Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190210

Angelika Lasiewicz-Sych*

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności

Positive beauty: essay on beauty of everydayness

Wprowadzenie

Architektura miasta, opisywana przez Aldo Rossiego

jako […] scena trwalsza od chwilowego następstwa wyda-

rzeń (za: [1, s. 212]), stwarza wyraźne zyczne ramy ży-

cia ludzi – poprzez namacalną strukturę budynków, ściany

ulic i placów oraz architektoniczne detale. Wpływ archi-

tektury na życie ludzi jest nie tylko bezsprzeczny, ale też

wieloraki i w jakimś sensie ponadczasowy. Współtworzy

ona życie ludzi, stwarza nisze dla ochrony prywatności,

kreuje miejsca spotkań w przestrzeni publicznej i wytycza

ścieżki, po których się poruszamy. Stanowi jednocześnie

oparcie dla bardziej efemerycznej mezosfery zbudowanej

z różnych wytworów człowieka i pośredniczącej między

nim a światem zewnętrznym. W doświadczaniu przestrzeni

miasta – oprócz elementów naturalnego środowiska i obec-

ności innych ludzi – towarzyszą nam więc także inne ważne

szczegóły: tymczasowe aranżacje, mobilne wyposażenie

miejskiej przestrzeni, reklamy, wystawy sklepowe, publicz-

ne nieformalne przesłania w rodzaju grafti, cały ten zgiełk,

który odpowiada za niepowtarzalną atmosferę miejsc i kul-

turę materialną. Ma ona dla nas znaczenie, nie tylko dlatego,

że stanowi otoczenie naszego życia, ale także dlatego, że

pozwala nam poznać „samych siebie przez przedmioty”,

które wytwarzamy [2, s. 16]. Jest ona bowiem taka jaka jest

dlatego, że myślimy i działamy w określony sposób.

Często przyjmuje się pogląd, że architektura jest inter-

pretacją aktualnego sposobu życia

, a jej forma wynika

ORCID: 0000-0002-9740-2430. Wydział Architektury Politech niki

Krakowskiej/Faculty of Architecture, Cracow University of Tech nology.

Łatwo dostrzec ten związek w architekturze mieszkaniowej,

która szybko podąża za zmieniającym się stylem życia. Dzisiaj wyrazem

Introduction

The architecture of the city – described by Aldo Rossi

as […] the xed scene stronger than the transitory succes-

sion of events (after: [1, p. 212]) – creates a clear physi-

cal framework of peopleʼs lives by means of a tangible

structure of buildings, street walls and squares and as well

as architectural details. The inuence of architecture on

peopleʼs lives is not only unquestionable, but also mul-

tiple and, in a sense, timeless. Architecture co-creates

peopleʼs lives; builds niches to protect privacy, creates

meeting places in the public space and sets the paths along

which we move. It also forms a footing for a more ephem-

eral mesosphere composed of various creations of man

that mediates between the man and the outer world. While

experiencing the city space we are accompanied not only

by elements of natural environment and other peopleʼs

presence, but also by other important elements such as:

temporary arrangements, mobile equipment, advertisings,

shop windows, public informal messages like grafti, all

this turmoil that is responsible for placesʼ unique ambi-

ence and culture. The material culture has its signicance,

not only because it is environment of our lives, but also

because it allows us to know “ourselves through objects”

which we produce [2, p. 16]. And so, the architecture is

like this, since we think and act in a certain way.

It is often claimed that architecture is an interpretation

of the current lifestyle

and that its form results directly

It is easy to see this relationship in residential architecture, which

quickly follows the changing lifestyle. Today, an expression of modernity

is a large bathroom, an open kitchen in the centre of the house, a mi ni-

malist “temporary” interiors of a “housing-hotel”. Yet often it happens

120 Angelika Lasiewicz-Sych

wprost z funkcji. Te relacje wydają się jednak bardziej

złożone. Z jednej bowiem strony architektura jest współ-

tworzona przez aktualne życie ludzi, z drugiej zaś – dzię-

ki jej szczególnej nieprzemijalności – życie współczesne

rozgrywa się w ramach zdeniowanych w przeszłości.

Problem ten w szczególny sposób dotyczy architektury

miasta, która jest całością zbudowaną z elementów po-

wstałych w różnym czasie i w różnych okolicznościach.

Dodatkowo, ten swoisty kompleks urbanistyczny – nie

tylko budynki i artefakty, ale także określona przestrzeń

społeczna i środowisko naturalne – stanowi całość, któ-

ra jest czymś więcej niż prostą sumą jej poszczególnych

elementów. Wypowiedziane przez kogoś zdanie „Nie lu-

bię Warszawy” może oznaczać niechęć do miasta jako

całości, niechęć do pewnego typu architektury (np. soc-

realistycznej albo modernistycznej), poszczególnych bu-

dynków (np. PKiN lub wieżowca przy Złotej 44) albo

całkiem nieuchwytnej aury miasta, jego kultury mate-

rialnej czy stylu życia. Posługując się przestrzenią, mó-

wimy więc i myślimy często nie tylko o architekturze,

ale również o mieście jako całości, a także o nas samych

i innych ludziach (np. jako reprezentantach poszczegól-

nych dzielnic miasta)

. Przestrzeni architektonicznej nie

doświadczamy „jedynie w formie obrazów”, koegzystuje-

my z nią cieleśnie w naszym codziennym życiu [7, s. 69]

i mentalnie w naszej świadomości. Interpretujemy ją jako

zbiór miejsc, z którymi wiążemy się emocjonalnie – jedne

lubimy, innych unikamy, ich mapę nosimy w sobie ni-

czym kompas.

Niniejsza praca jest rodzajem krytycznej analizy archi-

tektury miasta poprzez pryzmat humanistycznych postu-

latów z dziedziny lozoi kultury, socjologii miasta i psy-

chologii architektury. Celem tej interpretacyjnej analizy

jest próba zarysowania znaczenia architektury dla kształ-

towania przestrzeni codziennego życiowego doświadcze-

nia ludzi. Nasuwają się przy tym pytania. Co mówią o nas

nasze miasta i wypełniająca je architektura? Czy budynki

i otaczająca je przestrzeń dobrze wyrażają etos ludzkiego

bycia w świecie i czy czynią to […] w sposób, który po-

zwala ogarnąć całe życie i pomaga budować wspólnotę

[8, s. 290]? Inaczej mówiąc, czy architektura służy przede

wszystkim życiu, czy raczej kontroli życia; faktycznym

mieszkańcom i użytkownikom miasta czy obserwatorowi

umieszczonemu […] w abstrakcyjnej i pustej przestrzeni,

w której nie ma ludzi […] neutralnej społecznie i kulturo-

wo [9, s. 40]? Kiedy mowa o projektowaniu architektury,

a w szczególności o projektowaniu tzw. przestrzeni pu-

blicznych, będących z założenia dobrem wspólnym, wy-

pada włączyć do dyskusji temat społecznej odpowiedzial-

ności architektury. Postawa odpowiedzialności wymaga

nowoczesności są duże łazienki, otwarte kuchnie w centrum domu, mi -

ni malistyczne tymczasowe wnętrza w rodzaju „mieszkań-hoteli”. Jed-

nak często dzieje się i tak, że budowa „nowej siedziby” staje się dla

nie których pretekstem „do całkowitej zmiany stylu życia” [3, s. 194].

Wów czas to nie architektura interpretuje życie, tylko życie dostosowuje

się do nowej architektury, która ma być „manifestacją” określonego

stylu życia i statusu jego mieszkańców.

Środowisko architektoniczne wpływa na to, co myślimy o jego

mieszkańcach [4], [5], z kolei nasze relacje z ludźmi (więzi sąsiedzkie)

oddziałują na ocenę i przywiązanie do miejsc [6].

from the function. These relationships are in fact more

complex. Truly, on the one hand, architecture is co-cre-

ated by the current life of people, on the other, thanks

to its special permanence, the modern life takes place

within the framework dened in the past. This problem

particularly concerns city architecture, which is a whole

composed of elements created in different times and in

different circumstances. In addition, this kind of urban

complex, does not only include buildings and artefacts,

but also specic social space and the natural environment,

a whole that is something far more signicant than a sim-

ple sum of its parts. The sentence, once said by someone,

“I do not like Warsaw”, can mean a dislike of the city as

a whole, but it can also mean aversion to a certain type of

architecture (e.g., social realist or modernist), individual

buildings (e.g., Palace of Culture and Science or the sky-

scraper at 44 Złota Street) or the completely elusive aura

of the city, its culture or life style. Consequently, using the

space, we often talk and think not only about architecture

but also about the city as a whole, about ourselves and

other people (e.g., inhabitants of particular city districts)

Architectural space is experienced not “only in the form

of images” – we co-exist with this space “bodily” in our

daily lives [7, p. 69] and mentally in our minds. We inter-

pret the space as a collection of places. Some of them are

emotionally close, while others are avoided, we carry, like

a compass, a map of all the places.

