Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie. Nieznane śląskie dzieło Schinkla?

2019

4(60)

DOI: 10.37190/arc190403

Wprowadzenie

W 1938 r. konserwator zabytków prowincji śląskiej

Günther Grundmann zanotował w swoich notatkach

służbowych: Pałac w Szymanowie – zdumiewająco do-

bra budowla klasycystyczna, […] silny wpływ Schin-

kla

. Po upływie 80 lat można powtórzyć tę opinię:

pałac w Szymanowie jest budowlą o wysokiej klasie

artystycznej i – podobnie jak w czasach Grundmanna

– nieznanej historii. Poza dworem myśliwskim w An-

toninie i wielką rezydencją w Kamieńcu Ząbkowickim

jest on niewątpliwie trzecim najwybitniejszym, zacho-

wanym w Polsce dziełem architektury rezydencjonalnej

stworzonym w kręgu Karla Friedricha Schinkla (1781–

1841). W przeciwieństwie do obu tych realizacji nie do-

czekał się on jednak żadnego opracowania historyczno-

architektoniczne go. Niniejszy artykuł

stanowi pierwszą

próbę prezentacji tej śląskiej budowli, skoncentrowaną

na problemach jej formy architektonicznej, funkcji i za-

gadnieniu autorstwa.

* ORCID: 0000-0002-1039-0730. Wydział Nauk Historycznych

i Pe da go gicznych Uniwersytetu Wrocławskiego / Faculty of Historical

and Pe dagogical Sciences, University of Wrocław.

Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Konserwator

Zabytków Prowincji Śląskiej. Sygnatura 810.

Artykuł jest przeredagowaną i uzupełnioną wersją pracy licen-

cjackiej napisanej w roku 2018 w Instytucie Historii Sztuki Uni wersytetu

Wrocławskiego.

Introduction

In 1938, the Silesian province monument curator, Gün-

ther Grundmann, noted the following in his ocial diary:

Schloss Schollwitz. Erstaunlich guter klassizistischer Bau

[…] starken Schinkeleinuss

. After 80 years this opinion

is still valid – the palace in Szymanów (German Sims -

dorf) is a structure of high artistic class and, as it was in

Grundmann’s times, unknown to history. Apart from the

hunter’s lodge in Antonin and a huge residence in Kamie-

niec Ząbkowicki (Kamenz), it is undoubtedly the third

most prominent and still existing piece of architectur-

al work created in the circle of Karl Friedrich Schinkel

(1781–1841). As opposed to the other two, it has not been

studied from a historical or architectural point of view.

This article

is the rst attempt at presenting this Silesian

building, with focus on its architectural issues, function

and the notion of authorship.

Sources and hitherto research

The number of sources related to the palace, particular-

ly its construction and functioning, is currently very low

in comparison to the pre-war archives. The original design

was not and is still not known. The only known sources

are photographic reproductions of an

alternative design

Regional National Archive in Wrocław, Silesian Province Monu-

ment Curator, Reference no. 810.

The article is a revised and amended version of a BA thesis written

in 2018 at the Institute of Art History, University of Wrocław.

Alicja Marynowska*

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Nieznane śląskie dzieło Schinkla?

The Seherr-Thoss palace in Szymanów (Simsdorf).

An unknown Silesian creation of Schinkel?

38 Alicja Marynowska

Źródła i stan badań

Liczba źródeł archiwalnych dotyczących pałacu,

a szczególnie okoliczności jego powstania i funkcjono-

wania jest obecnie bardzo mała w porównaniu z zasobami

przedwojennego archiwum pałacowego. Nie był i nie jest

znany projekt tej budowli. Jedyny zachowany zespół źró-

deł stanowią fotograczne reprodukcje alternatywnego

projektu budowli, pochodzące z archiwum Grundmanna,

znajdujące się w Instytucie Sztuki PAN (IS PAN) w War-

szawie

. Dokumentują one wygląd elewacji, dyspozycję

wnętrz, ich dekorację i przeznaczenie. Projekt ten nie jest

sygnowany ani datowany, a zatem nie daje bezpośredniej

odpowiedzi na pytanie o jego twórcę. Nie wiadomo, dla-

czego pałac w Szymanowie nie został szerzej omówiony

w publikacji Grundmanna z 1941 r. [1, s. 253]. Jej autor

zamieścił jedynie reprodukcję jednego z rysunków pro-

jektowych oraz podał, bez źródłowego uzasadnienia, na-

zwisko domniemanego projektanta, nieznanego z imienia

budowniczego Schlossera. W okresie powojennym nie

podjęto badań nad dość dobrze zachowanym pałacem,

sporządzono jedynie dokładną dokumentację pomiarową

i założono białą kartę zabytku.

Dzieje założenia pałacowego

Pałac Seherr-Thossów jest częścią większego założenia

pałacowo-ogrodowo-folwarcznego stworzonego w pierw-

szych dekadach XIX w. Wzniesiony został na pograniczu

dwóch wsi – Szymanowa (niem. Simsdorf) i Siodł kowic

(niem. Schollwitz). W wyniku nowych podziałów własno-

ściowych pałac znajduje się obecnie na terenie wsi Szy-

manów. Obie wioski stały się własnością Seherr-Thossów

w roku 1789. Ich pierwszy właściciel – Karol von Seherr-

-Thoss – należał do mieszkającej na Śląsku od XVII w. prze-

ciętnej szlachty osiadłej m.in. w pobliskim Dobro mierzu

(niem. Hohenfriedeberg) [2]. Po 1945 r. dawny majątek

(pałac i zabudowania folwarczne) miał kilku państwowych

użytkowników, a od roku 2006 jest własnością prywatną.

Fundatorem pałacu był najprawdopodobniej Ludwig

von Seherr-Thoss (1798–1870). O jego życiu niewiele

wiadomo [2]. Urodził się w Dobromierzu i zmarł w Szy-

manowie, co może świadczyć o tym, że pałac był jego

główną siedzibą. W przeciwieństwie do innych członków

rodu wykazywał prawdopodobnie spore ambicje poli-

tyczne, wykraczające poza bycie landratem w powiecie

bolkowskim, ponieważ w roku 1840 został członkiem

pruskiego Landtagu w Berlinie. W roku 1826 zawarł

małżeństwo z Louise von Elsner i stworzył nową, szyma-

nowską linię Seherr-Thossów. To wydarzenie mogło być

powodem wzniesienia pałacu. Poza datą ślubu na czas po-

wstania budowli w latach 20. XIX w. wskazują również

jej cechy architektoniczne i stylowe. Także z publikacji

Knie wynika, iż siedziba Seherr-Thossa powstała przed

1830 r. [3, s. 696].

Instytut Sztuki PAN, Warszawa. Fotograczne reprodukcje ry-

sunków wykonane w roku 1938: sygnatury R34306, R34307, R34308,

R34319, R34374 c.

found in Grundmann’s archives in IS PAN in Warsaw

They document elevations, room layout, their interior dec-

orations and purposes. The project is not signed or dated,

and, therefore, does not provide direct answers to ques-

tions about its creator. It remains unknown why the palace

in Szymanów has not been more elabora tely discussed in

Grundmann’s publication from 1941 [1, p. 253]. Its au-

thor published a reproduction of only one design picture

and provided – without a proper explanation – the name of

the alleged designer, an unknown builder named Schlosser.

In the post-war period, no study of the relatively undam-

aged palace was undertaken, except for a thorough mea-

surement and the establishment of its monument status.

The history of the palace complex

The Seherr-Thoss palace is a part of a larger palace-gar-

den-grange complex created in the rst decades of the 19

century. It was erected on the borderline of two villages

– Szymanów (Simsdorf) and Siodłkowice (Schollwitz).

Due to a more recent re-zoning the palace is currently in the

Szymanów village area. Both villages became the property

of Seherr-Thoss family in 1789. Their rst owner – Karl

von Seherr-Thoss – belonged to ordinary nobility inhabit-

ing Silesia since the 17

century [2]. After 1945 the prop-

erty (the palace and grange structures) had several nation-

al occupants, and became private property again in 2006.

The palace was probably funded by Ludwig von Seherr-

Thoss (1798–1870). His life is relatively unknown [2].

He was born in Dobromierz (Hohenfriedeberg) and died

in Szymanów, which might suggest that the palace was

his main quarter. As opposed to other family members,

he probably demonstrated big political ambitions, higher

than being a landrat

in the Bolków district – he became

a member in the Prussian Landtag in Berlin in 1840. In

1826 he married Louise von Elsner and formed a new line

of the Seherr-Thoss family. This event could have been the

reason for the erection of the palace. Apart from the wed-

ding, the construction date in the 1820s is also indicated

by the palace’s stylistic and architectural features. Addi-

tionally, the Knie publication suggests the Seherr-Thoss

quarter was built before 1830 [3, p. 696].

The grange-palace complex

The Seherr-Thoss grange-palace complex is located on

the southern edge of the village, along the main road going

through Szymanów. There are currently seven buildings

dating from before 1945 in the complex, compared to the

estimated ten or more pre-war domestic, agricultural and

park-related buildings. Despite signicant negligence, the

functional and spatial layout of the buildings is still clear,

with a division into agricultural, residential and gardening

parts. In the agricultural part, a barn and a stable are locat-

ed along the entrance alley leading from the main village

Institute of Art of the Polish Academy of Sciences, Warsaw. Pho-

tographic reproductions of the drawings made in 1938: reference num-

bers R34306, R34307, R34308, R34319, R34374 c.

A public ocial administrating a district in Prussia.

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 39

Założenie pałacowo-folwarczne

Zespół pałacowo-parkowo-folwarczny Seherr-Thos-

sów położony jest na południowym skraju wsi, przy głów-

nej drodze przebiegającej przez Szymanów. Na jego tere-

nie znajduje się obecnie siedem budynków pochodzących

sprzed 1945 r., spośród prawdopodobnie ponad dziesię-

ciu obiektów gospodarczych, mieszkalnych i parkowych

istniejących przed wojną. Mimo znacznych zaniedbań

nadal czytelne są główne przestrzenne i funkcjonalne

części posiadłości: gospodarcza, parkowo-ogrodowa i re-

zydencjonalna. W partii gospodarczej, bezpośrednio są-

siadującej z wiejskim traktem, przetrwały budynki obór

i stajni wzniesione wzdłuż alei wjazdowej, prowadzącej

z głównego traktu wsi do położonych w głębi posiadło-

ści parku i pałacu. Strefa parkowo-pałacowa stanowiła

odrębny, stosunkowo nieduży fragment założenia, połą-

czony z traktami komunikacyjnymi kilkoma drogami.

