej wymieniane negatywne aspekty to:

thermal performance (52%); high cost of living and main-

tenance (52%), or restric tions connected with living in

a historical building (39%).

Since low temperature performance has been men-

tioned by so many respondents it was obvious that the

common opinion that M&S is warm in winter and cold in

summer is not shared by everyone. However, this raised

the question: how could this opinion be so popular and

widely spread?

• Arithmetic mean vs. separate groups

Researchers who analyse merely an arithmetic mean

from the answers about comforts could come to the con-

clusion that people who live in M&S houses do not like

the buildings since half of those questioned reported poor

thermal quality. Unfortunately, this methodology could

overlook the fact that 17% of inhabitants answered with-

out any prompt that the positive aspect of those buildings

is the fact that “they are well insulated and warm in win-

ter” and 21% that the building “has an atmosphere which

makes you feel good”.

While the calculated mean values would be hard to in-

terpret, it was the ethnographical perspective which of-

fered a more useful insight. In terms of calculating means,

what turned out to be very useful was to identify two dis-

tinctively dissimilar groups among respondents with dif-

ferent paradigms and value systems – enthusiasts of M&S

and those sceptical of the technique. Assuming that they

create one group could be misleading particularly when

conducting research dealing with well-being and satisfac-

tion. In other words, if we deal with two groups where

one is extremely happy and the other extremely dissatis-

ed it would be very misleading to say that on average

they are “so-so” – not too happy, not too dissatised.

The awareness that we are dealing with two separate

groups turned out to be particularly relevant during an-

other stage of research – interviews. It has been realised

that mainly people who are enthusiastic about M&S were

the ones to invite us for further research.

• Interviews vs. measurements

The next step of the Lincolnshire research project

was identifying 11 properties, establishing contact with

those M&S inhabitants who expressed an interest in par-

ticipating in the research, visiting their properties, con-

ducting interviews and taking thermal images of their

properties.

During most of the semi-structured interviews, it was

obvious that all inhabitants felt very positive emotions to-

wards their cottages. When asked: Are you happy with this

house? All of them answered yes and offered additional

explanations. One third of them praised their thermal

properties claiming that the houses are cosy and warm in

winter. When asked Does the building you live in meet

your expectations regarding thermal performance? one

of the typical answers was: Oh, yes. It’s fantastic. I don’t

know why more people don’t build out of mud.

A researcher who would only rely on interview metho-

dology could fall under the impression that indeed those

houses have excellent properties. However, the qualita-

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 27

niska wydajność cieplna (52%); wysoki koszt zamieszka-

nia i utrzymania (52%), ograniczenia związane z miesz-

kaniem w budynku zabytkowym (39%).

Ze względu na to, że niska wydajność cieplna była

wymieniana przez tak wielu respondentów, uznano, że

nie wszyscy podzielają obiegową opinię, że domy M&S

są ciepłe w zimie, a zimne w lecie. Pojawiło się zatem

pytanie: „Jak to możliwe, że ta opinia jest tak popularna

i szeroko znana?”.

• Średnia arytmetyczna a różne grupy badanych

Badacze, którzy analizują jedynie średnią arytmetycz-

ną odpowiedzi dotyczących komfortu, mogli dojść do

wniosku, że ludzie mieszkający w domach M&S nie lubią

ich, ponieważ połowa z pytanych wspomniała słabą ja-

kość izolacji cieplnej. Niestety, stosując tę metodologię,

można było przegapić to, że jednak 17% mieszkańców

odpowiedziało bez żadnych podpowiedzi, że pozytywną

cechą tych budynków jest fakt, że są one dobrze ocieplo-

ne i ciepłe w zimie, a 21%, że atmosfera budynku spra-

wia, że dobrze się czujesz.

Chociaż trudno byłoby zinterpretować wyliczone war-

tości średnie, to właśnie dzięki perspektywie etnogracz-

nej można było uzyskać bardziej pożyteczną wiedzę. Jeśli

chodzi o wyliczanie wartości średnich, szczególnie po-

mocne okazało się zidentykowanie dwóch wyraźnie róż-

nych grup respondentów stosujących różne paradygmaty

i systemy wartości – entuzjastów domów M&S oraz scep-

tyków wobec tej technologii. Założenie, że tworzą oni

jedną grupę, mogłoby być mylące, szczególnie przy wy-

konywaniu badań dotyczących dobrostanu i zadowolenia.

Innymi słowy, jeśli mamy do czynienia z dwoma grupa-

mi – jedną obejmującą osoby bardzo zadowolone, a dru-

gą osoby bardzo niezadowolone – byłoby bardzo mylące

twierdzenie, że średnio nie są oni ani zbyt zadowoleni, ani

zbyt niezadowoleni.