The present study is a kind of critical analysis of the

city architecture seen through humanistic postulates of

philosophy of culture, urban sociology and psychology of

architecture. The aim of this is trying to indicate the sense

of architecture in shaping space of peopleʼ s everyday life

experience. This raises some questions. What do our cities

and their architecture say about us? Do the buildings and

the space around them convey well enough the meaning

of human ethos, and whether this is done […] in a way

that touches the whole of life and helps build a community

[8, p. 290]. In other words, does architecture primarily

serve life or controlling the life; real inhabitants and city

users or the observer located in […] the abstract and emp-

ty space where there are no people […] socially and cul-

turally neutral [9, p. 40]? While talking about designing

of architecture, and in particular designing of the so-called

public space, which is assumed to be the common good,

the issue of ethical responsibility seems highly relevant.

The attitude of responsibility requires from architects

openness while dialoguing with users, mindfulness while

making decisions, and – most importantly – developing

the skill of asking the right questions. This is an important

matter, faced by the contemporary civilization, which, ac-

cording to Bauman, […] has stopped asking itself ques-

that the construction of the “new dwelling” becomes for some people

a pretext “for a complete change of their lifestyle” [3, p. 194]. Then it is

not architecture that interprets life, only life adapts to the new ar chi-

tecture, which is supposed to be “a manifestation of” a particular style

of life and the status of its residents.

Architectural environment influences what we think about its

inhabitants [4], [5]; in turn, our relationships with people (neighbourly

bonds) affect the assessment of and attachment to the places [6].

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 121

od architekta otwartości w dialogu z użytkownikami,

uważności w podejmowaniu decyzji i – co wydaje się

szczególnie ważne – rozwijania umiejętności stawiania

właściwych pytań. To istotny problem – mierzy się z nim

cała współczesna cywilizacja, która zdaniem Baumana

[…] przestała zadawać pytania samej sobie, a […] nie-

postawienie pewnych pytań pociąga za sobą bardziej nie-

bezpieczne skutki niż nieumiejętność dania odpowiedzi

na te już postawione [9, s. 10]. W przypadku architek-

tury brak pytań oznacza zwykle skupianie się na opisie

rzeczy, który często zastępuje dociekanie zarówno na te-

mat przyczyn, jak i możliwych skutków podejmowanych

decyzji i działań. Wynikające stąd niebezpieczeństwo to

akceptacja nieprzemyślanych programów, niedocenianie

znaczenia miejsca, krajobrazu i środowiska naturalnego

oraz – przede wszystkim – wpływu ludzi na sposób i sens

istnienia architektury.

Piękno pozytywne

Istnieje w teorii architektury tradycja rozróżniająca

pięk-

no „pozytywne” i „arbitralne” (Perrault, 1673) (za: [10]).

To pierwsze miało być fundowane na przekonującej przy-

czynie, podczas gdy to drugie było efektem dowolnych

skojarzeń, podobieństwa czy mody. Niegdyś za przeko-

nującą przyczynę uważano jakość materiału, dokładność

wykonania, symetrię i proporcję. Później tę wartość przy-

pisywano funkcji, początkowo rozumianej – podobnie jak

w matematyce – jako przyporządkowanie zmiennych (od-

noszące się zwykle do mechaniki budowli), by wreszcie

w czasach nowoczesnych połączyć ją ze sposobem użyt-

kowania. Owocem tego rodzaju myślenia jest formuła

wygłoszona przez Louisa Sullivana (1901), która mówi,

że „forma wynika z funkcji” (za: [11]); myśl rozwinię-

ta przez późniejszych teoretyków modernizmu. Funkcja

rozumiana jako użyteczność zyskała w modernizmie po-

zytywistyczne, prospołeczne znaczenie. Hannes Meyer

w 1928 r. pytał swoich studentów, czy chcą „kierować

się potrzebami zewnętrznego świata” czy też być „wy-

spą”, skupiając się na poszerzaniu własnej osobowości

i kwestionując „pozytywną produktywność” swojej twór-

czości [12, s. 117]. To racjonalne pytanie nawiązujące

do opozycji romantyzmu (postawa: creatio et expressio)

i pozytywizmu zdaje się nie pozostawiać wyboru – no-

woczesny architekt winien podążać za obiektywnymi wy-

mogami funkcji i produktywności. Dla Meyera architek-

tura nie była „emocjonalnym aktem [twórczym] artysty”,

ale „czystą konstrukcją” [12, s. 119], a budowanie było

„społeczną, techniczną, ekonomiczną, [i] psychologiczną

organizacją” [12, s. 120]. Z jego stwierdzeń nie wynika

jednak, że niemożliwe jest tworzenie sztuki architektury.

Kierując się rozumem zamiast emocjami, można w dal-

szym ciągu stworzyć dzieło sztuki niejako przy okazji;

chociaż nie to, a rozwiązywanie określonych problemów

życiowych było – według mistrza Bauhausu – właściwym

celem architektury.

Zasadne wydaje się pytanie, czy pojęcie pozytyw-

nego piękna ma dzisiaj sens i co dokładnie ono znaczy

w kontekście współczesnej architektury. Oprócz ponad-

czasowych kwestii wymienionych już przez Perraulta

tions; while failure to ask certain questions entails more

dangerous consequences than the failure to answer the

ones that have already been asked [9, p. 10]. In case of

architecture, the lack of questioning usually means fo-

cusing on describing things, which often replaces inquiry

into reasons and implications of the decisions made and

actions performed. The resulting danger is the acceptance

of inconsistent programs, underestimating of importance

of the place, landscape and the natural environment and

most of all impact of humans on the sense of architecture

and the way it exists.

Positive beauty

In theory of architecture there is a tradition of dis-

criminating “positive” and “arbitrary” beauty (Perrault,

1673) (after: [10]). The rst was founded on a convinc-

ing reason, while the second was the result of any asso-

ciations, similarities or fashion. In the past “convincing

reason” was considered as the material quality, precision

of workmanship, symmetry and proportion. Later, the

value was attributed to “function”, originally conceived,

like in mathematics, as the assignment of variables (relat-

ing to structural mechanics), and nally in the modern

times it has been combined with the way of use. This type

of reasoning fructied with Louis Sullivanʼs statement

(1901) that “form follows function” (after: [11]); the idea

developed by later modernist theoreticians. Function un-

derstood in Modernism as utility gained positivist, proso-

cial meaning. Hannes Meyer asked his students in 1928,

[…] do we wish to take our direction from the needs of

the outer world... or do we want to be an island which

ad mittedly leads to a broadening of the personality, but

whose positive productivity is questionable? [12, p. 117].

This rational question referring to the romantic opposition

(the creatio et expressio attitude) and positivism does not

seem to offer any choice. Modern architects should follow

objective requirements of functionality and “productiv-

ity”. For Meyer, architecture was not “an emotional act

of the artist”, but “pure construction” [12, p. 119], and

a building was a “social, technical, economic, psychologi-

cal organization” [12, p. 120]. From his statements one

does not conclude, however, that it is impossible to create

architecture art. Driven by reason rather than emotions,

we continue to create works of art when an opportunity

occurs. Yet this is not, unlike solving specic problems

of life, according to the master of the Bauhaus, the real

purpose of architecture.

The question about the present-day sense of positive

beauty notion and what exactly it means in the context

of contemporary architecture, seems well-based. Apart

from atemporal issues raised already by Perrault (such

as the quality of material or performance) and the ques-

tion of productivity raised by Meier (which we could

interpret today as satisfying usersʼ needs and expecta-

tions) some new issues related to humanistic positiv-

ism of architecture come up to the fore. And so, satis-

fying usersʼ expectations signies nowadays not only

fullling their basic needs in housing or work environ-

ment, but also prosocial moulding of their everyday

122 Angelika Lasiewicz-Sych

(jak chociażby jakość materiału czy wykonania) czy

zdeniowanej przez Meyera pozytywnej produktywno-

ści (którą dziś mogli byśmy zinterpretować jako zaspo-

kajanie potrzeb i ocze kiwań użytkowników) pojawiają

się także nowe problemy związane z humanistycznym

pozytywizmem architek tury. I tak, zaspokajanie oczeki-

wań użytkowników architektu ry oznacza dzisiaj nie tylko

realizacje ich podstawowych potrzeb w zakresie miejsca

zamieszkania czy miejsca pracy, ale także w prospołecz-

nym kształtowaniu codziennego otoczenia ich życia. Lu-

dzie oczekują dobrych i interesujących rozwiązań, które

w prosty i harmonijny sposób odpowiadają na ich potrze-

bę miejsc, w których będą mogli swobodnie przebywać.