Kompozycja ogrodu opierała się na zasadach asymetrii

i malowniczości. Jej podstawowymi elementami były

kręte ścieżki, luźno rozrzucone klomby i swobodnie na-

sadzone drzewa (il. 1) [4]. Jedną z niewielu zachowanych

pozostałości pierwotnego ogrodu są dwa rozłożyste oko-

ło 200-letnie platany ankujące południowo-zachodnią

elewację pałacu. Budowla, mimo swego osiowego po-

wiązania z oddaloną główną bramą wjazdową, nie była

wysokościową czy bryłową dominantą założenia. Jej kor-

pus otaczały kulisowo drzewa i krzewy, otwarte liczny-

mi prześwitami na różne fragmenty elewacji. I tak fasada

była widoczna w całości jedynie od strony południowo-

-wschodniej, czyli od strony odległej bramy wjazdowej

i zabudowań folwarcznych. Boczne elewacje można było

oglądać jedynie z dróg ogrodowych i traktu komunika-

cyjnego poprowadzonego od strony północno-wschod-

niej, z kierunku Strzegomia i Dobromierza do niewiel-

kiego podjazdu przed portykiem fasady. Na podstawie

mapy z 1877 r. [4] można wywnioskować, iż kompozy-

cja parku nosiła ogólne cechy bliskie berlińskiej sztuce

ogrodowej 1. połowy XIX w., kształtowanej pod wpły-

wem Francji przez współpracującego często z Schinklem

berlińskiego projektanta ogrodów Petera Josepha Lenné

(1789–1866) [5, s. 49–59]. Do cech tych należą m.in.

duże powierzchnie trawnikowe, dalekie widoki, malowni-

czy układ zadrzewienia czy płynnie poprowadzone ścież-

ki [6, s. 638].

Pałac

Położony w głębi posiadłości pałac Seherr-Thossów

jest budowlą murowaną, wzniesioną z cegły i kamienia

polnego, otynkowaną, z dachami pokrytymi blachą. Bu-

dowla posadowiona jest na prawdopodobnie częściowo

sztucznie ukształtowanej ziemnej terasie (il. 2). Korpus

pałacu jest założony na planie kwadratu o wymiarach

28,33 × 28,33 m. Bryła budowli ma formę bazylikową

W tym przypadku określenie bazylikowy odnosi się do kształtu

bryły. Podobnie jak w architekturze sakralnej tworzą ją dwa składniki:

szersza dolna partia oraz węższa wyższa ustawiona na jej dłuższej osi.

road to the palace and the park. The park-palace area con-

stituted a relatively small, separate part of the complex

and was connected to the main roads by several alleys.

The garden layout was based on the values of asymme-

try and picturesqueness. Its main elements were winding

paths, loosely placed owerbeds and freely planted trees

(Fig. 1) [4]. Two branchy, 200 year old sycamores (Pla-

tanus) anking the south-western wall of the palace are

some of the original elements of the garden.

Despite its axial connection with the distant main gate,

the building was not a high-rise or geometric dominant

in the complex. Its core was surrounded by trees, bushes

and numerous openings for the light to shine through on

various elevation parts. Therefore, the elevation was fully

visible only from the south-east, namely from the side of

the main gate and grange structures. The side elevations

were only visible from the garden alleys and a road lead-

ing from the north-east to a small drive-way in front of

the façade portico. A map from 1877 [4] suggests that the

composition of the park had features of Berlin gardening

art from the 1

half of the 19

century, which was inu-

enced by the French gardening art through Peter Joseph

Lenné (1789–1866), a Berlin garden designer who often

cooperated with Schinkel [5, pp. 49–59]. Such features in-

clude large lawn areas, long vistas, picturesque tree layout

or smoothly designed paths [6, p. 638].

The palace

The Seherr-Thoss palace, located deep within the es-

tate, is a plastered brick and eld-stone structure with

metal-sheet roof. The building is probably placed on

a semi-articial ground terrace (Fig. 2). The core of the

palace was erected on a square layout of 28.33 × 28.33 m.

The structure has the shape of a basilica formed by two

cuboids, one upon the other

In this case, the term “basilica shape” refers to the shape of the

building. Similarly to religious architecture, it is formed of two parts;

the lower, broader part, and the taller, narrower part on its longer axis.

Il. 1. Plan założenia pałacowo-parkowego w Szymanowie

(mapa Messtischblatt, 1877)

Fig. 1. Plan of palace-park complex in Szymanów

(Messtischsblatt, 1877)

40 Alicja Marynowska

utworzoną z dwóch ustawionych na sobie prostopadło-

ścianów. Większy z nich, na planie kwadratu i o wysoko-

ści półtorej kondygnacji, tworzy jej dolną część, nakry-

tą lekko nachylonymi dachami. Drugi prostopadłościan,

węższy, jednokondygnacyjny i zwieńczony niskim dwu-

spadowym dachem wznosi się ponad środkową częścią

korpusu, a w jego tylnej elewacji tworzy płytki, prosto-

kątny ryzalit. W centralnej partii dwuspadowego dachu

znajduje się prawie niewidoczna z zewnątrz latarnia

wieńcząca kopułę głównej sali. Układ i kompozycja fasa-

dy są odbiciem bazylikowej formy korpusu. Fasada skła-

da się z szerokiej dziewięcioosiowej elewacji i węższej

pięcioosiowej partii szczytowej zwieńczonej trójkątnym

frontonem. Umieszczone w centralnej osi główne wejście

poprzedza masywny, czterokolumnowy, rzymsko-dorycki

portyk nakryty trójkątnym frontonem, z fryzem ozdobio-

nym tryglifami i metopami z płaskorzeźbionymi motywa-

mi wieńców laurowych. Fasada oraz elewacje boczne niż-

szej partii korpusu mają horyzontalną kompozycję, opartą

na gzymsach kordonowych oraz poziomych i prostokąt-

nych oknach sutereny i mezzanina. Podobnie jak wysokie

okna piano nobile są one wycięte w murze bez żadnych

obramień. Wszystkie elewacje pokryte są gracznym bo-

niowaniem. Frontowa elewacja wyższej części fasady po-

wtarza horyzontalny układ niższej partii. Jej prostokątne,

pionowe okna są ankowane pilastrami stylizowanymi na

toskańskie. Fasadę wieńczy trójkątny naczółek z gładkim

tympanonem, w którym umieszczona jest żeliwna kwa-

dratowa płyta z przedstawieniem herbów Seherr-Thossów

oraz rodziny von Oheimb.

Boczne elewacje niższej partii korpusu są siedmioosio-

we, z prostokątnymi otworami okiennymi ujętymi w obu

skrajnych osiach oknami trójdzielnymi (il. 3). W bocznych

elewacjach wyższej partii korpusu zostały umieszczone

niewielkie prostokątne okna ankowane toskańskimi lize-

nami. Tylna, ogrodowa elewacja (północno-wschodnia)

jest dziewięcioosiowa na poziomie parteru i mezzanina

oraz pięcioosiowa na wysokości pierwszego piętra. W jej

centralnej części znajduje się prostokątny ryzalit (il. 4),

The larger one, 1.5-story high, with a square base,

forms the lower part with slightly inclined roofs. The oth-

er cuboid is one story high, narrower, and crowned with

a gable roof. It rises above the central part of the core and

forms a shallow, rectangular avant-corps in the rear part of

the elevation. A attened dome, crowning the main room,

almost unnoticeable from the outside, can be found in the

central part of the gable roof. The layout of the façade

reects the basilica form of the main body of the building.

The façade consists of a nine-axial elevation and a narrow-

er ve-axial top part crowned with a triangular pediment.

The main entrance, located on the central axis of the struc-

ture, is preceded by a massive, four-column Roman-Doric

portico, covered with a triangular pediment with a frieze

decorated by triglyphs and metopes with bas-reliefs of

laurel wreaths. The façade and the side elevations of the

lower main body of the building have a horizontal com-

position based on string courses, horizontal and rectan-

gular windows of the basement and mezzanine. Similarly

to the tall windows of the piano nobile, they are cut out

in the wall without any framework. All the elevations are

covered with a graphical bossage. The frontal elevation of

the higher part of the façade repeats the horizontal design

of the lower part. Its rectangular, vertical windows are

anked by pilasters, stylized to look Tuscan. The façade is

crowned with a triangular pediment with a at tympanum,

with an attached square cast-iron plate depicting the crests

of the Seherr-Thoss and von Oheimb families.

Side elevations of the lower main body of the build-

ing are seven-axial, with rectangular window openings

enclosed in both outermost axes by tripartite windows

(Fig. 3). In the side elevations of the higher part of the

core there are small, rectangular windows anked by

Tuscan pilaster strips. The rear, garden elevation (north-

eastern) is nine-axial on the ground oor and mezzanine

level and ve-axial on the rst oor. There is a rectangular

avant-corps in its central part (Fig. 4), and, on the ground

oor, there is an entrance to the ball room, preceded by

destroyed stairs. The garden elevation is also decorated

Il. 2. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Widok fasady od strony południowo-zachodniej (fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 2. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

View of the façade from the south-west side

(photo by J.K. Kos, 2019)

Il. 3. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Elewacja boczna pałacu (fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 3. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

The side elevation of the palace

(photo by J.K. Kos, 2019)

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 41

a w przyziemiu wejście prowadzące do sali balowej, po-

przedzone zniszczonymi schodami. Także elewacja ogro-

dowa jest zwieńczona trójkątnym frontonem. Zły stan

elewacji pałacu i złuszczające się w wielu miejscach tynki

pozwoliły na dokonanie pewnego odkrycia. Pod warstwą

białej farby i tynku znajduje się kolejna, starsza warstwa

tynku w dość ciepłym kolorze piaskowca (ugier) imitują-

cym kamienną okładzinę elewacji. Ślady tego, być może

pierwotnego, koloru są widoczne zwłaszcza w partii por-

tyku i na elewacji bocznej.

Bazylikowa forma bryły pałacu nie zapowiada złożo-

nego i autonomicznego wobec jej kształtu układu wnętrz

(il. 5). Jest on oparty na modelu budowli na rzucie kwa-

dratu z dużą, centralną salą na planie koła, ujętą z czterech

stron czworobocznymi wnętrzami w układzie jednotrak-

towym. Ta wywodząca się z tradycji palladiańskiej dys-

pozycja wnętrz występuje w Szymanowie na poziomie

piwnicy i piano nobile, a w wersji zredukowanej także

na najwyższym poziomie budynku. Projektant budowli

w niezwykle przemyślany i niekiedy zaskakujący sposób

połączył pomieszczenia reprezentacyjne z mieszkalnymi.