Świadomość tego, że mamy do czynienia z dwiema

osobnymi grupami respondentów, okazała się szczególnie

ważna podczas drugiej fazy badania, obejmującej wywia-

dy. Badacze zdali sobie sprawę, że ci, którzy zadeklaro-

wali dalszy udział w projekcie, to głównie osoby nasta-

wione entuzjastycznie do domów M&S.

• Wywiady a pomiary

Następny etap projektu badawczego w hrabstwie Lin-

colnshire obejmował rozpoznanie 11 domów M&S, na-

wiązanie kontaktu z ich mieszkańcami, którzy wyrazili

zainteresowanie uczestnictwem w badaniu, odwiedzenie

tych domów, przeprowadzenie wywiadów i wykonanie

w nich badań termowizyjnych.

Podczas większości częściowo ustrukturyzowanych

wywiadów okazało się, że wszyscy mieszkańcy odczu-

wali bardzo pozytywne emocje w stosunku do swoich

domów. Na pytanie: Czy jesteś szczęśliwy/szczęśliwa

w tym domu? wszyscy odpowiadali Tak i udzielali dodat-

kowych wyjaśnień. Jedna trzecia z nich chwaliła właści-

wości cieplne swych domów, twierdząc, że są one przy-

tulne i ciepłe w zimie. Na pytanie: Czy dom, w którym

mieszkasz, spełnia twoje oczekiwania dotyczące wydaj-

ności cieplnej? jedna z typowych odpowiedzi brzmiała:

tive methodologies have been cross-checked with quanti-

tative data from sensors which had been installed in those

properties for 18 months as well as thermal imagining.

Because this paper discusses chosen mix-method meth-

odology there is not enough space to present and analyse

all gathered data. Yet it is important to mention the be-

net of triangulation between qualitative and quantitative

research on the example of correlation of the measured

internal temperature, satisfaction and paradigms of in-

heritance. In more than half of the monitored cottages

readings of measured monthly temperatures are far below

national standards which according BRE should range

from 18.5°C to 21.5°C [35]. In some researched cottages,

the internal temperature in winter fell below 10°C and in-

ternal wall temperature could even be close to 0°C (Fig. 6).

• Forgiveness graphs vs. direct questions

An attempt was made to investigate the forgiveness

factor by drawing a correlation between (a) general satis-

faction from the cottage one lives in; (b) New Ecological

Paradigm (NEP); (c) Historical Paradigm (HP).

Ad a)

Satisfaction with M&S has been measured on ve-

level Likert scale by asking respondents to agree or disa-

gree with the following statements concerning the build-

ing they live in: (1) It meets my expectations regarding

thermal comfort; (2) It is affordable in terms of utility

bills; (3) It is easy to maintain and easy to modify; (4) If

it was to be modied, I would try to use M&S technique;

(5) Living in a historical building is associated with

higher cost; (6) Living in a historical building is linked

with lower comfort. In questions 1–4 answers “strongly

agree” scored 5 and “strongly disagree” – 0. In questions

5 and 6 “strongly agree” scored 0 and “strongly disagree”

scored 5.

Ad b)

15 standard NEP questions as described by Dunlap and

Van Liere [24] have been included in the questionnaire.

Ad c)

HP-questions have been measured on a ve-level

Likert scale by asking respondents to agree or disagree

with the following statements: (1) Historical architecture

is not protected or promoted enough; (2) If historical ar-

chitecture does not respond to current needs, it should

be changed, retrotted or modernised; (3) Living in his-

torical buildings is particularly attractive because of their

specic qualities and character; (4) Historical architecture

is interesting for historians and ethnographers but in or-

der to meet current needs it would be better to invest in

new high-quality architecture; (5) There should be no in-

terventions to historical buildings, they are unique. Once

something is lost it is irreplaceable.

In questions 1, 3 and 5, the answer “strongly agree”

scored 5 and “strongly disagree” – 0. In questions 2 and 4,

“strongly agree” scored 0 and “strongly disagree” – 5. The re -

sults have been correlated in the form of 3 graphs (Fig. 7, 8).

Researchers using this methodology only could draw

a conclusion that forgiveness for M&S cottages is proved

by the positive correlation between satisfaction with

the house someone lives it and his or her NEP and HP.

28 Marcin Mateusz Kołakowski

O tak. Wydajność jest fantastyczna. Nie rozumiem,

dlaczego więcej ludzi nie buduje domów z gliny.