Tak rozumiane piękno pozytywne wydaje się wartością

przede wszystkim etyczną, chociaż jednocześnie ujmuje

ono oryginalne znaczenie piękna w estetyce, które trady-

cyjnie łączyło urodę i moralne dobro.

W opozycji do tego stoi obserwowany czasem decyt

w zainteresowaniu architekturą jako otoczeniem życio

wym [7, s. 73]; potrzeba takiej architektury jest często

maskowana efektownymi obrazkami mogącymi podnieść

prestiż miejsca, czyli wartość wykorzystywaną w celach

czysto marketingowych. Niestety, wydaje się, że nieraz

sami architekci tracą zainteresowanie życiowym konkre-

tem, zajmując się głównie obrazami („estetyką atmos-

ferycznych aranżacji”) i prezentują je jako rozwiązania,

spłaszczając przy tym problemy otoczenia [7, s. 73]. To -

warzyszy temu rozdźwięk pomiędzy rosnącym zainte-

resowaniem dla dzieła i twórcy a słabnącym zaintereso-

waniem treścią projektu i tworzonego miejsca, a także

szczególny kłopot w komunikacji architekta z odbiorcą.

Wachlarz możliwych napięć tworzy z jednej strony brak

zainteresowania architekturą codzienną – prostą i uży-

teczną, z drugiej zaś strony – chęć manipulowania zacho-

waniem ludzi dla dobra społeczeństwa [7 s. 75] lub w celu

osiągnięcia określonych korzyści (np. zysku inwestora).

Niechęć do tworzenia przestrzeni architektonicznej naj-

bardziej naturalnej w danej sytuacji – zgodnej z oczeki-

waniami i stylem życia użytkowników – może też wy-

nikać z postawy twórczej projektanta, zogniskowanej na

osiąganiu efektów (głównie wizualnych) zadowalających

przede wszystkim jego kreatywność. Tymczasem skupia-

nie się na wrażeniu estetycznym odwraca – jak twierdzi

Karsten Harries – uwagę od tego, czym architektura jest

i jak została pomyślana [8]. Faktyczną jej funkcją, która

może być przedmiotem moralnej oceny, jest według niego

to, co i w jaki sposób stworzona przestrzeń mówi o swo-

ich użytkownikach [8]. Jej ideałem jest więc, w pewnym

sensie architektura powstająca bez udziału profesjona-

listów, przemawiająca prosto i jednoznacznie. Harries

przywołuje przy tym heideggerowskie pojęcie auten-

tyczności, które oznacza postawę polegającą na dostrze-

żeniu własnego położenia i „innych” razem z nami jako

„określonych”. „Autentyczność” jest czymś przeciwnym

do troski o „przeciętność”, która zmierza do „niwelacji”

wszelkich możliwości bycia; „autentyczność” przeciwnie

– charakteryzuje się „otwartością” [13, s. 181]. Analizując

te zalecenia, można więc zaryzykować twierdzenie, że

pozytywna, prospołeczna architektura jest piękna, jeśli

otwiera się na życie określonych, to znaczy autentycz-

life surroundings. People expect good and interesting

solutions that simply and harmoniously respond to their

need of places which they could freely occupy. Posi-

tive beauty, comprehended in such a way, seems to be

primarily an ethical value, however it also grasps the

original meaning of beauty in aesthetics that collocates

prettiness with moral good.

In opposition to such an idea stands, sometimes ob-

served, decit of interest in the architecture as life envi-

ronment [7, p. 73]; the need of this type of architecture

is often masked by spectacular images that can raise the

prestige of place, often used for marketing purposes. Un-

fortunately, it seems that sometimes even architects lose

interest in life matters, dealing mainly with images (“aes-

thetics of atmospheric arrangement”) and present them

as a solution, diminishing the problems of the environ-

ment [7, p. 73]. This is accompanied by a gap between

the growing interest in the work and its creator and the

fading interest in the project content and the place cre-

ated, as well as particularly difcult communication be-

tween the architect and the user. The range of possible

tensions results, on the one hand, in the lack of interest

in everyday, simple and useful architecture; on the other

hand, in the desire to manipulate peopleʼs behaviour “for

the good of society” [7, p. 75] or to achieve certain ben-

ets (e.g., investor’s prot). Reluctance to create archi-

tectural space that is most natural in the given situation

– consensual with the usersʼ expectations and life style

– may also result from the designerʼs attitude focused on

achieving his own creative goals (being mainly visual

effects). Meanwhile, focusing on aesthetic impressions

– as stated by Karsten Harries – distracts attention from

what architecture is and how it was conceived [8]. Its

actual function, which may be subject to moral judgment,

according to this author, is how the space speaks about its

users [8]. In a sense, the ideal of such an architecture is

the one formed without architectsʼ contribution; appeal-

ing to us directly and unambiguously. Considering this

issue, Harries recalls Heideggerʼs notion of authentic-

ity which is an attitude consisting in perceiving our own

position and the position of the “others” together with

us as the “specied”. Authenticity is opposed to “me-

diocrity”, which aims at “levelling” all possibilities of

being; authenticity, on the contrary, is characterized by

“openness” [13, p. 181]. Analysing these recommenda-

tions, one could say that positive, prosocial architecture

is beautiful if it is open to the life of specied, authentic

– not abstract – people. This requires discerning the value

of locality, looking from the human level and acceptance

of diversity, which sometimes brings accidental and very

human disorder.

Inclusiveness vs. locality

Traditionally, the city space in the European culture

meant the area of freedom, enabled by a specic social

and economic structure, free from external power and

being entirely the work of the local community. Accord-

ing to Max Weber it was trade, industry and crafts that

transformed the medieval city, public spaces of political

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 123

nych, a nie abstrakcyjnych ludzi. Wymaga to dostrzeże-

nia wartości lokalności, spojrzenia z poziomu człowieka

i zaakceptowania różnorodności, która przynosi czasem

niezamierzony, bardzo ludzki nieporządek.

Globalność kontra lokalność

Tradycyjnie przestrzeń miasta w kulturze europejskiej

oznaczała obszar wolności możliwy dzięki specycznej

strukturze społeczno-ekonomicznej, wolny od władzy ze-

wnętrznej i będący w całości dziełem lokalnej społecz-

ności. Według Maxa Webera to właśnie handel, przemysł

i rzemiosło przekształciły miasta średniowieczne […]

w politycznie samostanowiące się przestrzenie publicz-

ne (za: [14, s. 58]). Specyka tych przestrzeni dosko-

nale znana i czytelna dla mieszkańców była „niepokojąco

obca”, „zawiła” i „nieoswojona” dla systemu zewnętrznej

władzy, dlatego – jak pisze Bauman – odwrócenie tego

związku stanowiło jeden z głównych wymiarów „proce-

su unowocześniania” [9, s. 41]. Niezwykle wymownym

przykładem tego ostatniego jest XIX-wieczna przebu-

dowa Paryża – w jej wyniku dawni mieszkańcy stali się

w jakimś sensie obcymi w mieście, które z kolei stało się

przejrzyste i czytelne dla ludzi z zewnątrz (rząd, admini-

stracja). Podobnie jak w teoretycznym projekcie Panopti-

konu ważna jest tu „asymetria widzenia” [9, s. 43]. W wy-

niku takiego urbanistycznego działania władza przechodzi

w ręce tych, którzy potraą stać się „źródłem niepew-

ności” [9, s. 42], albo tych, którzy – jak pisała Hannah

Arendt – „pragną przeniknąć przez ślady kulturowych ko-

rzeni” innych ludzi (za: [14, s. 58]). Dla Arendt, której bli-

ska była koncepcja polityczna (Thomasa Jeffersona) oparcia

systemu demokratycznego na żywym doświadczeniu życia

w miastach, szczególnie ważne było uczestniczenie w „nie-

zmanipulowanej kolektywnej racjonalności” [14, s. 69].