Dodatkowo, w obie te strefy wpisał pozornie niewidoczną

trzecią, w której znajdowały się pomieszczenia użytkowe,

mieszkania służby i rozwiązania komunikacyjne. Najniż-

szą kondygnację pałacu stanowi piwnica/suterena. W jej

środkowej części ulokowano obszerne pomieszczenie na

planie koła ze stropem wspartym na kolumnie toskań-

skiej, otoczonej 12 larami (il. 6). Wokół niego rozmiesz-

czono czworoboczne wnętrza piwniczne o zróżnicowanej

wielkości oraz dolne biegi zabiegowych schodów prowa-

dzących na wyższy poziom budynku. Kilka mniejszych

wnętrz piwnicznych ma także sklepienia oparte na ko-

lumnach toskańskich. Dyspozycja wnętrz piano nobile

powtarza układ kondygnacji piwnicznej, ale w formie

zre du kowanej do trzech równoległych traktów pomiesz-

czeń mieszkalnych i reprezentacyjnych, powiązanych

amladą. Główną oś przestrzenną i kompozycyjną tej

kondygnacji tworzy sekwencja trzech najważniejszych

pomieszczeń pałacu. Pierwszym od wejścia do budynku

jest stosunkowo niewielki prostokątny westybul ze ścię-

tymi narożami. Stanowi on centrum komunikacyjne piano

with a triangular pediment. The bad condition of the pal-

ace’s elevation and the peeling plaster allowed a certain

discovery. Under a layer of white paint and plaster there

is another, older layer of plaster, in a warm sandstone col-

or (ocher) imitating the stone lining of the elevation. The

traces of this, possibly original, color are visible especial-

ly in a part of the portico and on side elevation.

The basilica shape of the palace does not indicate a com-

plex and autonomous inside layout (Fig. 5). It is based on

a building model with a square outline and a large, round

central room, encompassed from four sides with quadran-

gular interiors in a one-bay layout. This layout, originat-

ing from Palladian tradition, was used in Szymanów on

the basement oor and piano nobile, and, to a lesser ex-

tent, on the highest oor. The building’s designer connect-

ed representative and residential rooms in a very elaborate

Il. 4. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Elewacja tylna pałacu (fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 4. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

The rear elevation of the palace (photo by J.K. Kos, 2019)

Il. 5. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie. Rzut na poziomie przyziemia

(rys. M. Rabiega na podstawie białej karty

z Archiwum Konserwatora Zabytków w Wałbrzychu)

Fig. 5. The Seherr-Thoss palace in Szymanów. Projection at ground level

(a drawing by M. Rabiega after records of

the Monuments Board of Wałbrzych/Poland)

Il. 6. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Najniższa kondygnacja (piwniczna) centralnej sali rotundowej

(fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 6. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

The lowest storey (basement) of the central rotunda room

(photo by J.K. Kos, 2019)

42 Alicja Marynowska

nobile. Znajduje się w nim pięć wyjść prowadzących do

wnętrz mieszkalnych położonych w bocznych partiach

pałacu, do rotundowej sali kolumnowej oraz do głównych

schodów łączących piętra, ukrytych za narożnymi sko-

sami westybulu. Przejście umieszczone na osi węższego

boku westybulu prowadzi do najbardziej reprezentacyj-

nego wnętrza pałacowego, jakim jest dwukondygnacyj-

na sala o formie rotundy kolumnowej z galerią, zwień-

czona spłaszczoną kopułą z oculusem (il. 7). Pierwotna

funkcja tego pomieszczenia, określonego na alternatyw-

nym projekcie jako „sala”, zajmującego około 20% całej

powierzchni piano nobile, jest dzisiaj trudna do jedno-

znacznego wyjaśnienia. To wspaniałe wnętrze kolumno-

we stanowi równocześnie także zwornik komunikacyjny

połączony z bocznymi traktami mieszkalnymi, jak rów-

nież – poprzez klatki schodowe umieszczone w jego na-

rożnych strefach – ze wszystkimi kondygnacjami pałacu.

Wystrój architektoniczny sali tworzą jońskie kolumny

wspierające galerię oraz jońskie pilastry rozczłonkowu-

jące tambur kopuły. Ostatnim wnętrzem znajdującym się

na osi piano nobile jest duża prostokątna sala wychodząca

lekkim ryzalitem poza linię tylnej elewacji, nakryta skle-

pieniem nieckowym opartym na gzymsie kostkowym.

Prawdopodobnie była to sala balowa lub główna jadalnia

połączona z ogrodem zewnętrznymi schodami. Jej jedy-

ną zachowaną dekoracją są dwie płytkie nisze na planie

odcinka owalu ozdobione podwójnymi kolumnami ko-

rynckimi. W obu bocznych partiach piano nobile znaj-

dują się, poprowadzone równolegle do sekwencji wnętrz

reprezentacyjnych, trakty mieszczące pokoje, które naj-

prawdopodobniej pełniły funkcje mieszkalne. W trakcie

zachodnim zachowany jest układ pięciu pokoi/salonów

na planach czworoboków, z wyjątkiem dawnej sypial-

ni (?) zamkniętej od strony wewnętrznej ścianą na planie

odcinka koła. Pięć czworobocznych pomieszczeń znaj-

duje się także w trakcie wschodnim. Ostatnie z nich po-

łożone w północno-wschodnim narożu, niewielkie i jako

jedyne nakryte sklepieniem, mogło być archiwum pała-

cowym – typową „izbą niepalną”. Cechą tego traktu jest

zastosowanie w nim ukrytego korytarza, umożliwiającego

and surprising way. Additionally, another area, seemingly

hidden, was placed within the two, namely the service and

communication area. The lowest oor of the palace is the

basement. Its central part has a round, spacious room with

the ceiling supported by a Tuscan column and surround-

ed by twelve pillars (Fig. 6). Around the room there are

quadrangular basement interiors of varying size, as well

as lower parts of winder stairs leading to the higher oor.

Several smaller cellars also have ceilings resting on Tus-

can columns. The layout of the piano nobile repeats the

layout of the basement, though in a form reduced to three

parallel bays of residential and representative rooms, con-

nected by an enlade. The main spacial and composition-

al axis of this oor consists of a sequence of the three

most important rooms in the palace. The rst from the

entrance’s side is a relatively small, rectangular vestibule

with truncated corners, serving as the communication hub

of the piano nobile. It has ve exits leading to residential

rooms located in the sides of the palace, to the rotunda

column room, and to the main staircase connecting the

oors and hidden behind the truncated corners of the ves-

tibule. The passage located on the axis of the narrow ves-

tibule side leads to the most representative room, which

is the column rotunda with a gallery circle, crowned with

a attened dome with an oculus (Fig. 7). The original

function of the room, alternatively referred to as “the hall”

and occupying around 20% of the whole piano nobile, is

dicult to unambiguously determine today. This wonder-

ful column interior is also a communication keystone con-

nected to the residential side-bays, and, through staircases

located in its corners, to all of the oors. The architectural

decorations are comprised of Ionic columns supporting

the circle and Ionic pilasters partitioning the dome drum.

The last interior on the main piano nobile axis is a large,

rectangular room extending outside the rear elevation

with a slight avant-corps and covered with a hollow ceil-

ing supported by a cobble cornice. It probably was a ball

room or the main dining room connected with the garden

by external stairs. Its only remaining decoration consists

of two shallow alcoves on a partial oval layout decorated

with double Corinthian columns. In both side-parts of the

piano nobile there are bays parallel to the representative

rooms, but with rooms which probably served a residen-

tial function. In the western bay there is a well-preserved

layout of ve quadrangular rooms with the exception

of a former bedroom (?), separated from the inside with

a semi-circular wall. Five quadrangular rooms are also

to be found in the eastern bay. The last room, a rather

small one, is situated in the north-eastern corner, and is

the only one with a ceiling. It could have been the palace

archive, a typical reproof chamber. Another feature of

this bay is a hidden corridor, which allowed the sta to

discretely serve certain rooms (e.g., to operate replac-

es). A simple and clear layout of the basement and piano

nobile becomes more complicated on the highest oor. In

a masterful way, the designers managed to include both

a mezzanine and a fully functioning story, limited, how-

ever, only to the upper part of the main body of the basil-

ica. Introduced between the fully functioning story and

the piano nobile was the mezzanine, which had small, low

Il. 7. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie. Centralna sala kolumnowa

(fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 7. The Seherr-Thoss palace in Szymanów. Central column room

(photo by J.K. Kos, 2019)

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 43

służbie pałacowej dyskretną obsługę części pomieszczeń

(np. pieców). Przejrzysty układ sutereny i piano nobile

ulega skomplikowaniu na najwyższym poziomie pałacu.

W mistrzowski sposób zdołano umieścić w nim zarówno

mezzanino, jak i pełną kondygnację, ograniczoną jednak

tylko do wyższej partii bazylikowego korpusu. Pomię-

dzy nią a piano nobile wprowadzono półpiętro, w którym

znajdują się niewielkie i niskie (2,18 m) pokoje z nyżami

sypialnymi przeznaczone dla służby (nauczyciela domo-

wego i myśliwego). W bocznych partiach korpusu, znaj-

dujących się pod oboma tarasami/dachami, ukryto duże

pomieszczenia o charakterze strychowym, przeznaczone

do celów gospodarczych (m.in. suszarnię). Najwyższa,

druga pełna kondygnacja pałacu ograniczona jest jedy-

nie do „bazylikowej”, środkowej partii bryły wyniesionej

ponad niższą część korpusu. Większość jej powierzchni

zajmuje część rotundy kolumnowej z galerią i tamburem.

Z galerii prowadzą wejścia do dwóch apartamentów poło-

żonych na poddaszu. Tu również znajdowało się niewiel-

kie wyjście wiodące na tarasowy dach.

Dyspozycja wnętrz pałacu i ich program funkcjonalny

mają kilka ważnych cech. Zostaną one szerzej omówione

w dalszej części artykułu, ale niektóre z nich warto wy-

mienić już teraz. Jednym z najbardziej skomplikowanych

i wyranowanych pod względem koncepcyjnym rozwią-

zań architektonicznych pałacu jest połączenie wnętrz

reprezentacyjno-mieszkalnych piano nobile z systemem

pomieszczeń przeznaczonych do celów gospodarczych

położonych na pozostałych kondygnacjach. Komunikacja

pomiędzy nimi została oparta na dyskretnie rozmieszczo-

nych schodach zabiegowych, wprowadzonych w grubości

ścian otaczających salę rotundową. Schody te łączą piw-

nicę, piano nobile, mezzanino i drugą kondygnację (il. 8).

Te znajdujące się pomiędzy westybulem i rotundą można

uznać za główne, m.in. z powodu ich większych rozmia-

rów, chociaż nie mają one charakteru reprezentacyjne-

go. Obie te klatki schodowe zostały tak zlokalizowane,

iż są praktycznie niewidoczne z żadnego miejsca pałacu.