Badacz, który opierałby się wyłącznie na wywiadach,

mógłby dojść do wniosku, że rzeczywiście te domy mają

doskonałe właściwości cieplne. Metody jakościowe zo-

stały jednak porównane z danymi ilościowymi zebranymi

z czujników zainstalowanych w tych domach przez 18

miesięcy, jak również z badaniami termowizyjnymi. Ze

względu na to, że niniejsza praca omawia wybrane me-

tody mieszane, nie ma tu dość miejsca na przedstawie-

nie i analizę wszystkich zgromadzonych danych. Ważne

jest jednak, aby wspomnieć korzyści z triangulacji ba-

dań jakościowych i ilościowych na przykładzie korela-

cji zmierzonej temperatury wewnętrznej, zadowolenia

oraz paradygmatów dziedziczenia. Odczyty temperatury

mierzonej co miesiąc w większości monitorowanych do-

mów są znacznie niższe niż normy krajowe, które według

BRE powinny oscylować w zakresie 18,5°C–21,5°C [35].

W niektórych badanych domach temperatura wewnątrz

w zimie spadła poniżej 10°C, a wewnętrzna temperatura

ścian mogła być nawet bliska 0°C (il. 6).

• Wykresy wybaczania a pytania bezpośrednie

Podjęto próbę zbadania czynnika wybaczania poprzez

wyznaczenie korelacji między:

a) ogólnym zadowoleniem z zamieszkiwanego domu;

b) Nowym Paradygmatem Ekologicznym (NEP);

c) Paradygmatem Historycznym (HP).

Ad a)

Zadowolenie z domów M&S mierzono według pięcio-

stopniowej skali Likerta, prosząc respondentów, aby zgo-

dzili się lub nie z następującymi stwierdzeniami dotyczą-

cymi zamieszkiwanych przez nich domów: (1) Spełnia

on moje oczekiwania dotyczące komfortu cieplnego; (2)

Ceny rachunków za media są przystępne; (3) Jest łatwy

w utrzymaniu i przeróbkach; (4) Gdyby miał być prze-

robiony, wybrałbym technologię M&S; (5) Mieszkanie

w budynku zabytkowym kojarzy się z wyższymi kosz-

tami; (6) Mieszkanie w budynku zabytkowym wiąże się

z niższym komfortem. W pytaniach 1–4 odpowiedzi „sta-

nowczo się zgadzam” oceniano na 5, a „stanowczo się nie

zgadzam” na 0 punktów. W pytaniach 5 i 6 „stanowczo

się zgadzam” oceniano na 0, a „stanowczo się nie zga-

dzam” na 5 punktów.

Ad b)

Kwestionariusz obejmował 15 standardowych pytań do-

tyczących NEP opisanych przez Dunlapa i Van Lie re’a [24].

Ad c)

Pytania dotyczące HP mierzono według pięciostopnio-

wej skali Likerta, prosząc respondentów, aby zgodzili się

lub nie zgodzili się z następującymi stwierdzeniami: (1) Ar-

chitektura zabytkowa nie jest w dostatecznym stopniu chro-

niona czy też promowana; (2) Jeśli architektura zabytkowa

nie spełnia obecnych potrzeb, należy ją zmienić, odnowić

czy też zmodernizować; (3) Mieszkanie w budynkach za-

bytkowych jest wyjątkowo atrakcyjne ze względu na ich

szczególne właściwości i charakter; (4) Architektura za-

bytkowa jest interesująca dla historyków i etnografów, ale

w celu spełnienia obecnych potrzeb byłoby lepiej inwesto-

wać w nową architekturę wysokiej jakości; (5) Nie powinno

However, it must be pointed out that results are rather in-

conclusive since they are spread widely across the whole

spectrum. Yet, a direct question asked during an inter-

view: Do you believe that the current internal climate

you experience in your home would be acceptable if ex-

perienced within a modern equivalent? gave a much more

poignant result. Surprisingly all inhabitants, even those

who were very enthusiastic about their buildings, admit-

ted that they would expect better thermal quality if they

were to live in a new build. Those answers indicate cor-

relation between positive attitudes and inhabitants ethos

which overshadows lack of comfort. This correlation de-

rived from interviews in even more direct way than BUS

methodology conrms the forgiveness factor phenom-

enon identied by Dunlap and Van Liere [24].

The methodology of generating graphs could seduce

with its scientic objectivity, but it may never be so com-

pelling as interviews during which when asked “Is living

in this house a compromise?” one interlocutor answered

Compromise… What compromise? Yes… I value it for what

it is. Sure… For its history. I feel privileged to have one.

I don’t know how perfect the house is. I don’t know how

much is left of it [of the original fabric]. But whatever

there is I’m pleased to be part of it and pleased to have it.