Procesy unowocześniania miast zmierzały jednak

w inną stronę. Widziana i urządzana z poziomu człowieka

„wielość współistniejących porządków” [9, s. 50], z po-

ziomu abstrakcyjnej logiki nowoczesnego miasta jawiła

się jako nieznośny chaos. Stąd próby racjonalnego, odgór-

nego uporządkowania przestrzeni. Pierwsze projekty tego

typu – oprócz oczywistego aspektu politycznego – mia-

ły także na uwadze faktyczną poprawę funkcjonowania

miasta. Wyburzanie starych średniowiecznych budynków

i murów miało też na celu poprowadzenie nowoczesnej

publicznej komunikacji i infrastruktury, prozdrowotne

przewietrzanie miasta (np. Kraków w XIX w.), lokaliza-

cję obiektów przeznaczonych do nowych zadań (biblio-

teki, muzea, dworce). Miasto stawało się – przynajmniej

w zamyśle twórców – bardziej wygodne i nowoczesne dla

swoich mieszkańców. Tym samym procesy modernizacyj-

ne, choć przekazane odgórnej administracji i powierzo ne

specjalistom (projektowanie), w jakimś sensie pozosta-

wały nadal w bliskim związku z faktycznymi mieszkań-

cami. W czasach najnowszych, określanych często jako

ponowoczesne, nastąpiło wyraźne przesunięcie akcentów.

Sfera publiczna zaczęła się stopniowo wymykać spod

kontroli zarówno mieszkańców, jak i władz, przechodząc

coraz częściej w prywatne ręce. Tym samym jej architek-

tura, będąca niegdyś przede wszystkim wyrazem lokalnej

selfdetermination (after: [14, p. 58]). The specicity of

these spaces, well-known and clear to their residents was

“disturbingly alien”, “complicated” and “untamed” for

the system of external power; that was why, according

to Bauman, the reversal of this relationship was one of

the main dimensions in “the process of modernization”

[9, p. 41]. The 19

-century reconstruction of Paris is an

extreme example of this process, as a result of which the

former inhabitants became strangers in the city, which

on the contrary became transparent and clear for people

from the outer world (government, administration). Just

as in the theoretical Panopticon project what matters is

the “asymmetry of view” [9, p. 43]. As a result of such

an urban action, power passes into the hands of those

who can become a “source of uncertainty” [9, p. 42], or

those who proceed as Hannah Arendt wrote, “the will

to transcend the imprints of oneʼs cultural roots” (after:

[14, p. 58]). Arendt was close to Thomas Jeffersonʼs po-

litical concept of founding the democratic system on the

vivid experience of city life. This concept emphasizes the

importance of “experience of unmanipulated collective

rationality” (after: [14, p. 69]).

However, the processes of city modernization headed

for different goals. Seen and devised from human per-

spective “multiplicity of coexisting orders” [9, p. 50],

from the point of view of abstract logic of modernity ap-

peared as unbearable chaos. Hence the attempts of ration-

al, top-down arrangement of space. The rst projects of

this type, besides the obvious political aspect, were also

supposed to achieve the actual improvement of the city.

Demolition of the old medieval buildings and walls, was

also to enable modern public transport and infrastructure,

the development of buildings to house the new public

functions, such as libraries, museums, train stations or

pro-health town ventilation (Cracow in the 19

century).

The city was becoming, at least from the creatorsʼ point

of view, more comfortable and modern for its residents.

Thus, the processes of modernization, although passed

to top-down government and was entrusted to specialists

(design), in a sense, remained in a close relation with

the actual residents. In current-day times, often referred

to as “postmodern”, there has been a clear shift of em-

phasis; the public sphere has begun to gradually escape

control of both the residents and the authorities, going

more and more into private hands. Therefore, its archi-

tecture, which was once primarily an expression of lo-

cal culture has now become primarily a representation

of global business. The initiative of administration or

government has begun to be taken over by large corpora-

tions and international business. In urban centres, there

have appeared buildings that represent the global world:

ofce towers, banks and insurance companies; these are

frequently a place of work for people unrelated with the

city and its local needs. What is self-evident, architec-

ture of those buildings does not express ethos of the city

inhabitants, rather the “arbitrariness of the sign”; where

“a thing can mean itself or its own opposite” [15, p. 258].

Political relation between the work of architecture and

its dwelling community is described, as Fredric Jameson

says, by the difference between the “replication” (which

124 Angelika Lasiewicz-Sych

kultury, stała się teraz przede wszystkim reprezentacją

globalnego biznesu. Inicjatywa administracji czy rządu

zaczęła być przejmowana przez wielkie międzynarodo-

we korporacje. W centrach miast pojawiły się budynki,

które reprezentują ten globalny świat: wieże biurowców,

banków i rm ubezpieczeniowych; pracują w nich ludzie,

często niezwiązani z miastem i jego lokalnymi potrze-

bami. Architektura tych budynków, co oczywiste w tym

kontekście, nie wyraża więc etosu mieszkańców miasta,

a raczej „arbitralność znaku”; może on „znaczyć siebie

albo swoje własne przeciwieństwo” [15, s. 258]. Politycz-

ny związek dzieła architektury i społeczności je „zamiesz-

kującej” określa – jak pisze Frederic Jameson – różnica

pomiędzy „replikacją” (która jest powtórzeniem logiki

tej społeczności

) a „opozycją” (będącą próbą narzucenia

„elementów utopijnej przestrzeni radykalnie innej” od tej,

w której dana społeczność funkcjonuje) [15, s. 259].

Również sfera lokalnego życia przestaje być domeną

niezmanipulowanej kolektywnej racjonalności. Proces

budowania mieszkań w miastach coraz bardziej oddziela

się od tych, którzy będą w nich mieszkać, a jedno cześnie

oddala mieszkańców od miasta jako całości. Chodzi tu

nie tylko o fakt, że coraz więcej ludzi mieszka da leko od

centrum, ale przede wszystkim o to, że domena miesz -

kaniowa przestaje w jakimś sensie współtworzyć mia-

sto; nie ma wpływu na to, jak wygląda i jak funkcjonuje

coraz bardziej od niej niezależne centrum

. Zwykle jest

to odrębna enklawa miasta, funkcjonalnie oddzielona

od innych jego obszarów, co do której stosują się inne

zasady, nie tylko w zakresie organizacji funkcjonal-

nej przestrzeni, ale także estetycznej. Taka sytuacja nie

sprzyja, co oczywiste, powstrzymaniu fragmentaryza-

cji nowoczesnego miasta i poczucia oderwania od mia-

sta u jego mieszkańców. Coraz więcej ludzi żyje więc

jakby w kilku miejscach naraz; w mieście rozumianym

jako całość, oderwanym od codziennego doświadczenia

i w konkretnym miejscu zamieszkania, które dla coraz

większej liczby ludzi oznacza li tylko własne mieszka-

nie [6]. Miasto pozostające w związku z naszym osobi-

stym kraj obrazem (per sonscape), w którym odnajdujemy

„poczucie są siedz twa”, „intymność”, „osobisty dostęp”

i „ zwyczajne, lokalne doświadczenie” [18, s. 207], sta-

je się coraz częś ciej marzeniem trudnym do spełnienia.

Por.: o logice przestrzeni w sensie struktury architektonicznej

pisze Hillier i Hanson [16].

Przykładowo krakowski Rynek pomimo tego, że stanowi fak-

tyczny środek ciężkości miasta, jest coraz bardziej odległy od życia

miasta. Coraz trudniej spotkać tu jego mieszkańców – barwny i gwarny

tłum stanowią głównie turyści. Centrum Krakowa staje się w jakimś

sen sie produktem „na sprzedaż”; kiedyś szare i pustawe, teraz nabiera

ko loru i sprawia wrażenie tętniącego życiem. Jednak to tylko życie na

niby; prawdziwe życie już się stąd w większości wyprowadziło. Miej s ce

mieszkańców zajmują instytucje inwestujące w nieruchomości; zni ka ją

księgarnie i antykwariaty, sklepy z pasmanterią i typowe lo kal ne usłu gi.

Tradycyjne sklepy i kawiarnie są zastępowane globalnymi mar kami;

oferowana szybkość usług i coraz bardziej światowy charakter tego

miejsca zdają się przeczyć jego tożsamości jako centrum miasta, które

[…] zasadniczo i semantycznie jest miejscem naszego spotkania z innym

[17, s. 171]. Paradoksalnie, pomimo tłumu ludzi, odnosi się tu wrażenie,

że nie ma miejsca i sposobności na spotkanie z innym. Do tego

potrzebny jest przecież czas i poczucie wolności.

is the reproduction of the logic of that society

), and the

“opposition” (which is an attempt to impose “elements of

utopian space radically different from the one in which

we reside”) [15, p. 259].