Dodatkowe, mniejsze schody o charakterze pomocni-

czym, przeznaczone zapewne głównie dla służby, zostały

umieszczone w tylnej części budynku, pomiędzy ścianą

obwodową sali rotundowej i traktem bocznych pomiesz-

czeń mieszkalnych. Według informacji zawartej w jed-

nym z listów Grundmanna jeszcze w latach 30. XX w.

zachowany był pierwotny, dość bogaty wystrój wnętrz, do

którego należały m.in. tapety

. Obecny stan zachowania

pałacu nie pozwala na jego rekonstrukcję. Do nielicznych

istniejących elementów dekoracyjnych należą jedynie:

jońskie kolumny sali rotundowej, jońskie pilastry tamburu

oraz cztery korynckie kolumny w jadalni, a także toskań-

skie kolumny zachowane w pomieszczeniach piwnicz-

nych. Reliktem pierwotnego wystroju jest również frag-

ment tryglifowej konsoli o barokowo-klasycystycznym

charakterze w drugim pomieszczeniu w trakcie wschod-

nim oraz podobne konsole w portalu elewacji ogrodo-

wej. Ślady dekoracji malarskiej widoczne są na podniebiu

Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu. Konserwator

Zabytków Prowincji Śląskiej. Sygnatura 810/2.

rooms (2.18 m) with sleeping niches for the sta (home

teacher and hunter). In the side parts of the main body,

located below both terraces/roofs, there is a hidden, at-

tic-type room designated for utility purposes (a drying

room, among others). The highest, second full oor is

limited to a basilica-type central part of the palace’s main

body raised above the lower part. The majority of its area

is taken by the column rotunda with a circle and a drum.

This is also where a small entrance to the roof terrace was

to be found.

The design of the palace’s interior and its function-

ality have several signicant features. The topic will be

further explored in this article, but several of them de-

serve a mention already. One of the most complicated

and sophisticated conceptual and architectural solutions

in the entire palace is the connection between the rep-

resentative/residential parts of the piano nobile and the

utility facilities located on other oors. The connection

between them is based on a system of discretely placed

winder staircases within the walls of the rotunda room.

The stairs connect the basement, piano nobile, mez-

zanine and the second oor (Fig. 8). The ones between

the vestibule and the rotunda may be considered as the

main staircase, partly due to their size, though they do not

have a representative function. Both staircases were lo-

cated in such a way that they are virtually invisible from

any place in the palace. An additional, smaller staircase,

probably designed to be used by the sta, was located

in the rear part of the building, between the circumfer-

ential wall of the rotunda and the bay of side residential

rooms. According to the information in one of Grund-

mann’s letters, the original, rather rich style of decoration

was still preserved in the 1930s. It included, for instance,

wallpaper

Regional National Archive in Wrocław, Silesian Province Monu-

ment Curator, Reference no. 810/2.

Il. 8. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Widok na międzykondygnacyjny system komunikacji wertykalnej

(fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 8. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

View of the inter-storey vertical communication system

(photo by J.K. Kos, 2019)

44 Alicja Marynowska

The present condition of the palace does not warrant

its reconstruction. The remaining decorative elements are

as follows: Ionian columns in the rotunda room; Ioni-

an pilasters of the drum; four Corinthian columns in the

dining room; Tuscan columns preserved in cellar rooms.

Other relics of the original decoration include a fragment

of a Baroque-Classicistic triglyph corbel in the second

room in the eastern bay, and similar corbels in the por-

tal of the garden elevation. Remainings of the paint dec-

orations are visible at the top of the rotunda room dome.

Originally, the dome was covered in trompe l’oeil coers.

Paint residue is also visible on the interior ground oor

walls and in the rotunda. However, without stratigraphic

tests of the plaster it is impossible to determine wheth-

er the visible blue color is original. Other decorative el-

ements include individual spindly balusters preserved in

the balustrade of the rotunda circle and the railing of the

staircases. The balusters resemble the ones in the hunt-

ing palace in Antonin. Another interesting technical as-

pect are deep skylights providing light to the basement

oor, which could also have been an element of the heat-

ing system. They are incorporated exceptionally discrete-

ly into the side parts of the structure, even though they

run through the whole height of the core building along

the staircases (Fig. 9).

Alternative design

The designs of the palace remain unknown, but in the

Warsaw archives of IS PAN (The Institute of Art of the

Polish Academy of Sciences) there are several photo-

graphs and drawings which can be regarded as depicting

alternative designs. They show the layouts of the structure

on the mezzanine level and truss level, cross-section and

longitudinal section, side elevations and architectural de-

tails. Certain drawings include important room function

descriptions, which, as it would appear, are in accordance

with the functions of the existing building. The cross-sec-

tion shows the intended arrangement of cellars and the

representative/residential part of the building. The cellar

was supposed to include, among others, a kitchen and

a room with a Tuscan column, probably the sta dining

room. The piano nobile level is presented with the fol-

lowing: a vestibule with a corner alcove and a sculpture;

a column room (referred to as “Saal”); a small dining

room in the rear part. The rst oor was supposed to have

guest-rooms, while the mezzanine – small quarters for

a hunter, a teacher, and other sta, as well as a clock room.

The highest part of the north-western bay was supposed

to hold utility rooms and its south-eastern counterpart

– a large drying room. Instead of the column portico, the

façade had a balcony portico in the Ionian order, with two

Sphinx statues intended to be placed in the front.

The dierences between the existing structure and the

alternative version mostly concern the interior and are

irrelevant to the identical architectural and functional

concept of the palace. The information contained in the

descriptions of rooms indicate the functional concept ex-

isting already in the initial design stages. What follows is

that the Seherr-Thoss palace was not intended as a villa

kopuły w sali rotundowej. Pierwotnie jej czaszę zdobiło

iluzjonistyczne malarstwo odtwarzające kasetony. Ślady

barw zachowane są także na ścianach wnętrz na parterze

i w rotundzie. Jednak bez przeprowadzenia badań straty-

gracznych tynków nie można denitywnie ustalić, czy

widoczny na nich niebieski kolor jest pierwotnym kolo-

rem. Do elementów dekoracyjnych należy zaliczyć także

pojedyncze tralki o wrzecionowatym kształcie, zachowa-

ne w balustradzie galerii rotundy i balustradzie schodów,

o kształcie zbliżonym do tralek w pałacu myśliwskim

w Antoninie. Szczególnym rozwiązaniem technicznym są

dostarczające światło do kondygnacji piwnicznej głębo-

kie świetliki, które mogły być także elementem systemu

ogrzewania wnętrz. Są one wyjątkowo dyskretnie wkom-

ponowane w boczne partie budowli, mimo iż biegną przez

całą wysokość korpusu wzdłuż klatek schodowych (il. 9).

Projekt alternatywny

Nie jest znany realizacyjny projekt pałacu, ale w war-

szawskich zbiorach IS PAN zachowały się fotograe kilku

rysunków, które należy uznać za fragment projektu alter-

natywnego. Przedstawiają one rzuty budowli na poziomie

mezzanina i więźby dachowej, przekrój poprzeczny i po-

dłużny, widok elewacji bocznych oraz detale architekto-

Il. 9. Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie.

Widok na świetlik z poziomu piwnicy (fot. J.K. Kos, 2019)

Fig. 9. The Seherr-Thoss palace in Szymanów.

View from the basement (photo by J.K. Kos, 2019)

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 45

niczne. Ważną informacją zawartą na kilku rysunkach są

opisy funkcji wnętrz, które, jak się wydaje, odpowiadają

także funkcji pomieszczeń budowli zrealizowanej. Prze-

krój pałacu ukazuje zamierzone rozplanowanie piwnic

oraz reprezentacyjnej i mieszkalnej części projektowanej

budowli. W piwnicy znaleźć się miała m.in. kuchnia oraz

pomieszczenie z kolumną toskańską, będące być może

jadalnią służby. Na poziomie piano nobile ukazane są:

sień ozdobiona w narożu niszą z rzeźbą, sala kolumnowa,

określona jako „Saal”, a w tylnej części niewielki salon

o funkcji jadalni. Na pierwszym piętrze znajdować się mia-

ły pokoje gościnne, w mezzaninie niewielkie mieszkania

myśliwego, nauczyciela domowego i pozostałej służby,

a także izba zegarowa. W najwyższej partii traktu północ-

no-zachodniego przewidywano lokalizację pomieszczeń

użytkowo-gospodarczych, a w jego południowo-wschod-

nim odpowiedniku – dużego pomieszczenia suszarni. Dla

wyglądu fasady istotne znaczenie miałoby wprowadzenie

w miejscu obecnego portyku kolumnowego portyku bal-

konowego w porządku jońskim, przed którym zamierza-

no umieścić gury dwóch snksów. Różnice pomiędzy

wersją alternatywną a zrealizowanym budynkiem dotyczą

przede wszystkim wnętrz i nie mają istotnego znaczenia

dla w zasadzie identycznej w obu przypadkach koncepcji

architektonicznej i funkcjonalnej pałacu. Informacje wy-

nikające z opisu funkcji pomieszczeń pałacowych wska-

zują na istnienie opracowanego już w fazie kształtowania

wstępnej koncepcji budowli programu użytkowego jego

wnętrz. Program ten jednoznacznie potwierdza, iż pałac

Seherr-Thossa nie miał być budynkiem w typie villa su-

burbana, ale całoroczną, odpowiadającą wymogom życia

codziennego siedzibą w typie villa rustica.

Źródła architektury pałacu.

Palladio, Durand, Schinkel

Jedną z najbardziej uderzających cech architektury pała-

cu jest kontrast pomiędzy stereometrycznym, pudełkowym

kształtem bazylikowego korpusu a centralizującym układem

wnętrza. Co ciekawe, wpisana w kwadrat sala kolumnowa

zwieńczona kopułą w żaden sposób nie została wyekspono-

wana w bryle budowli. Na jakich wzorcach architektonicz-

nych twórca projektu oparł koncepcję swego dzieła złożoną

z tak kontrastowych składników? Można wskazać na jej trzy

zasadnicze źródła. Są to Andrea Palladio i XVIII-wieczna

neopalladiańska interpretacja jego twórczości, koncepcja

bazylikowego układu bryły wywodząca się z wzorników

Jeana-Nicolasa-Louisa Duranda (1760–1834) oraz Schin-

kel

i jego willowa architektura, a dokładniej jej pierwsza

faza przypadająca na lata 20. XIX w. Te tak różne gene-

tyczno-historyczne aspekty architektury szymanowskiego

pałacu wymagają odrębnej analizy.

Durand i Schinkel

Koncepcja ukształtowania bryły pałacu ma swe źródła

w nowych zasadach kompozycji architektonicznej wpro-

wadzonych około roku 1800 do architektury europejskiej

przez Duranda [7]. Na kartach wzorników tego francu-

skiego architekta pojawił się po raz pierwszy typ bryły

suburbana type, but rather a year-long, everyday resi-

dence of the villa rustica type.

Sources of the palace architecture.