Well-being and satisfaction despite lower comfort ts

the concept of forgiveness and could be explained by

the “main drive” dened by Pink which is, as mentioned

above, the yearning to do what we do in the service of

something larger than ourselves [19, p. 1].

• Energy kWh per m

vs. survey

All inhabitants were very supportive in offering data

from their utility bills as well as allowing the installation

of sensors which collected information on temperature

and humidity for 15 months. Some inhabitants offered

retrospective information from their utility bills and cal-

culations related to energy consumption.

Il. 6. Wewnętrzna temperatura ścian w zimie mogła być bliska 0°C

(4.02.2015 przy temperaturze na zewnątrz –5°C)

(fot. M.M. Kołakowski)

Fig. 6. Internal wall temperature in winter could be close to 0°C

(04 Feb 2015 by outdoor temperature –5°C)

(photo by M.M. Kołakowski)

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 29

It was expected that the collection of data could give an

indication of energy usage which, divided by the building

surface, would produce a quantiable gure in [kWh/m

per year]. In theory, this gure could then be compared

with the national standard and lead to conclusions on the

energy efciency of the building.

But even this seemingly straight forwards procedure

could be misleading if not triangulated against other

research methods. Survey drawings identied that cal-

culating square meterage of M&S buildings could pose

methodological problems. Ceilings of those buildings are

often lower than 2m and upper oor rooms have many

peculiarities and idiosyncratic geometric shapes which

make it difcult to compare with any standards. Addition-

ally, the centrally located large chimneys, sometimes the

size of a small room, could also distort (Fig. 3–5). The

chimneys add to the thermal mass but have to be warmed

się w żaden sposób ingerować w budynki zabytkowe, które

są wyjątkowe. Kiedy coś się straci, nie sposób tego zastąpić.

W pytaniach 1, 3 i 5 odpowiedzi „stanowczo się zga-

dzam” oceniano na 5, a „stanowczo się nie zgadzam” na

0 punktów. W pytaniach 2 i 4 odpowiedzi „stanowczo się

zgadzam” oceniano na 0, a „stanowczo się nie zgadzam”

na 5 punktów. Wyniki skorelowano w formie 2 wy kresów

(il. 7, 8).

Badacze wykorzystujący jedynie tę metodologię mogli

wyciągnąć wniosek, że wybaczanie dla domów M&S jest

wykazane poprzez pozytywną korelację pomiędzy zado-

woleniem z zamieszkiwanego domu a NEP oraz HP jego

mieszkańca. Trzeba jednak przyznać, że wyniki nie są jed-

noznaczne, ponieważ są one rozproszone na całym spek-

trum. Jednocześnie jednak odpowiedzi na pytanie bezpo-

średnie zadane podczas wywiadu: Czy uważasz, że obecny

wewnętrzny klimat, który odczuwasz w swoim domu, byłby

do przyjęcia, gdyby taki sam klimat był odczuwalny w no-

woczesnym budynku? były o wiele bardziej wyraziste. Co

zaskakujące, wszyscy mieszkańcy, nawet ci bardzo entu-

zjastyczni w stosunku do swoich domów, przyznawali, że

oczekiwaliby lepszych właściwości termicznych, gdyby

mieli mieszkać w nowoczesnym budynku. Te odpowiedzi

wskazują na istnienie związku pomiędzy pozytywnym na-

stawieniem mieszkańców M&S do swoich domów a ich

etosem, dzięki któremu postrzegają swój dom jako więcej

niż tylko budynek. Takie nastawienie przeważa brak kom-

fortu. Korelacja ta pochodząca z wywiadów nawet bardziej

bezpośrednio niż z metodologii BUS potwierdza fenomen

wybaczania rozpoznany przez Dunlapa i Van Liere’a [24].

Metodologia generująca wykresy może kusić swo-

im naukowym obiektywizmem, ale nigdy nie może być

ona zbyt przekonująca, ponieważ na pytanie zadawane

w trakcie wywiadu: Czy mieszkanie w tym domu jest pew-

nego rodzaju kompromisem? jeden respondent odpowie-

dział Kompromisem… Jakim kompromisem? Tak… cenię

go za to, że jest taki, jaki jest. Oczywiście… Za jego zabyt-

kowy charakter. Czuję, że to przywilej być właścicielem

takiego domu. Nie wiem, w jakim stopniu jest on idealny.

Nie wiem, ile przetrwało z jego pierwotnej tkanki. Ale ile

by tego było, jestem szczęśliwy, że mogę być jego częścią

i cieszę się, że go mam.

Dobrostan i zadowolenie pomimo niższego komfor-

tu pasują do koncepcji wybaczania i można je wyjaśnić

„główną motywacją” ludzi zdeniowaną przez Pinka,

jak

wspomniano powyżej, jako […] pragnienie robienia tego,

co robimy w służbie czemuś większemu niż my sami [19, s. 1].