Also the sphere of local life ceases to be the domain of

unmanipulated collective rationality. The process of hous-

ing development in cities becomes increasingly separated

from those who will live in ats and at the same time it

distances the inhabitants from the city as a whole. It is

not just the fact that more and more people live far away

from the city centre, but most of all it is that the domain of

housing gives up, in a sense, co-creating the city; it has no

effect on what the more and more remote city centre looks

like and how it functions

. It is very often a separate entity

in the city space, functionally isolated from other areas,

also in the sense that other rules apply to the area not only

functional but also aesthetic. This, certainly, does not fa-

vour restraining fragmentation of the modern city, and the

feeling of detachment from the city by its inhabitantsʼ life.

And so, more and more people live as though in two (or

even several) different places at the same time; in the city

understood as the centre, detached from everyday experi-

ence and the place of the actual residence, which for an

increasing number of people simply means only their own

apartment [6]. The city related to our personal landscape

(personscape), in which we nd the “sense of neighbour-

hood”, “intimacy”, “personal accessibility” and “ordinary

and local experience” [18, p. 207], is becoming increas-

ingly a dream hard to full. Therefore, not only the un-

satisfying housing environment, without the proximity of

central services and culture facilities (theatres, museums,

libraries), but also the actual function of the city centre as

a common space for residents of the city, where they can

nd what they need: local shops and services, resolves

into a problem. Once the inhabitants leave the centre, it no

longer acts as an “integration space” [16]. At the begin-

ning, local services disappear from this space, then resi-

dents, next their place is taken by temporary new tenants,

who after some time also disappear, leaving empty prem-

ises and housing in the city centre. This is happening not

only in Detroit, U.S., but also in many historical European

cities, such as Venice, for example. The rst symptoms of

this process may also be observed in the centre of Cracow.

Comp.: Hillier & Hanson writes about the logic of space under-

stood as an architectural structure [16].

For instance, the main market square in Cracow, despite the fact

that it is the real centre of the city gravity, is more and more receding

from the city life. It is increasingly difficult to find here its inhabitants

– the colourful and lively crowd consists mostly of tourists. Cracow’s

city centre is in a way becoming a product for sale; once grey and almost

empty, now it takes on the colour and makes a vivid impression.

However, it is only apparent life; the real life mostly has already moved

out. The places once occupied by residents have now been taken over by

institutions investing in real estate; bookstores and antique shops, ha -

berdasheries and typical local services are disappearing. Traditional

shops and cafes are overridden by global brands; fast services and

increasingly global character of the place seem to contradict its identity

as a city centre, which […] essentially and semantically, is the place of

our meeting with the other [17, p. 171]. Paradoxically, despite the crowd,

one may feel that that there is no room and opportunity here to meet with

others. For this you need, after all, time and the feeling of freedom.

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 125

Problemem staje się więc nie tylko niesatysfakcjonujące

środowisko miesz kaniowe, pozbawione bliskości usług

o znaczeniu centralnym i kulturotwórczym (teatry, mu-

zea, biblioteki), ale także faktyczna funkcja centrum jako

przestrzeni wspólnej dla mieszkańców miasta, w której

z kolei mogą oni znaleźć to, czego najbardziej potrzebują

– lokalne sklepy i usługi. Wraz z oddalaniem się miesz-

kańców od centrum ono samo przestaje pełnić funkcję

„przestrzeni integracji” [16]. Najpierw znikają z tej prze-

strzeni lokalne usługi, potem mieszkańcy, pojawiają się

nowi najemcy, z czasem i oni znikają, pozostawiając puste

lokale i mieszkania w centrum miasta. Dzieje się tak nie

tylko w amerykańskim Detroit, ale także w wielu histo-

rycznych europejskich miastach, na przykład w Wenecji.

Pierwsze symptomy tego procesu można też zauważyć

w centrum Krakowa.

Spojrzenie z poziomu człowieka

Tym, co szczególnie razi w przestrzeni publicznej wie-

lu współczesnych miast, jest to, że w coraz mniejszym

stopniu zdaje się ona reprezentować autentyczne ży cie

swoich mieszkańców. Problem jest na tyle złożony, iż

naiwnością byłoby sądzić, że można rozwiązać tę sytuację

jednym gestem – na przykład zmieniając tylko architek-

turę. Doprowadzenie do zmiany – co pokazują nielicz-

ne przykłady – jest jednak możliwe przy zastosowaniu

wielu zróżnicowanych narzędzi i cierpliwym stosowaniu

metody małych kroków. Taka metoda, niegdyś opisywa-

na przez Christophera Alexandra jako organiczna, jest

w istocie przeciwieństwem metody modernizacyjnej. Po-

lega ona na odwróceniu perspektywy, spojrzeniu z dołu,

z pozycji umiejscowionej i zastąpieniu idei planu ogól-

nego planowaniem aleatorycznym (piecemeal growth).

Ten rodzaj myślenia Alexander nazywa „decentralizacją

z poziomu człowieka” (humanleveldecentralization)

(za: [19]). Nie jest to w istocie żaden nowy i rewolucyjny

sposób myślenia, wręcz przeciwnie – w pewnym sensie

jest to propozycja powrotu do tradycyjnych form komu-

nikacji i negocjacji celów, uwzględniający bezpośredni

udział w podejmowaniu decyzji tych osób, których te

decyzje dotyczą. Metoda zaproponowana kilkadziesiąt

lat temu przez Alexandra – choć trudna do praktyczne-

go włączenia w proces projektowy – okazuje się nader

aktualna i pomocna w rozwiązywaniu złożonych kwestii

z zakresu tzw. środowiskowej sprawiedliwości. Chodzi tu

o tworzenie prawa i metodologii działania, które ułatwia

włączenie ludzi w proces podejmowania decyzji, a tak-

że – i przede wszystkim – o takie gospodarowanie zaso-

bami, które umożliwia pełny i demokratyczny dostęp do

korzyści wynikających z gospodarowania przestrzeniami

publicznymi, przy równoczesnym sprawiedliwym obcią-

żeniu kosztami rozwoju.

Postulowane przez Alexandra spojrzenie z poziomu

człowieka dotyczyć miało przede wszystkim zmiany me-

tody projektowej – zamiast koncentrowania się na pro-

dukcie końcowym proponowane było wspólne uzgad-

nianie poszczególnych celów. Z dzisiejszej perspektywy

można zauważyć, że włączenie szerszych grup ludzi do dy -

skusji na temat architektury przyniosło także inne skut

ki.

A view from the human level

What particularly strikes in many contemporary city

public spaces is that these seem to represent the authentic

life of their inhabitants to a lesser degree. The problem is

so complex that it would be naïve to believe in the possi-

bility of resolving this situation with only one gesture, for

example, solely changing the architecture. Yet bringing

about change, which some examples show, is possible by

means of a number of different tools and patient use of

the method of small steps. This method, once described

by Christopher Alexander as organic, is essentially the

opposite of the method of modernization. It involves the

reversal of perspective; looking from the bottom, from

the localized position and replacing the idea of a master

plan with “piecemeal growth”. This kind of thinking is

called by Alexander “human-level-decentralization” (af-

ter: [19]). This is not, in fact, a new and revolutionary way

of thinking, on the contrary, in a sense, it is a proposal of

a return to traditional forms of communication and nego-

tiating purposes, taking into account direct participation

in decision-making of those whom these decisions con-

cern. The method (participation) proposed decades ago by

Alexander, although in practice difcult to include in the

design process, turns out to be very up-to-date while solv-

ing complex issues related to the so-called environmental

justice. It is about creating the law and methodology of

acting, which facilitate the inclusion of people in the de-

cision-making process, and also primarily such resource

management that enables full and democratic access to

the benets related to public space, while fairly charging

the cost of development.