Palladio, Durand, Schinkel

One of the most distinctive features of the palace’s ar-

chitecture is the contrast between the stereometric, box-

like shape of the basilica core and the centralizing interior

layout. What is curious is that the domed column room is

not visible in the building’s geometric shape. What archi-

tectural inspirations were the basis for such contrasting

elements? Three sources can be suggested. They are as

follows: Andrea Palladio and the 18

century neo-Pal-

ladian interpretation of his creations; the concept of the

basilica-type shape originating from the templates of

Jean-Nicolas-Louis Durand (1760–1834); and Schinkel

and his villa-type architecture, its rst stage in the 1820s,

to be precise. Those dierent genetic and historical as-

pects of the Szymanów palace’s architecture require a fur-

ther analysis.

Durand and Schinkel

The concept of the palace’s shape has its origins in the

new rules of architectural composition introduced into

European architecture by Durand around 1800 [7]. The

pattern books of this French architect showed, for the rst

time, a type of basilica-shaped geometric body consisting

of a broad core and a narrower “nave” protruding over

it. This type does not have a dedicated term in the Polish

literature of the subject. In German literature it is referred

to as “basilica-type”. This sort of buildings did not exist

in Poland, unlike in Prussia at the beginning of the 19

century. In the middle of the 1820s, which is when the

Seherr-Thoss residence was designed and erected, this

type of the architectural shape was already established in

Prussia. In 1823, the summer residence of the merchant

and banker Samuel Behrend was erected in Berlin’s Char-

lottenburg in accordance with the design by Schinkel [8,

pp. 46–49]. This so-called “landhaus” (a villa) was a one-

oor building on a rectangular outline with a raised cen-

tral part (“nave”) (Fig. 10). The entrance to the villa was

located on the longer side and led through the main hall

and staircase to a small garden-room. As a vills suburba-

na, the structure lacked rooms required for year-long use.

Another example of similar structure shape, also con-

nected with Schinkel, was Gesellschaftshaus in Magde-

burg from 1825 [9, pp. 82–96]. The initial design showed

a building with the core consisting of two inter-connected

rectangular cuboids. There was a small, two-story rect-

angular room with a circle balcony in the higher, cen-

tral cuboid, while the lower one – side wings – had so-

cial rooms for billiards and a staircase. According to the

founder’s intention, the lower oor was supposed to be

a fully functional basement with, among others, a kitch-

en, a utility room and living quarters. It was probably due

to the high cost, impossible for the sponsors, that the -

nal version was simplied and another architect’s design

was used. The basilica-type villa came back to Schinkel

46 Alicja Marynowska

o formie bazylikowej złożonej z szerokiego korpusu i wy-

suniętej ponad nim wąskiej „nawy”. W literaturze polskiej

typ ten nie ma swojej odrębnej nazwy. W piśmiennictwie

niemieckim określany jest jako typ bazylikowy. W Pol-

sce budowle o takiej formie nie występowały, inaczej niż

w architekturze Prus początku XIX w. W połowie lat 20.

XIX stulecia, a więc w czasie, gdy projektowano i reali-

zowano siedzibę Seherr-Thossów, typ siedziby pałacowej

o bazylikowej bryle miał w Prusach już pewną tradycję.

W roku 1823 wzniesiono w podberlińskim Charlottenbur-

gu według projektu Schinkla letnią siedzibę kupca i ban-

kiera Samuela Behrenda [8, s. 46–49]. Ten tzw. landhaus

(willa) był parterowym budynkiem na planie prostokąta

z podniesioną partią środkową („nawą”) (il. 10). Wejście

do willi znajdowało się w dłuższym boku i prowadziło

przez główną salę oraz klatkę schodową do małej sali

ogrodowej. Jako villa suburbana budowla ta nie miała po-

mieszczeń niezbędnych do całorocznego funkcjonowania.

Innym przykładem realizacji o podobnej formie kor-

pusu, także związanej z Schinklem, był budynek Gesell-

schaftshaus w Magdeburgu z 1825 r. [9, s. 82–96]. Pierw-

szy projekt przewidywał stworzenie budowli z korpusem

złożonym z dwóch przenikających się prostopadłościa-

nów. W wyższym – środkowym – znajdować się miała

dwukondygnacyjna, prostokątna sala z galerią, natomiast

w niższych – bocznych skrzydłach – pokoje towarzyskie

służące do gry w bilard oraz klatka schodowa. Zgodnie

z intencjami fundatora najniższa kondygnacja miała być

w pełni funkcjonalną sutereną, w której przewidywano

m.in. kuchnię, mieszkanie oraz pomieszczenia gospodar-

cze. Prawdopodobnie ze względu na wysoki koszt reali-

zacji, niemożliwy do udźwignięcia dla fundatorów, osta-

tecznie powstała uproszczona wersja budynku, oparta na

projekcie innego architekta. W twórczości Schinkla typ

bazylikowej willi powrócił jeszcze dwukrotnie, ale osta-

tecznie został zaniechany już w końcu lat 20. XIX w.

Jest oczywiste, aczkolwiek badacze twórczości Schin-

kla tego aspektu jego działalności nie podjęli w stopniu

wystarczającym, iż wspomniane tu realizacje były oparte

na zasadach kompozycyjnych sformułowanych przez Du-

randa. Na początku XIX w. główna publikacja tego archi-

tekta Précis des leçons d’architecture données à l’École

royale polytechnique (1805) szybko rozprzestrzeniła się

w Europie, stając się wpływowym wzornikiem pokolenia

budowniczych urodzonego w latach 80. XVIII stulecia.

Dzięki niej wielu z nich znalazło wyjście z kryzysu ar-

chitektury barokowego klasycyzmu. Durand poszukiwał

nowych form i zasad kompozycyjnych odpowiadających

zmienionej sytuacji społecznej. Jego matematyczny, ba-

zujący na zasadzie modułu sposób myślenia o budo-

wie bryły i dyspozycji wnętrz znalazł szeroki oddźwięk

przede wszystkim w Europie Środkowo-Wschodniej. Dla

Du randa architektura była rodzajem stosowanej matema-

tyki, wolnej od emocji artystycznych. Traktował ją przede

wszystkim nie jako sztukę, lecz jako naukę. Określił za-

tem naukowe zasady, którymi powinna się rządzić. We-

dług niego do tej pory kładziono nacisk na to, aby budowla

przede wszystkim „się podobała”, przez co na drugi plan

przesunięto problem racjonalizacji kosztów jej realizacji.

Kryterium piękna nie było według Duranda właściwym

twice more, but was eventually abandoned at the end of

the 1820s.

It is obvious, though not explored enough in hitherto

studies of Schinkel’s work, that the mentioned designs

were based on composition principles formulated by Du-

rand. A the beginning of the 19

century, his essential

work Précis des leçons d’architecture données à l’École

royale polytechnique (1805) quickly spread around Eu-

rope, becoming an inuential inspiration for the gen-

eration born in the 1780s. It provided means of coming

out of the crisis of Baroque Classicist architecture. Du-

rand searched for new forms and new composition rules

which would reect the changing social situation. His

mathematical, modular way of thinking about geometri-

cal shapes and interior functionality resonated above all

in Central and Eastern Europe. For Durand, architecture

was a sort of applied mathematics, free of artistic emo-

tions. He treated it mostly as science, not art. Therefore,

he formulated rules which should be applied. According

to him, earlier eorts were aimed at pleasing the aesthetic

sense, which caused cost rationalization to be treated as

secondary. As it was stated by Rottermund, the aesthet-

ic criterion was not proper for Durand: The proper goal

of architecture […] was public and private utility, hap-

piness, and the maintenance of individuals and societies

[10, pp. 98–105]

. Drawings from Durand’s books show

almost modernistic buildings erected on simple princi-

ples and geometric blueprints, nearly always based on

rectangles and following the rules of symmetry and axial

symmetry. Their geometric shapes consist of overlapping

cuboids with clear structure and easily recognizable inte-

rior layout. Utility and thrift were the guiding principles

for Durand.

Combinations of rectangular cuboids with complex or

simple element composition was designed for buildings

of various functions, such as palaces, houses or public

utility buildings. The French architect managed to create

a universal formal concept open for the future. As it was

mentioned, Schinkel was under the inuence of Durand

during his whole career. It is visible in the Durand-like

symmetric, geometric and monotonous layout of Schin-

kel’s interiors in many of his designs, including the vil-

las form 1820s. This type of Schinkel’s villa architecture

was not as appreciated by researchers as his picturesque,

Italian-style villas designed several years later, after 1829.

One of the few scholars, who turned his attention to land-

haus designs, e.g. Behrend’s, was Erik Forssman [11,

pp. 171–190]. It may be a risky assumption, but he may

have not associated Schinkel with Durand as he formulat-

ed a relation between the “cubistic” aspects of Schinkel’s

villas and the stylistic heritage of Friedrich Gilly. Mean-

while, it seems that both Behrend’s landhaus and the pal-

ace in Szymanów are aligned with the architecture inspired

by Durand. They appear to have been designed in such

a way that the interpreting architect would have a chance

to freely modify them. Schinkel did so and, later on,

his students.

Translated by the author.

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 47

celem architektury. Właściwym celem architektury, […]

była użyteczność publiczna i prywatna, szczęście oraz

trwanie jednostek i społeczeństw [10, s. 98–105]. Rysunki

z traktatów Duranda ukazują niemalże „modernistyczne”

budowle, wzniesione na elementarnie prostych zasadach

kompozycyjnych i zgeometryzowanych planach, prawie

zawsze opartych na gurze czworoboku, zachowujących

wymogi ścisłej symetrii oraz osiowości. Ich bryły skła-

dają się najczęściej z nałożonych na siebie prostopadło-

ścianów o czytelnej strukturze i możliwym do odczytania

układzie wnętrz. Nadrzędną zasadą kierującą projektami

tych budynków była dla Duranda zawsze użyteczność

i oszczędność.

Kombinacje prostopadłościanów o złożonym albo pro-

stym układzie członów przeznaczone były dla budynków

o bardzo różnej funkcji: pałaców, domów mieszkalnych,

budynków użyteczności publicznej. Francuskiemu archi-

tektowi udało się stworzyć uniwersalną kompozycyjno-

-formalną koncepcję otwartą ku przyszłości. Jak wspo-

mniano, Schinkel był przez cały okres swojej twórczości

pod wpływem myśli i wzorów Duranda. Świadczą o tym

zarówno durandowskie symetryczne, zgeometryzowane

i monotonne układy wnętrz Schinklowskich, występują-

ce w jego wielu projektach, w tym także w willach reali-

zowanych w latach 20. XIX w. Ten rodzaj architektury

willowej Schinkla nie wzbudzał jednak wśród znawców

twórczości tego artysty tak dużego zainteresowania jak

jego malownicze, italianizujące wille tworzone kilka lat

później, po roku 1829. Jednym z niewielu badaczy, którzy

zwrócili uwagę na siedziby typu landhaus, np. Behrenda,

był Erik Forssman [11, s. 171–190]. Można jednak zary-

zykować opinię, iż nie sformułował on pogłębionej inter-

pretacji problemu relacji pomiędzy Durandem i Schin-

klem, wiążąc kubiczność willi Schinklowskich z lat 20. ze

spuścizną stylistyczną Friedricha Gilly’ego. Tymczasem

wydaje się, iż zarówno landhaus Behrenda, jak i pałac

w Szymanowie wpisują się w wyraźną linię rozwoju ar-

chitektury inspirowanej Durandem. Były to wzorce pro-

jektowe jakby przygotowane do tego, aby czytający je

architekt miał szansę dowolnie je modykować. Tak też

uczynił Schinkel, tworząc wyżej wspomniane budowle,

i tak postępowali także jego uczniowie.