• Energia kWh/m

a ankiety

Wszyscy mieszkańcy bardzo chętnie podawali dane

z rachunków za media oraz pozwolili na zainstalowanie

czujników, które mogły zbierać informacje dotyczące

temperatury i wilgotności przez 15 miesięcy. Niektórzy

mieszkańcy sami przedstawiali informacje o swoich sta-

rych rachunkach za media oraz kalkulacje zużycia prądu.

Oczekiwano, że zebrane dane wskazałyby poziom zuży-

cia energii, co, po podzieleniu na powierzchnię domu, dawa-

łoby jakąś wielkość kwantykowalną wyrażoną w kWh/m

na rok. Teoretycznie tę wielkość można by porównać do

krajowych standardów, co mogłoby prowadzić do wnio-

sków dotyczących wydajności energetycznej budynku.

Il. 7. Korelacja pomiędzy zadowoleniem z domu

a paradygmatem historycznym

(oprac. M.M. Kołakowski)

Fig. 7. Correlation between satisfaction with the house

and historical paradigm

(graph by M.M. Kołakowski)

Il. 8. Korelacja pomiędzy zadowoleniem z domu

a Nowym Paradygmatem Ekologicznym

(oprac. M.M. Kołakowski)

Fig. 8. Correlation between satisfaction with the house

and New Ecological Paradigm

(graph by M.M. Kołakowski)

Zadowolenie z zamieszkiwanego domu

Satisfaction with the house you live in

Zadowolenie z zamieszkiwanego domu

Satisfaction with the house you live in

HP – Paradygmat Historyczny

HP – Historican Paradigm

NEP – Nowy Paradygmat Ekologiczny

NEP – New Ecological Paradigm

30 Marcin Mateusz Kołakowski

up as well which could distort the calculations and make

them incomparable. Some researchers might decide to de-

duct the chimney space from the space heating calculation

not acknowledging the fact that the large solid mass must

be also heated up.

It must be also noted that each surveyed M&S property

has a very different system of heating water, space heat-

ing and cooking. Among 11 researched proprieties, each

pro perty developed a different heating strategy by using

either gas or electric heaters, biomass or coal in wood

burners, radiators, oor heating or oil heaters. Such a va-

riety poses a considerable methodological challenge and

could lead to misrepresentation if lacking careful consid-

eration.

Another challenge derives from the fact that those

buildings are used in very different ways. Some of the re-

searched M&S cottages were inhabited by multi-genera-

tional families, others might only have one person visiting

the house from time to time. Some inhabitants do not heat

certain rooms; others accept the fact that the temperature

inside could be quite low in winter. Interviews identied

the fact that some inhabitants accepted a strategy accord-

ing to which on cold days, instead of increasing the heat-

ing level it is better to “put another jumper on”.

Researchers must question how reliable “hard” quanti-

able data, expressed in kWh/m

is without the commen-

tary that derives from mixed-method qualitative research.

Conclusions

The recent revival of interest in well-being and sat-

isfaction in architecture resulted in the emergence of

literature which portrays well-being as a component of

successful economy. Several authors and organisations

produced publications in the form of guidelines and stand-

ards that should help architects to embed consideration of

well-being into various stages of design. This “guideline

literature” could play a positive role in raising standards,

although researchers who rely merely on these method-

ologies and single-method “box-ticking” tools should be

aware of how easily they can be misled.

If we accept that the key component of well-being is not

only hedonia but also eudaimonia – concepts developed

by generations of thinkers which start to be appreciated

by new emerging positive psychology – we have to accept

the complexity of well-being which is not hierarchical or

linear. The forgiveness factor as an architectural concept

and non-Maslowian perspective, presented in the paper are

arguments for not perceiving well-being as a simple value

which could be moved up and down on a linear scale.

The case study of research on M&S cottages illustrates

examples where results from single-method investiga-

tions could lead to false conclusions if not cross-checked

with results from other methodologies. For example, his-

torical accounts could lead to conclusions that the build-

ings have good thermal properties if not confronted with

data obtained from monitoring of temperature. Interviews

could be very wrongly interpreted if one ignored the fact

that researchers investigated two distinctively differ-

ent groups. Questionnaires could reveal only part of the

Ale nawet ta procedura, z pozoru wyglądająca na pro-

stą, mogłaby być myląca bez triangulacji z innymi me-

todami badawczymi. Rysunki sondażowe wykazały, że

obliczeniowy metraż domów M&S mógłby stwarzać

problemy metodologiczne. Suty tych domów są czę-

sto wybudowane niżej niż 2 metry nad podłogą, a po-

mieszczenia na piętrze mają dużo nietypowych rozwią-

zań i kształtów geometrycznych, co sprawia, że trudno

ocenić te domy w oparciu o jakieś przyjęte standardy.