A view from the human level, postulated by Alexander,

was supposed primarily to change the method of design;

instead of focusing on the nal product, common coordi-

nating of individual targets was proposed. From todayʼs

perspective, it is clear that the inclusion of wider groups of

people into discussion about architecture has also brought

other consequences. It was noticed that the subjects usu-

ally taken by the users are fundamentally different from

those which represent the mainstream interests of design-

ers. In contrast to the architects, who pay more attention

to design ideas and concepts, the non-architects often for-

mulate evaluation based on the general affective feelings

or describe the building based on their physical character-

istics. Professionals more often focus on the “style”, while

users more often use associations [20]. For example,

a modern, newly opened library building (Central Public

Library) in Seattle (by OMA/LMN Architects) was de-

scribed by users as “exciting” and “attractive” or “cold”,

“intimidating” and “grey”; usually without reference to

the complex functional and formal structure of the build-

ing, which was the subject of the project [21]. What really

interests people are specic qualities of the space, such as

privacy, beauty, brightness or adaptability that make space

suitable for specic use.

This diversity of priorities and assessments also applies

to public space. People generally do not share the admira-

tion for the form of buildings and their overall composi-

tion; their perception of city architecture depends on the

126 Angelika Lasiewicz-Sych

Dostrzeżono, że tematy podejmowane przez użyt kow-

ników zasadniczo różnią się od tych, które stanowią

główny nurt zainteresowań projektantów. W przeciwień-

stwie do architektów, którzy poświęcają więcej uwagi po-

mysłom projektowym i pojęciom, nie-architekci częściej

formułują oceny oparte na ogólnych wrażeniach afektyw-

nych lub opisują budynek na podstawie ich charakterysty-

ki zycznej. Profesjonalni projektanci częściej skupiają

się też na stylu, podczas gdy użytkownicy częściej ope-

rują skojarzeniami [20]. Przykładowo, nowoczesny, świe-

żo otwarty budynek biblioteki (Central Public Library)

w Seattle (proj. OMA/LMN Architects, 2004) użytkowni-

cy opisywali jako „ekscytujący” i „atrakcyjny” albo „zim-

ny”, „zniechęcający” i „szary” (il. 1, 2); nie odnosząc się

zazwyczaj do złożonej funkcjonalnej i formalnej struktury

budynku, która była przedmiotem projektu [21]. Tym, co

naprawdę interesuje ludzi, są przede wszystkim określone

cechy przestrzeni – takie jak prywatność, ładność, jasność

czy ustawność, które sprawiają, że dane miejsce nadaje

się do określonego sposobu użytkowania.

Zróżnicowanie priorytetów i ocen dotyczy także prze-

strzeni publicznej. Ludzie na ogół nie podzielają zachwy-

tu nad formą budynków i ich ogólną kompozycją; ich

percepcja architektury miasta zależy od bieżących prio-

rytetów. Ma to związek zarówno z typem człowieka (nie-

którzy prawdopodobnie nigdy nie podziwiają panoramy

miasta i widoków ponad swoją głową), jak i aktualnym

trybem percepcyjnym. Czasem percepcja jest nakiero-

wana na określony cel, a innym razem jest bardziej re-

aktywna (bardziej otwarta na bodźce środowiskowe)

Appleyard (1970) wymienia trzy dominujące tryby percepcji:

1) operacyjny, 2) reaktywny i 3) konkluzyjny (trzeci typ percepcji to

wynik pomieszania dwóch wcześniejszych) (za: [22]).

current priorities. It is connected both with the type of

man (some people probably never admire the cityscape

and views over their heads) and the mode of perception.

Sometimes perception is directed to a specic target and

another time it is more responsive (more open) to the

environmental stimuli

. In both cases, although the former

is more obvious, people know what they want. Even if they

are not looking for just a particular shop or address and

are only simply wandering around the city, they can per-

ceive (with different senses) the things that interest them.

These may be shopping windows or art galleries, green,

sometimes sounds, smells or interesting views; sometimes

a building, visible from a distance, which serves them as

a point of reference, signpost indicating their destination.

The difference in perception of this space by architects

and non-architects relies, rst of all, in the way of imag-

ing, in case of architects usually focused on iconic and

abstract representations, in case of users on perception of

places. Although, visual methods and orthogonal draw-

ings used in architecture well capture the essence of the

concept and are very efcient in communication between

designers, they do not reect the actual relations in the

environment and in the scale experienced by people.

The so-called human scale, a question repeatedly ana-

lysed in the theory of architecture, is still a real problem

in the public space. Impressive buildings that occupy city

space are rarely designed to constitute a valuable com-

ponent of the space experienced by the city residents.

Many authors

have already indicated the problem. One

Appleyard (1970) lists three dominant modes of perception: 1) ope-

rating, 2) responsive and 3) conclusive (third type of perception is the

result of mixing the two previous types of perception) (after: [22]).

Philosopher McDermott described this experience in this way: En -

tering one of the more formidable glass towers so as to experience its inside,

I was stopped by a security guard who asked me if I had an appointment with

Il. 1. Central Public Library w Seattle (arch. OMA/LMN Architects, 2004)

– przestrzeń wnętrza budynku widziana z perspektywy

głównego ciągu ruchomych schodów

(fot. A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Fig. 1. Central Public Library in Seattle

(arch. OMA/LMN Architects, 2004)

– interior public space as seen from the main escalator

(photo by A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Il. 2. Central Public Library w Seattle

– ogólnodostępna przestrzeń wspólna na ostatnim piętrze budynku

(fot. A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Fig. 2. Central Public Library in Seattle

– open-access common space at the building’s top floor

(photo by A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 127

W obu przypadkach, choć w tym pierwszym jest to bar-

dziej oczywiste, ludzie wiedzą, czego chcą. Nawet jeśli

nie szukają akurat określonego sklepu czy adresu, tylko

po prostu włóczą się po mieście, postrzegają różnymi

zmysłami te rzeczy, które ich interesują. Mogą to być

wystawy sklepowe lub galerie, zieleń, czasem dźwię-

ki, zapachy lub interesujące widoki; czasami jakiś bu-

dynek, widoczny z daleka, który służy im jako element

orientacji, drogowskaz do celu. Różnica w postrzeganiu

tej przestrzeni przez profesjonalistów i laików polegać

więc będzie przede wszystkim na sposobie obrazowania

– w przypadku architektów skupionym zwykle na wy-

obrażeniach ikonicznych i abstrakcyjnych, w przypadku

użytkowników – na percepcji rzeczywistych miejsc. Na-

leży przy tym zauważyć, że wizualne metody i ortogo-

nalne rysunki stosowane w architekturze, chociaż dobrze

oddają istotę koncepcji i są wygodnym narzędziem ko-

munikacji między projektantami, nie oddają faktycznych

relacji w środowisku naturalnym i w skali doświadczanej

przez człowieka.

Tak zwana ludzka skala – kwestia wielokrotnie już

analizowana w teorii architektury – wciąż stanowi realny

problem w przestrzeni publicznej. Imponujące budynki,

które zajmują przestrzeń centrów miast, rzadko są projek-

towane do tego, by stanowiły wartościowy składnik prze-

strzeni doświadczanej przez mieszkańców. Na problem

oderwania tych budynków od codziennego życia miasta

wskazywało już wielu autorów

. Richard Sennet anali-

zuje przyczyny tego problemu. Jego zdaniem sytuacja ta

wynika z jednej strony ze świadomego odrzucenia życia

ulicy, a z drugiej strony z niewłaściwego posługiwania

się narzędziami projektowymi. W tym drugim przypadku

chodzi o projektowanie wspomagane komputerowo, które

[…] narzuca myślenie w kategoriach rozmiaru, a nie skali

[2, s. 59]. Jeśli zaś chodzi o świadome odrzucenie życia

ulicy, może ono wynikać z niechęci do „bałaganu” i „irra-

cjonalnego zamieszania” [2], czyli z pobudek w jakimś

sensie estetycznych, lub z potrzeby poczucia bezpieczeń-

stwa. Istnieje też pewien szczególny rodzaj relacji między

budynkiem komercyjnym niezwiązanym bezpośrednio

z życiem miasta a przestrzenią publiczną za pośrednic-

twem tzw. bonus plazas. Jest to rozwiązanie szczególnie

popularne w dużych amerykańskich metropoliach; rma,

która buduje, zyskuje szansę postawienia dodatkowych

kondygnacji za cenę urządzenia na swoim terenie otwar-

tej przestrzeni publicznej. Większość tych miejsc była

jeszcze do niedawna projektowana w taki sposób, by ra-

czej podkreślić prestiż rmy i zaznaczyć jej dominację

w przestrzeni, niż zachęcić potencjalnych użytkowników.