Palladianizm

Jak już wspomniano, uderzającą cechą architektonicz-

nej koncepcji pałacu Seherr-Thossa jest kontrast pomiędzy

bazylikową bryłą korpusu a dyspozycją wnętrza, przede

wszystkim na poziomie piano nobile. Niewątpliwie dys-

pozycja reprezentacyjnej kondygnacji wywodzi się z tra-

dycji Palladia i późniejszego neopalladianizmu, przede

wszystkim w jego angielskiej wersji. Rozwiązanie piano

nobile z centralną salą kolumnową, stanowiącą zwornik

przestrzennej kompozycji całego piętra, ma swe źródła

w palladiańskiej willi o układzie centralnym. Jej najbar-

dziej znanym pierwowzorem jest Villa Rotonda w Vicen-

zie. Ten wyjątkowy model architektoniczny został pod-

dany różnego rodzaju reinterpretacjom, przede wszystkim

w kręgu angielskich neopalladianistów. W 1. połowie

XVIII w. przejmowano w całości wzór Palladia, tak jak

Palladian architecture

As it was mentioned before, the contrast between the

basilica form of the core and the interior layout – pri-

marily on the piano nobile story – is a striking architec-

tural feature of the Seherr-Thoss palace. The layout of

the representative oor is undoubtedly of Palladian (and

neo-Palladian) origin, particularly its English version.

The piano nobile with a central column room serving as

a keystone for the entire oor composition has its origin

in the Palladian villa with central disposition. Its most fa-

mous prototype is Villa Rotonda in Vicenza. This unique

architectural model later underwent various reinterpreta-

tions, primarily among English followers of neo-Palla-

dianism. In the 1

half of the 18

century the Palladian

pattern was adopted fully, as in the Chiswick villa of Lord

Burlington or the Mereworth Castle of Colin Campbell.

A comparison of the Szymanów palace with other inte-

riors representing the Villa Rotonda type may determine

the specics of the Silesian structure. In the case of the

Italian model, the central interior disposition was con-

nected with all four exterior elevations being designed in

accordance with the same formal model. One of the rea-

sons for this unique composition was the location of the

villa. The distant Alps and the valley at their base inspired

Palladio to create an architectural viewing point open all

all sides. Therefore, the villa became a symbolic and ide-

al addition to the landscape. On the other hand, in Chis-

wick the stress was put on the ideals carried out in the

residence corresponding to the worldview of the newly

established “enlightened” British gentry [12, pp. 31–44].

In that case, an ideal layout inspired by Palladio meant

a certain ennoblement, exaltation, and representation.

However, the interior of the Chiswick villa has never

been considered comfortable or functional, it has proba-

bly also never been inhabited.

As compared to the two projects, the palace in Szy-

manów managed to balance the interior concept inspired

by Palladio and the extended residential and utility

Il. 10. K.F. Schinkel, Villa Behrend, Charlottenburg, 1823

(fot. ze zbiorów prywatnych)

Fig. 10. K.F. Schinkel, Villa Behrend, Charlottenburg, 1823

(photography from private collection)

48 Alicja Marynowska

np. we wnętrzu willi Chiswick Lorda Burlingtona czy

w Mereworth Castle Colina Campbella. Porównanie pała-

cu w Szymanowie z innymi wnętrzami willowymi repre-

zentującymi typ „Villi Rotonda” może określić specykę

śląskiej budowli. W przypadku włoskiego wzorca cen-

tralna dyspozycja wnętrza wiązała się z ukształtowaniem

wszystkich czterech elewacji według tego samego modelu

formalnego. Jedną z przyczyn tej wyjątkowej kompozycji

była specyczna lokalizacja willi. Odległe Alpy i doli-

na rozciągająca się u jej stóp zainspirowały Palladia do

stworzenia czegoś w rodzaju architektonicznego punktu

widokowego otwartego na wszystkie strony. Dzięki temu

willa stała się symbolicznym, idealnym dopełnieniem

krajobrazu. Z kolei w Chiswick nacisk został położony

na ideową wymowę dzieła jako rezydencji odpowiada-

jącej światopoglądowi nowej rodzącej się, „oświeconej”

szlachty brytyjskiej [12, s. 31–44]. W tym przypadku plan

idealny, zaczerpnięty z Palladia, wiązał się z pewnego ro-

dzaju nobilitacją i wywyższeniem, a także reprezentacją.

Wnętrze willi Chiswick nigdy jednak nie należało ani do

wygodnych, ani funkcjonalnych i zapewne nawet nigdy

nie było zamieszkane.

W porównaniu z tymi obiema realizacjami w Szyma-

nowie udało się pogodzić koncepcję wnętrza inspirowane-

go Palladiem z rozbudowanymi funkcjami mieszkalnymi

i użytkowymi stałej siedziby ziemiańskiej. Mimo „ideal-

nej” centralnej kompozycji piano nobile wnętrza pałacu

wydają się funkcjonalne, a pomieszczenia są doskonale

ze sobą skomunikowane. Projektant osiągnął ten efekt za

pomocą wielopoziomowego układu wnętrz, funkcjonal-

nego systemu klatek schodowych oraz ukrytych przejść

i korytarzy, wywodzących się z francuskiej architektury

pałacowej XVIII w.

Funkcje pałacu

Podobieństwo willi Schinkla projektowanych w latach

20. XIX w. do pałacu w Szymanowie ogranicza się do

zbliżonej koncepcji formy korpusów. Czy poza tym dość

oczywistym podobieństwem można wskazać na inne jesz-

cze cechy wspólne, przede wszystkim te dotyczące dyspo-

zycji i przeznaczenia wnętrz? Wille Schinkla, z wyjątkiem

niezrealizowanego projektu magdeburskiego, były pod-

miejskimi siedzibami zamożnego mieszczaństwa berliń-

skiego o charakterze czasowo jedynie zamieszkiwanych

willi typu suburbana. Były to zatem budowle pozbawione

pełnych programów użytkowych charakterystycznych dla

stale zamieszkiwanych rezydencji. W przeciwieństwie do

nich wygląd pałacu Seherr-Thossa sugeruje wprawdzie

typ villi suburbana, jednak rozbudowany program użyt-

kowy wnętrza świadczy o pełnieniu funkcji siedziby cało-

rocznej w typie villa rustica.

Wnętrza śląskiej budowli pełniły funkcje reprezenta-

cyjne, mieszkalne i gospodarcze. Wśród willowych pro -

j ektów Schinkla podobnie rozbudowany program miała

nie zrealizowana w pierwotnej formie resursa (Gesell -

schaftshaus) w Magdeburgu. Zarówno w tym projekcie,

jak i w pałacu szymanowskim w kondygnacji piwnicznej

przewidziano umieszczenie najważniejszych pomiesz-

czeń gospodarczych: kuchni, spichlerza, być może także

functions of an all-year gentry mansion. Depite the “ideal”

central composition, the piano nobile of the palace seems

to be functional and the rooms are perfectly joined. The

designer achieved the eect through a multi-story room

layout, a functional system of staircases and hidden pas-

sages and corridors, all originating from the French palace

architecture of the 18

century.

The palace’s functions

The similarity of Schinkel’s villas designed in the

1820s to the Szymanów palace is limited to an analogous

form of the building core. Are any other similarities, espe-

cially in the disposition and function of the rooms, to be

found apart from this rather common feature? Schinkel’s

villas, except for the unaccomplished Magdeburg proj-

ect, were temporal suburban residences of auent Ber-

lin bourgeoisie, in other words the villa suburbana types.

They were, therefore, bereft of full functionality programs

characteristic of permanently inhabited residences. As op-

posed to them, the design of the Seherr-Thoss palace in-

dicates the villa suburbana type, though the functionality

of the interior suggests a year-long residential role of the

villa rustica.

The interior of the Silesian building serves represen-

tative, residential and utility functions. Among the villa

projects of Schinkel’s, a similar characteristic was shared

by the Gesellschaftshaus in Magdeburg, which was not

carried out in its original form. Both projects includ-

ed the most important utility rooms in the basement,

i.e. the kitchen, the granary, perhaps a dining room for

the sta. The disposition of representative rooms, occu-

pying a signicant part of the piano nobile, is also sim-

ilar in both buildings. In Magdeburg, a great ball room

was supposed to be in the central part. In Szymanów,

a large part of piano nobile was planned for a rotunda and

dining/ball room.

Do these similarities only indicate the type of projects

as permanent residencies type? Could they also suggest

individual authorship dependencies? It may be stated that

the interior of the Seherr-Thoss palace represent a high-

er artistic form than the Magdeburg project. Seherr-

Thoss created a unique residence joining vastly dierent

architectural concepts. One emerged from the Durand-

Schinkel tradition, the other from Palladian interiors. The

eect of this synthesis was a building whose features were

in contrast to the basic rules of architecture applied by

its designer.

Problem of the project’s creator

As it was described before, the architectural concept of

the Seherr-Thoss residence is a mix of various partly con-

trasting artistic inspirations making unambiguous attri-

bution impossible. Despite Schinkel’s style visible in the

palace’s core, its Palladian interior disposition suggests

otherwise. The similarities to Schinkel’s works end on the

exterior of the building. They are, nevertheless, signicant

and intentional enough to regard the Szymanów palace

within the narrow sphere of this architect’s inuence. Not

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 49

jadalni dla służby. Również dyspozycja wnętrz reprezen-

tacyjnych, zajmujących znaczną część piano nobile, jest

zbliżona w obu tych budowlach. W Magdeburgu w cen-

tralnej partii budynku miała być zlokalizowana wielka

sala balowa. W Szymanowie dużą część powierzchni pia-

no nobile przeznaczono na rotundę i salę jadalni/balową.