Ponadto centralnie umieszczone duże kominy, czasami

wielkości małego pokoju, mogłyby utrudniać taką oce-

nę (il. 3–5). Kominy dodają masy cieplnej, ale muszą

być również ogrzewane, co mogłoby zniekształcać ob-

liczenia i w rezultacie uniemożliwić porównanie. Nie-

którzy badacze mogliby postanowić odjąć przestrzeń

komina przy obliczaniu powierzchni do ogrzania, igno-

rując fakt, że taka duża masa musi również być ogrzana.

Trzeba też zaznaczyć, że każdy z badanych domów

M&S ma inny system grzania wody, inny system ogrze-

wania oraz gotowania. W 11 badanych domach do ogrze-

wania wykorzystywano np. grzejniki gazowe, elektrycz-

ne, biomasę czy też węgiel, piece na drewno, radiatory,

ogrzewanie podłogowe lub grzejniki olejowe. Taka róż-

norodność stwarza znaczne wyzwanie metodologiczne

i mogłaby prowadzić do błędnych wniosków bez dokład-

nej analizy.

Inną trudność stanowił fakt, że te budynki są używa-

ne w bardzo różny sposób. Niektóre z badanych domów

M&S były zamieszkiwane przez rodziny wielopokolenio-

we; inne odwiedzała jedna osoba od czasu do czasu. Nie-

którzy mieszkańcy nie ogrzewają niektórych pokoi; inni

akceptują to, że temperatura wewnątrz może być dość

niska w zimie. Wywiady wykazały, że część mieszkań-

ców zaakceptowała strategię, zgodnie z którą w zimne dni

zamiast podnoszenia temperatury grzania, lepiej „nałożyć

dodatkowy sweter”.

Badacze muszą kwestionować wiarygodność „twardych”

danych kwantykowalnych, wyrażonych w kWh/m

bez

komentarza pochodzącego z badań jakościowych z zasto-

sowaniem metod mieszanych.

Wnioski

Niedawne odrodzenie się zainteresowania dobrosta-

nem i zadowoleniem w architekturze wynika z pojawie-

nia się publikacji przedstawiających dobrostan jako część

składową ekonomii sukcesu. Kilku autorów i pewne

organizacje opublikowały wytyczne i normy, którymi po-

winni się kierować architekci, biorąc pod uwagę dobro-

stan na różnych etapach projektowania. Te tzw. wytyczne

mogą odgrywać pozytywną rolę w podnoszeniu standar-

dów, mimo że badacze, którzy opierają się tylko na po-

jedynczych metodach i narzędziach obejmujących „za-

znaczanie przez respondentów gotowych odpowiedzi”,

powinni zdawać sobie sprawę z tego, jak bardzo może

być to mylące.

Jeśli zaakceptujemy, że głównym elementem skła-

dowym dobrostanu jest nie tylko hedonia, ale również

eudajmonia – koncepcje wypracowane przez pokolenia

myślicieli, co jest coraz częściej doceniane przez nową,

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście/How to measure well-being in architecture 31

truth if not triangulated with interviews. Even quantitative

energy calculation could give incomparable results if not

critically evaluated against building survey.

This case study shows that nothing could be more mis-

leading than hard “objective” data.

This paper attempts to point out the value of mixed-

methodology research which allows better insight and

wider understanding – values that have always been the

domain of architecture.

wyłaniającą się psychologię pozytywną – musimy zaak-

ceptować złożoność zjawiska dobrostanu, który nie jest

ani hierarchiczny, ani liniowy. Idea wybaczania jako kon-

cepcja architektoniczna i nie-Maslowska perspektywa

po strzegania potrzeb zaprezentowana w tej pracy określa

do brostan jako zjawisko złożone, a nie jako prostą war-

tość liniową, którą można mechanicznie odpowiednio

zwiększać lub zmniejszać.

Studium przypadku dotyczące badania tzw. domów

M&S podaje przykłady, gdzie wyniki badań z wykorzy-

staniem jednej metody mogą prowadzić do fałszywych

wniosków, jeśli nie będzie porównania ich z wynikami

uzyskanymi z badań z wykorzystaniem innych metod. Na

przykład dane historyczne mogą prowadzić do konstata-

cji, że budynki mają dobre właściwości termiczne, jeśli

nie jest to skonfrontowane z danymi uzyskanymi z moni-

torowania temperatury. Wywiady mogą być niewłaściwie

interpretowane, jeśli zignorowany będzie fakt, że badacze

zbadali dwie wyraźnie różniące się grupy respondentów.