Richard Roth, autor wielu takich placyków w centrum

Manhattanu, twierdzi, że […] jego klienci [inwestorzy]

Filozof McDermott opisał to doświadczenie w taki sposób:

Wcho dząc do […] budynku, aby doświadczyć jego wnętrza, zostałem

za trzymany przez strażnika, który zapytał mnie, czy jestem z kimś

umówio ny w tym budynku. Odpowiedziałem, że moje spotkanie jest

z budynkiem – [przyszedłem] zobaczyć, czy ma duszę i czy jest otwarty

na obecność przestrzeni prywatnej. [strażnik] wypchnął mnie na ze 

wnątrz [18, s. 196]. Autor kończy swoje niewesołe refleksje na ten temat

apelem: Dajmy szklanym wieżom jakieś stopy, abyśmy mogli [razem]

spacerować w prawdziwym ludzkim domu, naszym mieście [18, s. 209].

of them is Richard Sennett who analyses the reasons of

this problem. According to this author, the situation re-

sults, on the one hand, from a conscious rejection of the

street life, and on the other hand, from the improper use

of design tools. In the latter case, it comes to computer-

aided design, which “imposes thinking in terms of size

and not scale” [2, p. 59]. As for the conscious rejection

of street life, it may be due to the reluctance to “mess”

and “irrational confusion” [2], which in a way bases on

aesthetic motivation or the need of a sense of security.

There is also a special kind of relationship between a com-

mercial building not directly related to the city life and

the public space through the so-called bonus plazas. This

solution is particularly popular in the major US cities;

a company that builds, gains a chance to bring an addi-

tional oor for the price of offering on their premises open

public space. Most of these places were, until recently,

designed in such a way that they rather were supposed to

emphasize the prestige of the company and to highlight

its dominance in space than to encourage potential users.

Richard Roth, the author of many of such squares in the

centre of Manhattan, says that his clients [investors] gave

him explicit instructions that he had to build squares that

would make people pass across as fast as they could, with-

out stopping there even for a moment. The ideal, from an

investorʼs point of view, was therefore “a minimal number

of components” and “a project as minimalist as possible”

[5, p. 231]. Many of these places you can still see not only

in American cities; they use different architectural tricks

to discourage users from sitting or other forms of free

behaviour. Among these there are: gates and fences, sharp

edges, uncomfortable seats or the lack of them, cold stone

or concrete surfaces, lack of green or green in an extreme-

ly geometrical form (Fig. 3). All of these elements, seen

from the building owners and users perspective, are not

very noticeable nor functionally important. At best, they

are treated as a decoration of the entrance to the building,

this is why a popular component of such a square is an

impressive sculpture or installation. The same elements

seen from the public usersʼ level, constitute the essence of

public space available to their experience.

The problem described here inspired a number of new

positive initiatives. In New York, an organization called

Project for Public Spaces was founded. It deals with the

implementation of new and transformation of the existing

public space into people-friendly and social-oriented plac-

es (PPS implements projects in the USA, Canada, in the

cities of South America and in Africa). Theoretical foun-

dation of this organization is the strategy of placemaking.

One of their methods, particularly interesting and very

simple at the same time, is called The Power of 10+. It

means creating places on multiple levels of urban scale: at

least 10 interesting places in the public space of the city, in

each of these places, the next 10+ smaller integral places

anyone in the building. I replied that my appointment was with the

building – to see whether it had a soul and was open to the presence of

personal space. He tossed me out [18, p. 196]. The author ends his bleak

reflections with an appeal, Let us give the glass towers some feet so that

we may walk about in a genuinely human home, our city [18, p. 209].

128 Angelika Lasiewicz-Sych

dawali mu wyraźne instrukcje, że ma budować skwery

skłaniające ludzi do tego, by jak najszybciej przez nie

przechodzili, nie zatrzymując się przy tym ani na chwi-

lę. Ideałem, z punktu widzenia inwestora, była więc „jak

najmniejsza liczba elementów” i „projekt jak najbardziej

minimalistyczny” [5, s. 231]. Wiele takich miejsc można

wciąż jeszcze zobaczyć nie tylko w amerykańskich mia-

stach; zastosowano w nich różne architektoniczne triki

mające na celu zniechęcenie użytkowników do przysia-

dania lub innych form swobodnego zachowania. Wśród

nich są: bramy i ogrodzenia, ostre krawędzie, niewygod-

ne siedziska lub ich brak, zimne kamienne lub betonowe

powierzchnie, brak zieleni lub zieleń w formie skrajnie

zgeometryzowanej (il. 3). Wszystkie te elementy z punktu

widzenia właścicieli i użytkowników budynku są mało

zauważalne i funkcjonalnie nieistotne. W najlepszym wy-

padku traktowane są jako dekoracja wejścia do budynku,

dlatego częstym elementem wyposażenia takiego skweru

jest jakaś efektowna rzeźba lub instalacja. Te same ele-

menty widziane z poziomu użytkowników przestrzeni pu-

blicznej stanowią jednak istotę tej przestrzeni dostępnej

ich doświadczeniu.

Problem tu opisywany stał się inspiracją dla wielu no-

wych pozytywnych inicjatyw. W Nowym Jorku powsta-

ła organizacja Project for Public Spaces (PPS), która

zajmuje się projektowaniem nowych i przekształcaniem

istniejących w mieście przestrzeni publicznych w miej-

sca przyjazne dla ludzi i dospołeczne (PPS rearanżuje

przestrzenie publiczne w USA, Kanadzie, w miastach

Ame ryki Południowej i w Afryce). Fundament teore-

tyczny działalności tej organizacji stanowi strategia two-

rzenia miejsc (placemaking). Szczególnie interesująca

i jednocześnie bardzo prosta w zamyśle metoda – jed-

na z wielu, które stosuje zespół PPS – nazywa się The

Power of 10+. Oznacza ona wielopoziomowe myślenie

o miejscach; realizuje się więc co najmniej 10 interesują-

cych miejsc w przestrzeni publicznej miasta, w każdym

z tych kolejnych co najmniej 10 mniejszych integralnych

miejsc i co najmniej 10 zachęt/powodów do przebywania

w tych miejscach [23]. Na tym poziomie stosowane są

różnego typu kompozycje elementów projektu zestawia-

ne w taki sposób, by ludzie zajmujący się różnymi rze-

czami mogli wzajemnie motywować się do bycia razem.

W wielu miejscach na świecie realizowane są też inne

przedsięwzięcia mające na celu pozyskiwanie nowych

miejsc dla mieszkańców w centrum miasta (np. program

PARKLET, Pavement to Plazas

Pavement to Parks

w niektórych miastach USA i w Europie) oraz cały sze-

reg innych projektów zainicjowanych przez mieszkań-

ców (m.in. The High Line Park w Nowym Jorku czy

Waterfront for All w Seattle). Ponadto opinia społeczna

coraz bardziej świadoma swoich praw do przestrzeni pu-

blicznej wywiera nacisk na zmiany niektórych zapisów

dotyczących sposobu budowania i użytkowania na styku

z przestrzenią publiczną. Wynikiem tego są m.in. zapisy

o liczbie i wielkości otworów okiennych i drzwiowych

oraz liczbie lokali użytkowych mieszczących się na

określonej długości elewacji; chodzi tu o zróżnicowanie

i uatrakcyjnienie przestrzeni publicznej na poziomie uli-

cy czy placu.

and at least 10 reasons to stay in these places [23]. At this

level they use different types of compositions of design

elements compiled in such a way that people involved in

different activities can motivate each other to be together.

In many places all over the world, other projects aimed at

acquiring new places for residents in the city centre are re-

alized (e.g., the PARKLET program, Pavement to Plazas /

Pavement to Parks in some U.S. and European cities) as

well as a number of individual citizen-initiated projects

to address the residentsʼ needs (including the High Line

Park in New York or the Waterfront for All in Seattle).

Moreover, public opinion increasingly aware of its rights

to public space, is putting pressure on the amendment of

certain provisions on how to build and use whenever pub-

lic space is involved. Among the results there are pro-

visions specifying the number and size of windows and

doors and the number of premises falling within a speci-

ed length of the facade; the aim is to diversify and make

attractive public space of the street or square.