Czy te podobieństwa wynikają jedynie z realizacji ty-

powych funkcji siedzib przeznaczonych do stałego użyt -

kowania? Czy mogą one świadczyć także o istnieniu za-

leż ności autorskich? Można zaryzykować opinię, że wnęt-

rza pałacu Seherr-Thossów reprezentują wyższy po ziom

ar tystyczny od projektu magdeburskiego. Seherr-Thoss

stwo rzył siedzibę wyjątkową, łączącą skrajnie różne kon-

cepcje architektoniczne. Jedną wywodzącą się z tradycji

du randowsko-schinklowskich, a drugą z tradycji wnętrz

palla diańskich. Efektem tej syntezy było powstanie bu-

dow li wręcz zaprzeczającej wielu podstawowym zasa-

dom praktyki architektonicznej tego berlińskiego twórcy.

Problem twórcy projektu

Jak starano się wykazać, architektoniczna koncepcja

siedziby Seherr-Thossów stanowi splot różnych, czę-

ściowo sprzecznych rozwiązań i inspiracji artystycznych,

uniemożliwiających jednoznaczną atrybucję projektu.

Mimo zdecydowanie schinklowskiej formy korpusu pała-

cu jego nieschinklowska, palladiańska dyspozycja wnętrz

podważa hipotezę o ewentualnym autorstwie Schinkla.

Podobieństwa do dzieł projektowanych przez tego ar-

chitekta kończą się w przypadku śląskiej budowli na jej

zewnętrznej formie. Są one jednak na tyle istotne i – jak

się wydaje – nieprzypadkowe, iż pałac szymanowski na-

leży umieścić w wąskim kręgu oddziaływania sztuki tego

architekta. Nie tylko jego wczesne wille, ale także takie

wybitne berlińskie realizacje jak Muzeum Królewskie

(1823) czy przede wszystkim Teatr Królewski (1821)

charakteryzują się podobną do siedziby Seherr-Thossów

kompozycją korpusów. Natomiast Schinkel nie projekto-

wał układów wnętrz o tak wyraźnie palladiańskim ukła-

dzie, jak w Szymanowie. Wnętrza jego willi miały proste

zgeometryzowane plany złożone z sekwencji prostokąt-

nych pomieszczeń. Dla Schinkla osiowy układ wnętrz

z centralną salą kolumnową mógł wydawać się rozwią-

zaniem przestarzałym, należącym do przebrzmiałego już

XVIII-wiecznego neopalladianizmu. Jedynym wyjątkiem

była w jego twórczości rotundowa sala kolumnowa w ber-

lińskim muzeum inspirowana wzornikiem Duranda. Jej

funkcją było jednak nawiązanie do przeszłości i mających

znajdować się w tym muzeum artefaktów, zatem był to

świadomy zabieg archaizujący. Według opinii Rudolfa

Zeitlera Schinkel projektował w taki sposób, aby patrząc

na bryłę budowli, można było zobaczyć kryjącą się w niej

przestrzeń [13, s. 171–190]. Był to wynik całościowego

postrzegania dzieła architektury jako organicznej całości,

w której kształt bryły i zawarta w niej przestrzeń pozosta-

ją w nierozerwalnym związku i bezpośrednio wpływają

na siebie. Projektant pałacu w Szymanowie postąpił ina-

czej. Bryła tej budowli nie ma nic wspólnego z tym, co

kryje się w jej środku. Efekt zaskoczenia, który działa na

widza po wejściu do wnętrza, jest na tyle mocny, iż może

only his early villas, but also his more remarkable projects

in Berlin, e.g., Königliches Museum (1823) ( currently

Old Museum), or Schauspielhaus Berlin (1821) (a.k.a.

The Konzerthaus Berlin), are characterized by core fea-

tures similar to the Szymanów palace. However, Schinkel

did not design interiors in the Palladian style. The interiors

of his villas had simple geometric layouts consisting of

sequences of rectangular rooms. For Schinkel, an axis lay-

out of the interior with a central column room could have

seemed outdated and belonging to the over-used 18

cen-

tury Palladian style. The only exception was a rotunda

shaped column room in the Berlin museum, which was in-

spired by Durand’s template. Its function was a reference

to the past and to the artifacts planned to be displayed in

the museum, and, therefore, it was a conscious archaizing

eort. According to Rudolf Zeitler, Schinkel designed in

such a way that by looking at the building’s geometric

shape one could see the space inside [13, pp. 171–190].

It was the result of a holistic approach to a work of archi-

tecture regarding it as an organic unit whose exterior and

interior are in an unbreakable bond and directly inuence

each-other. The designer of Szymanów palace had a dif-

ferent idea. The shape of the building has nothing to do

with the interior. The surprise eect on the visitor is strong

enough to be considered intentional. Such measures have

a lot in common with the 16

century mannerism art,

which Schinkel certainly would not have used in his ra-

tionally composed architecture. The Szymanów palace ar-

chitect must have known Schinkels works and used them

as inspiration for the shape of the building. At the same

time, the interior layout is far from Schinkel’s designs.

Consequently, the palace in Szymanów is a synthesis of

Schinkel and anti-Schinkel type of art. Its designer could

have been one of the close associates or students of the

architect from Berlin. Such suggestion appeared in the

correspondence between Grundmann and the last prewar

owner of the palace

. According to the Seherr-Thoss fam-

ily tradition the residence was designed by a Schinkel’s

student unknown by name. The design was supposed to

be his thesis. If one follows this lead, it needs to be deter-

mined whether young architects studying under Schinkel

could have been the designers of the palace. There are

few. Perhaps the only student who could have designed

a palace combining Berlin and Palladio was Friedrich

Ludwig Persius (1803–1845) [14, pp. 647–653]. A gen-

eration younger than his master, he passed his architect

exam in 1826 and this date corresponds to the Szymanów

construction date. His unknown exam design was referred

to as a “grange with a palace residence” [14, pp. 647–

653]. Persius was considered by his contemporaries to be

the best follower of Schinkel. He specialized in designing

and erecting villa buildings. It was characteristic of him

to design picturesque, geometric shapes, which exclusive-

ly had the style of Tuscan rural homes. Still, the hypoth-

esis of Persius’ authorship can only be veried through

a search in the Berlin archives.

Regional National Archive in Wrocław, Silesian Province Monu-

ment Curator, Reference no. 810/2.

50 Alicja Marynowska

wydawać się zamierzoną intencją. Taki zabieg ma w sobie

wiele z XVI-wiecznych manierystycznych efektów arty-

stycznych, których Schinkel na pewno nie zastosowałby

w swojej racjonalnie komponowanej architekturze. Twór-

ca projektu pałacu w Szymanowie niewątpliwie musiał

znać twórczość Schinkla i z niej zaczerpnął koncepcje

bryły pałacu. Jednocześnie w rozplanowaniu jego wnę-

trza posłużył się wzorami dalekimi od rozwiązań wnętrz

Schinklowskich.

Pałac szymanowski stanowi w konsekwencji syntezę

sztuki Schinkla i zarazem antyschinkla. Jego projektan-

tem mógł być któryś z bliskich współpracowników lub

uczniów berlińskiego twórcy. Taka sugestia pojawiła się

już w korespondencji Grundmanna z ostatnim przedwo-

jennym właścicielem pałacu

. Według rodzinnej tradycji

Seherr-Thossów ich siedzibę zaprojektował nieznany

z nazwiska uczeń Schinkla. Projekt miał być jego pracą

dyplomową. Idąc tym tropem, należy postawić pytanie

o to, którzy młodzi architekci należący do uczniów Schin-

kla mogli być twórcami projektu pałacu. Jest ich niewielu.

Być może jedynym uczniem mistrza, który mógłby zapro-

jektować willę łączącą Berlin z Palladiem, był Friedrich

Ludwig Persius (1803–1845) [14, s. 647–653]. O poko-

lenie młodszy od swego nauczyciela w 1826 r. odbył eg-

zamin na architekta i jest to data, która może odpowiadać

realizacji pałacu w Szymanowie. Jego nieznany projekt

egzaminacyjny określany jest jako „folwark z siedzibą pa-

łacową” [14, s. 647–653]. Persius uważany był już przez

współczesnych sobie za najlepszego kontynuatora stylu

Schinkla. Specjalizował się w projektowaniu i wznosze-

niu właśnie budowli willowych. Charakterystyczne dla

niego było tworzenie malowniczych, zgeometryzowa-

nych brył, od końca lat 20. XIX w. utrzymanych wyłącz-

nie w stylistyce toskańskich domów wiejskich. Jednak hi-

potezę o autorstwie Persiusa mogą zwerykować jedynie

poszukiwania archiwalne w Berlinie.

W rozważaniach o osobie twórcy projektu należy wziąć

pod uwagę także wspomnianego przez Grundmanna jedy-

nie z nazwiska Schlossera [1, s. 253]. Jest to prawdopo-

dobnie osoba tożsama z mistrzem budowlanym Johannem

Friedrichem Schlosserem urodzonym w Toszowicach pod

Walimiem, zmarłym w 1831 r. [15, s. 242]. Schlosser

mieszkał i działał głównie w Walimiu i jego najbliższych

okolicach. Na przełomie XVIII i XIX w. stworzył lokalną

odmianę klasycyzmu. Swój sukces zawodowy zawdzię-

czał prosperity gospodarczej miejscowości położonych

w Górach Sowich. Jego klientami była miejscowa szlach-

ta i mieszczaństwo. Projektował dla nich domy i dwo-

ry. Do nielicznych zachowanych budowli wiązanych ze

Schlosserem należy dom kupiecki przy ul. Konopnickiej

w Walimiu. Znane obecnie realizacje tego budowniczego

mają – bez wyjątku – charakter późno XVIII-wiecznego

barokowego klasycyzmu. Nie wydaje się jednak prawdo-

podobne, aby walimski mistrz budowlany mógł zapro-

jektować tak skomplikowaną schinklowsko-palladiańską

rezydencję. Natomiast nie można wykluczyć, iż Schlosser

Wojewódzkie Archiwum Państwowe we Wrocławiu. Konserwator

Zabytków Prowincji Śląskiej. Sygnatura 810/2.

Any assumptions about the designer of the project

should take into account the name Schlosser [1, p. 253],

mentioned by Grundmann only by surname. It is proba-

bly the same Johann Friedrich Schlosser who was born

in Toszowice near Walim (Wüstewaltersdorf) and died in

1831 [15, p. 242]. He lived and worked mostly in Walim

and its vicinity. At the turn of the 18

and 19

centuries

he created a local form of Classicism. His professional

success can be attributed to the economic prosperity of

the Owl Mountains region. His clientele included local

gentry and bourgeoisie, for whom he designed houses

and manors. A merchant house in Konopnicka street in

Walim belongs to the few remaining buildings associated

with Schlosser. His projects known today have – without

exception – a late 18

century Baroque-Classicist style.

However, it seems impossible for this master to have

designed a building as complicated as the Szymanów

palace, which has both Schinkler’s and Palladian style.