Kwestionariusze mogą ujawniać jedynie część prawdy

przy braku triangulacji z wywiadami. Nawet ilościowe

wyliczenia energii mogą dawać nieporównywalne wyni-

ki, jeśli nie są krytycznie zwerykowane w oparciu o ba-

danie budynku.

To studium przypadku wskazuje, że twarde „obiektyw-

ne” dane mogą być bardzo mylące.

Niniejsza praca próbuje wskazać wartość badania wy-

korzystującego mieszane metody badawcze, zapewniają-

ce lepszą wiedzę i głębsze zrozumienie – wartości, które

zawsze były domeną architektury.

Tłumaczenie

Tadeusz Szałamacha

Bibliografia /References

[1] BUS Methodology, Occupant Satisfaction Evaluation, 2016,

www.busmethodology.org.uk [accessed: 29.06.2016].

[2] Groat L., Wang D., Architectural Research Methods, John Wiley &

Sons, New York 2002.

[3] Sale J., Lohfeld L., Brazil K., Revisiting the Quantitative-Qualita-

tive Debate: Implications for Mixed-Methods Research, „Quality

and Quantity” 2002, Vol. 36, Iss. 1, 43–53.

[4] Stiglitz J.E., Sen A., Fitoussi J.-P., Report by the Commission on

the Measurement of Economic Performance and Social Progress,

CMEPSP, Paris 2010.

[5] Easterlin R.A., Well-Being, Front and Center: A Note on the Sar-

kozy Report, „Population and Development Review” 2010, No. 1

(36), 119–124.

[6] Robertson I., Cooper C.L., Well-being: Productivity and happiness

at work, Palgrave Macmillan, London 2011.

[7] Human Spaces, The Global Impact of Biophilic Design in the

Workplace, 2015, http://humanspaces.com [accessed: 29.06.2016].

[8] Bilnger GVA, Report Green to Gold: A need to lead: Insight into

investment attitudes, Bilnger GVA, London 2016, 3.

[9] GRESB BV, Health & Well-being Module Reference Guide,

April 1, GRESB Real Estate, Amsterdam 2016.

[10] IWBI, The Well Building Standard V, 1 February 2016, Delos Liv-

ing LLC, New York 2016.

[11] Hopkirk E., New RIBA President launches major project to prove

value of architecture, „Building Design” 2013, 6 Sept., http://www.

bdonline.co.uk/new-riba-president-launches-major-project-to-

prove-value-of-architecture/5059744.article [accessed: 6.02.2017].

[12] Lupo R., A measure of net well-being that incorporates the effect of

housing environmental impacts, BRE, London 2014, http://www.

bre.co.uk [accessed: 29.06.2016].

[13] Disabato D.J., Goodman F.R., Kashdan T.B., Short J.L., Jarden A.,

Different Types of Well-Being? A Cross-Cultural Examination of

Hedonic and Eudaimonic Well-Being, „Psychological Assessment”

2016, Vol. 28(5), 471–482.

[14] Epicurus, The Art of Happiness, Strodach J.K. (transl., introduc-

tion), Penguin, London 2013.

[15] Seligman M., Flourish, Nicholas Brealey Publishing, London 2011.

[16] Maslow A., Motivation and personality, Harper & Collins, New

York 1954.

[17] Schaller M., Neuberg S., Griskevicius V., Kenrick D., Pyramid

Power: A Reply to Commentaries, „Perspectives on Psychological

Science” 2010, Vol. 5(3), 335–337.

[18] Fromm E., Anantomia ludzkiej destukcyjności, Dom Wydawniczy

Rebis, Poznań 1999.

[19] Pink D., Drive: The Surprising Truth about What Motivates Us,

Canongate, London 2009.

[20] Kraft A., Trump D., Living in Luxury: Inside the World’s Most

Glamorous Homes, Thames & Hudson, London 2008.

[21] Kahn L., Shelter, Shelter Publication, Bolinas 2000.

[22] Awan N., Schneider T., Till J., Spatial Agency: Other Ways of Do-

ing Architecture, Routledge, London 2011.

[23] Leaman A., Bordass B., Are usersmore tolerant of ‘green’build-

ings’?, „Building Research & Information” 2007, Vol. 35(6),

662–673.

32 Marcin Mateusz Kołakowski

Streszczenie

Ostatnie lata przyniosły duży wzrost liczby badań dotyczących szczęścia w architekturze, które deniowane było w różny sposób. Badania i za-

interesowanie szczęściem i dobrostanem zostało nawet nazwane jednym z globalnych megatrendów. Politycy, ekonomiści, deweloperzy i badacze

starają się zrozumieć istotę tej jakości w architekturze. Szereg metod badawczych zaczęto opracowywać, by zajmować się szczęściem w odniesieniu

do budownictwa. Wiele z nich spopularyzowało się w środowisku naukowym. Celem tej publikacji jest przyjrzenie się tym tendencjom i zestawienie

ich z dawno ugruntowanymi koncepcjami dotyczącymi szczęścia, eudemonii i wybaczania. Koncepcje takie były rozwijane od czasów Sokratesa,

a dziś są stosowane przez badaczy z dziedziny psychologii pozytywnej, która może być przydatna w badaniach architektonicznych.

Publikacja ta przytacza argumenty wspierające metody zespolone jako najlepszy sposób badania i zrozumienia zjawiska szczęścia w architekturze.

Studium przypadku badań nad ludźmi zamieszkującymi historyczne budynki w Lincolnshire, w Anglii, oferuje przykłady ilustrujące, jak metody

zespolone mogą korygować potencjalne słabe aspekty pojedynczych metod, które same w sobie mogą być mylące, i doprowadzać do błędnych wnio-

sków, o ile zastosowane są w oderwaniu od kontekstu.

Słowa kluczowe: szczęście, metody zespolone, eudemonia, Mud and Stud (M&S), architektura historyczna

Abstract

Recently, the pursuit of well-being in architecture has been called one of the main global megatrends. Politicians, economists, developers and re-

searchers try to dene the concept. Several methodologies of measuring well-being and satisfaction have been developed and popularised in archi-

tectural research. This paper aims to review those tendencies and juxtapose them with established concepts of happiness, eudemonia and forgiveness,

which have been developed by thinkers and researchers since the time of Socrates and which are being revitalised by positive psychologists today.

The paper builds a case for mixed-method research as the best way of investigating and understanding the complexity of well-being.

The case study of research on heritage houses in Lincolnshire, UK, offers examples illustrating how mixed-method research could correct drawbacks

of single methodologies which could be very misleading if applied individually.

Key words: well-being, mixed-method research, eudemonia, Mud and Stud (M&S), heritage architecture

[24] Dunlap R.E., Van Liere K.D., The “New Environmental Para-

digm”: A proposed measuring instrument and preliminary results,

„The Journal of Environmental Education” 1978, Vol. 9(4), 10–19.

[25] Deuble M., de Dear R., Green occupants for green buildings: The

missing link?, „Building and Environment” 2012, Vol. 56, 21–27.

[26] Gou Z., Prasad D., Siu-Yu Lau S., Are green buildings more sat-

isfactory and comfortable?, „Habitat International” 2013, Vol. 39,

156–161.

[27] Sunikka-Blank M., Galvin R., Irrational homeowners? How aes-

thetics and heritage values inuence thermal retrot decision

in United Kingdom, „Energy Research & Social Science” 2016,

Vol. 11, 97–108.

[28] Barley M., Lincolnshire and the Fens, B.T. Batford, London 1952.

[29] Field N., An Archaeological Resource Assessment of Post Medie-

val Period Lincolnshire (c. 1500–1800), East Midlands Archaeolo-

gical Research Framework: Resource Assessment of Post-Medie-

val Lincolnshire, Lincoln 2000.

[30] Cousins R., Lincolnshire Buildings in the Mud and Stud Tradition,

Heritage Trust of Lincolnshire, Sleaford 2000.

[31] Glew D., New Mud-and-Stud Construction in England and the

Pro blem of Thermal Insulation, [w:] Proceedings of Terra 2012

Terra 2012: XIth International Conference on the Study and Con-

ser vation of Earthen Architectural Heritage (22–27 April 2012),

Pontifical Catholic University of Peru, Lima 2012.

[32] Johnson B., Onwuegbuzie A., Mixed Methods Research: A Re-

search Paradigm Whose Time Has Come, „Educational Resear-

cher” 2004, Vol. 33, No. 7, 14–26.

[33] Robson C., Real World Research: A Resource for Social Scientists

and Practitioner-Researchers, John Wiley & Sons, Oxford 2002.

[34] Young A., General View of the Agriculture of the County of

Lincolnshire, Bulmer and Co., London 1799.

[35] BRE, Report 2: Mean household temperatures: Prepared by BRE

on behalf of the Department of Energy and Climate Change De-

cember 2013: BRE report number 283078, 2013, 3.

O tym, jak mierzyć architektoniczne szczęście. Korzyści ze stosowania metod zespolonych. Studium przypadku mieszkańców historycznych budynków

Marcin Mateusz Kołakowski

doi:10.5277/arc170102

Streszczenie