Nonetheless, Schlosser may have been responsible for the

realization of the project, which is visible in certain ar-

chaic elements, e.g. Classicist motive of triglyph consoles

in garden elevations and one room (the tradition of Carl

Gott hard Langhans).

Karl Ferdinand Langhans (1782–1869), a Silesian ar-

chitect, can also be counted among the possible designers

of the Szymanów palace [14, pp. 612–616]. He was born

in Wrocław (Breslau) and worked there and in other Prus-

sian cities, designing in Classicist and neo-Renaissance

style. He was under the inuence of his father’s work, as

well as Gilly’s and Schinkel’s, from whom he acquired

the geometric building shapes. The artistic uniqueness

of younger Langhans was expressed best in his palace

interior designs, which were based on Palladian and Ba-

roque-Classicist inspirations, denitely dierent from

the design of Schinkler’s interiors. Langhans’ skills were

acclaimed when he won the competition for the Ber-

lin residence of the heir to the throne, Prince Wilhelm.

Schinkel was the great loser in the contest. Langhans won

by proposing a perfectly designed interior layout master-

fully incorporated into a complicated structural schemat-

ics. Similar skills are displayed in the Szymanów palace

as well as in Langhans’ 1816 Masonic lodge “Frederic

at the Golden Sceptre” in Wrocław [16, pp. 147–152].

Langhans was a member. The founder of the Szymanów

palace may also have belonged to the lodge. What was

characteristic of the building and common with the pal-

ace was a complicated spacial and functional layout

composed into an irregular land plot. Photographs doc-

umenting the initial lodge interior indicate that one of

the rooms, circular and supported by columns, resembles

the rotunda in Szymanów. Also covered with an oblate

dome, it served a representative function and an ideo-

logical one (Masonic lodge). Perhaps the similarities are

not random.

Conclusion

The palace in Szymanów is undoubtedly an out-

standing accomplishment requiring further research. It

is a unique synthesis of several European architectural

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie /The Seherr-Thoss palace in Szymanów 51

był jej budowniczym, który do pałacu wzniesionego we-

dług obcego projektu wprowadził kilka zachowanych na-

dal archaizmów stylowych, np. utrzymanych w tradycji

klasycyzmu Carla Gottharda Langhansa motywów trygli-

fowych konsol w elewacji ogrodowej i w jednym z pokoi.

Do prawdopodobnych twórców projektu należy także

zaliczyć śląskiego architekta – Karla Ferdinanda Lang-

hansa (1782–1869) [14, s. 612–616]. Urodzony i dzia-

łający we Wrocławiu i innych miastach na terenie Prus

projektował w stylu klasycystyczno-neorenesansowym.

Był pod dużym wpływem twórczości swojego ojca, a tak-

że Gilly’ego i Schinkla, od których przejął geometryza-

cję brył budowli. Artystyczna indywidualność młodsze-

go Langhansa wyraziła się najpełniej w kompozycjach

wnętrz pałacowych opartych na wzorach palladiańskich

i barokowo-klasycystycznych, zdecydowanie odmien-

nych od schematyzmu wnętrz Schinklowskich. Dowodem

wysokich umiejętności wrocławskiego architekta był wy-

grany przez niego konkurs na berlińską siedzibę następ-

cy tronu, księcia Wilhelma. Wielkim przegranym w tym

konkursie był Schinkel. Langhans pokonał swego głów-

nego konkurenta doskonale zaprojektowanym układem

wnętrz opartych na zróżnicowanych planach mistrzow-

sko wpisanych w skomplikowany rzut budowli. Podob-

nego rodzaju umiejętność budowania zróżnicowanych

układów przestrzennych charakteryzuje również pałac

w Szymanowie, a także wnętrza znajdujące się w zapro-

jektowanej przez Langhansa w roku 1816 siedzibie loży

masońskiej „Fryderyk pod Złotym Berłem” we Wrocła-

wiu [16, s. 147–152]. Langhans był jej członkiem. Być

może do loży należał także fundator pałacu w Szymano-

wie. Co było bardzo charakterystyczne dla tego budynku

i co łączy go z Szymanowem, to skomplikowany układ

przestrzenny, pomysłowo i funkcjonalnie wpisany w rzut

nieregularnej działki budowlanej. Na podstawie fotograi

dokumentujących pierwotny wygląd wnętrz loży można

stwierdzić, iż jedno z pomieszczeń, założone na planie

koła i wsparte na kolumnach, przypomina w swoim ogól-

nym charakterze rotundę pałacu w Szymanowie. Rów-

nież nakryta spłaszczoną kopułą pełniła głównie funkcję

reprezentacyjną oraz ideową (loża masońska). Być może

podobieństwo tych dwóch wnętrz nie jest przypadkowe.

Zakończenie

Pałac w Szymanowie jest niewątpliwie realizacją wy-

bitną, wymagającą dalszych badań. Stanowi wyjątkową

syntezą kilku europejskich zjawisk architektonicznych

zna miennych dla pierwszych dekad XIX w.: neopalla-

dia niz mu, oddziaływania koncepcji architektonicznych

Du ran da i architektury willowej Schinkla. Ale siedziba

Seherr-Thossów ma także pewną lokalną, śląską nutę. Wy-

ranowana forma architektoniczna pałacu, na zewnątrz

utrzy mana w modnych kształtach schinklowskie go kla-

sycyzmu z około roku 1820, a we wnętrzu nawią zująca

do nieznanego w Berlinie palladianizmu jest ilustracją

ukształtowanych w przeszłości wysokich standardów kul-

turowych i cywilizacyjnych szlachty śląskiej, przejawia-

jących się w jej inicjatywach architektonicznych.

phenomena characteristic of the rst decades of the 19

century, namely neo-Palladian style and the inuences of

Durand and Schinkel. However, the Seherr-Thoss resi-

dence also has a distinctive Silesian feature. The sophis-

ticated form of the palace, with its fashionable Classicist

shape of the 1820s and the Palladian interiors unknown in

Berlin, is an example of high cultural and civilization stan-

dards of Silesian gentry, expressing itself in architectural

initiatives.

Translated by

Jacek Jabłoński

52 Alicja Marynowska

Bibliografia /References

[1] Grundmann G., Karl Friedrich Schinkel: Schlesien, Deutscher

Kunst verlag, Berlin 1941.

[2] Seherr-Thoß H.Ch. von, Seherr-Thoß E.F. von, Seherr-Thoß, Frei-

herren von, [w:] Neue Deutsche Biographie 2010, 24, s. 165–167,

https://www.deutsche-biographie.de/pnd1020811757.html#ndbcontent

[accessed: 5.12.2019].

[3] Knie J.G., Alphabetisch-Statistisch-Topographische Übersicht al-

ler Dörfer, Flecken […], Druck und Verlag Graß Barth und Comp.,

Breslau 1830.

[4] https://mapire.eu/en/map/europe-19century-secondsurvey/?layers=

158%2C164&bbox=1806774.9698112914%2C6601665.6797172

05%2C1814031.7101841155%2C6604054.336851118 [accessed:

1.12.2019].

[5] Wenzel J., Lenné Peter Joseph, [w:] F. Buttlar, Volkspark und Arka-

dien, Nicolaische Verlagsbuchhandlung, Berlin 1989, 49–59.

[6] Majdecki L., Historia ogrodów, PWN, Warszawa 1978.

[7] Durand J.N., Précis des leçons d’architecture données à l’École

royale polytechnique, Librairie de l’ École Polytechnique, Paris 1805.

[8] Kania H., Moeller Hans-Herbert, Mark Brandenburg, Deutscher

Kunstverlag, Berlin 1965.

[9] Junecke H., Abri Martina, Dolgner Dieter, Börsch-Supan Eva, Karl

Friedrich Schinkel. Die preussische Provinz Sachsen, Deutscher

Kunstverlag, Berlin 2014.

[10] Rottermund A., Jean-Nicolas-Louis Durand a polska architek-

tura 1. połowy XIX wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich,

Wrocław 1990.

[11] Forssman E., Karl Friedrich Schinkel, Bauwerke und Baugedan-

ken, Schnell & Steiner, München 1981.

[12] White R., Chiswick House and Gardens, English Heritage, London

2007.

[13] Zeitler R., Uwagi o podstawowych ideach architektonicznych

Karla Friedricha Schinkla, [w:] Z. Bania (red.), Podług nieba

i zwyczaju polskiego. Studia z historii architektury, sztuki i kultu-

ry oarowane Adamowi Miłobędzkiemu, PWN, Warszawa 1988,

415–421.

[14] Börsch-Supan E., Berliner Baukunst nach Schinkel 1840–1870,

Prestel-Verlag, München 1977.

[15] Walim. Dzieje i krajobraz kulturowy sudeckiej osady włókienniczej,

J. Kęsik (red.), eBooki.com.pl, Wrocław 2015.

[16] Zabłocka-Kos A., Zrozumieć miasto. Centrum Wrocławia na dro-

dze ku nowoczesnemu city – 1807–1858, Via, Wrocław 2006.

Streszczenie

Celem artykułu jest próba interpretacji architektury pałacu Seherr-Thossów w Szymanowie (powiat świdnicki). O wyjątkowości tego dzieła przesą-

dziło połączenie w jego koncepcji architektonicznej trzech różnych elementów stylowo-kompozycyjnych, wywodzących się z tak różnych źródeł jak

koncepcje A. Palladia (neopalladianizmu), J.-N.-L. Duranda („nowa architektura”) oraz K.F. Schinkla (jego architektura willowa). Niewielka liczba

zachowanych archiwaliów uniemożliwia zarówno ścisłe datowanie powstania pałacu, jak i ustalenie twórcy jego projektu. Na podstawie przeprowa-

dzonych badań nad pałacem można wskazać na połowę lat 20. XIX w. jako bardzo prawdopodobny czas jego realizacji oraz na architekta Ludwika

Persiusa – ucznia Schinkla – jako domniemanego autora projektu.

Słowa kluczowe: K.F. Schinkel, A. Palladio, J.-N.-L. Durand, Śląsk, klasycyzm, pałac

Abstract

The aim of the article is to interpret the architecture of the Seherr-Thoss palace in Szymanów (Świdnica powiat – a Polish administrative unit).

The uniqueness of the building is caused by the combination of three stylistic and composition elements originating from diverse sources, such as

A. Palladio (neo-Palladian style), J.-N.-L. Durand (“new architecture”) and K.F. Schinkel (his villa architecture). A small number of archives makes

it impossible to properly date the palace or to determine its designer. The conducted research indicates the 1820s as probable time of its erection and

the architect Ludwig Persius – Schinkel’s student – as the probable author of the project.

Key words: K.F. Schinkel, A. Palladio, J.-N.-L. Durand, Silesia, Classicism, country house

Pałac Seherr-Thossów w Szymanowie. Nieznane śląskie dzieło Schinkla?

Alicja Marynowska

doi:10.37190/arc190403

Streszczenie