Diversity, disorder and openness

– urban improvisation

Experience of city life bears a natural need for diver-

sity and multiplicity of coexisting orders. This coincides

also with the idea of a city that has always been a place

concentrating cultural diversity. Participation in city the

life should, therefore, bring its citizens “a civilizing ef-

fect” [14, p. 66]. On the other hand, the need for diversity

is a prerequisite for human development; responsibil-

ity will […] not germinate and grow in a hygienically

pure space without surprises, ambiguities and conicts

[9, p. 57]. Responsible, “morally mature people” are the

ones who, as Sennet (1996) writes, […] feel incomplete

without a certain amount of anarchy in their lives […]

and who learn to love “strangeness” among themselves

(after: [9, p. 58]). This lack of order is needed to make

people fully human. It is also an essential driver of ad-

aptation to environment; the need of furnishing in oneʼs

own way, is one of the most natural reexes of inhabit-

ants. The city, which does not bear any traces left by their

inhabitants; any signs of adaptation, any props or traces

of use, any attempts of personalization or marking the

space is an utopia or a 3D print of the architectural design

enlarged to a suitable size.

City life can take the form of renewable daily rituals as-

sociated with certain places (placeballet) [24] or the form

of surprising “extremely rare events” [25]. City disorder

results from the collision of architectural space with the

city life; this also enables a multiplication of ways to use

the existing space. The result is a special kind of triangula-

tion; the place is what it is meant to be and something else.

For example, a street instead of serving only the trafc,

becomes a place in which people spend time: meet other

people, talk, sell and buy or dry laundry. On the surface

it may look chaotic and spontaneous, but decent impro-

visers “observe” and “experiment”, they “do not allow

chaos and mess” [2, p. 291]. Improvisation as an emana-

tion of urban life was undoubtedly the inspiration for the

model 10+, which emphasizes the advantages of plurality

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 129

Różnorodność, nieporządek i otwartość

– miejska improwizacja

Doświadczenie życia w mieście rodzi naturalną potrze-

bę różnorodności i wielości współistniejących porządków.

Współgra to też z ideą miasta, które zawsze było miejscem,

gdzie koncentrowała się kulturowa różnorodność. Uczest-

niczenie w życiu miasta powinno więc przynosić jego

mieszkańcom „efekt cywilizacyjny” [14, s. 66]. Jedno-

cześnie ta potrzeba różnorodności jest koniecznym wa-

runkiem rozwoju człowieka; odpowiedzialność […] nie

zakiełkuje i nie wyrośnie w higienicznie czystej przestrzeni

bez niespodzianek, dwuznaczności i koniktów [9, s. 57].

Odpowiedzialne, „moralnie dojrzałe osoby” to ludzie,

którzy – jak pisze Sennet (1996) – […] czują się niepełni

bez pewnej dozy anarchii w życiu, którzy uczą się kochać

„obcość” pośród siebie (za: [9, s. 58]). Nieporządek jest

więc nam, ludziom, po prostu potrzebny, aby być w peł-

ni ludźmi. Jest on także niezbędnym elementem przysto-

sowania się do środowiska; potrzeba urządzania się po

swojemu jest jednym z najbardziej naturalnych odruchów

mieszkańca. Miasto, które nie nosi żadnych śladów po-

zostawionych przez swoich mieszkańców, żadnych zna-

ków adaptacji, rekwizytów, żadnych śladów użytkowania,

prób personalizacji i znaczenia przestrzeni jest utopią albo

wydrukiem 3D architektonicznego projektu powiększo-

nego do odpowiednich rozmiarów.

Życie miasta może przybierać formę odnawialnych co-

dziennych rytuałów związanych z określonymi miejscami

(placeballet) [24] lub formę zaskakujących „niezwykle

rzadkich zdarzeń” [25]. Miejski nieporządek powstaje na

skutek zderzenia przestrzeni architektonicznej z życiem

miasta; przy okazji dochodzi do zwielokrotnienia sposo-

bów wykorzystania istniejącej przestrzeni. W wyniku tego

powstaje szczególny rodzaj triangulacji; miejsce jest tym

i czymś jeszcze innym. Na przykład ulica zamiast słu-

żyć tylko komunikacji, staje się miejscem, w którym się

przebywa: spotyka ludzi, rozmawia, handluje lub suszy

pranie. Pozornie sprawiać to może wrażenie nieporządku

i spontaniczności, jednak porządni improwizatorzy „ob-

serwują” i „eksperymentują”, „nie pozwalają sobie na

chaos i bałagan” [2, s. 291]. Improwizacja jako emanacja

miejskiego życia niewątpliwie była inspiracją dla wzorca

10+, gdzie podkreśla się pożytki płynące z wielości po-

rządków i nieoczekiwanych zdarzeń. Czasem jednorazo-

we i spontaniczne zdarzenia stają się trwającym jakiś czas

rytuałem miejsca. Zdarzenia takie mogą się różnić tak jak

ich uczestnicy: jak Wodna Masa Krytyczna w Krakowie

(analogiczny BIG FLOAT w Portland) i Krzyż na Kra-

kowskim Przedmieściu w Warszawie. Życie w mieście

zmienia się pod wpływem trudnych do przewidzenia im-

pulsów; jakieś pozornie nieistotne zdarzenie, […] wręcz

niedostrzegalna, lokalna zmiana może wpłynąć na cały

system [25, s. 10]. To uświadamia nam, że nie wszystko

możemy przewidzieć i zaprojektować. Istotą zjawiska jest

to, że te mikrozdarzenia wykraczają poza wszelkie plano-

wanie i nie podlegają kontroli władzy.

Miejska improwizacja pozostawia zwykle mniej lub bar -

dziej trwałe znaki w przestrzeni miasta. Najczęściej ko -

jarzymy ją z grafti i muralami, ale to przecież także świat

of functional orders and unpredictable events. Sometimes

an one-off and spontaneous event creates a new urban tra-

dition that occupies the place for some time. Such events

can vary as their participants do, such as the Water Critical

Mass in Cracow (analogous BIG FLOAT Portland) or the

Cross in Krakowskie Przedmieście Street in Warsaw. City

life changes when inuenced by unpredictable impulses;

a seemingly insignicant event, […] almost imperceptible,

local change can affect the whole system [25, p. 10]. It re-

minds us that we cannot predict and design everything. The

essence of this phenomenon is that these micro-events go

beyond planning and escape the control by the authorities.

City improvisation leaves usually more or less perma-

nent signs in the city space. Most often these are associ-

ated with grafti and murals, but it is also the world of

advertising, shop windows, Christmas decorations and

all kinds of ephemeral arrangement of space with furni-

ture, appliances, potted plants, fences or roong elements.

Sometimes these arrangements take a more permanent

character adapting abandoned premises or unused spaces

(e.g., a Warsawʼs stadium as a bazaar or urban farm ing

on wasteland in Detroit). Sometimes they even create

special, only apparently temporary architecture of kiosks

and booths. Some architectural or artistic projects involve

such actions, trying to enter this real-world narrative “im-

provisation”. This is how, for example, the PARKLET

system works, involving the transformation of parking

spaces into small temporary public spaces. This program

encourages test building and experiment ing both with

spatial arrangements and using recycled materials [26].

The narrative improvisation is also used by some art-

ists in public space, who try to take the opportunity of

the modest expression of anarchy to sneak more com-

plex content into the social life of the city. The example

Il. 3. Jewish Museum w San Francisco (arch. D. Libeskind, 2005)

– budynek widziany z zewnątrz z poziomu człowieka

(fot. A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Fig. 3. Jewish Museum in San Francisco (arch. D. Libeskind, 2005)

– as seen from the outer space at human level

(photo by A. Lasiewicz-Sych, 2014)

130 Angelika Lasiewicz-Sych

reklam, wystaw sklepowych, dekoracji świątecznych i róż -

nego rodzaju efemerycznych aranżacji przestrze ni za po-

mocą mebli, urządzeń, roślin w doniczkach, ele mentów

ogro dzenia czy zadaszenia. Czasami te aranżacje przy-

bierają nieco trwalszy charakter, stając się ada p ta

cjami

opuszczonych lokali lub niewykorzystanych przestrzeni

(np. Stadion Dziesięciolecia jako miejsce targowe albo

społeczne ogrody na nieużytkach w Detroit). Czasem

tworzą nawet specyczną, tylko pozornie tymczasową

architekturę kiosków i budek. Do tego rodzaju działań

nawiązują niektóre projekty architektoniczne lub arty-

styczne, próbując się wpisać w tę wziętą z życia narrację

improwizacji. Tak działa m.in. system PARKLET, polega-

jący na transformacji miejsc parkingowych w małe prze-

strzenie publiczne, o tymczasowym charakterze. Program

ten zachęca do budowania na próbę i eksperymentowania

zarówno z aranżacjami przestrzennymi, jak i budowaniem

z materiałów z odzysku [26].

Narracją improwizacyjną posługują się też niektórzy

artyści w przestrzeni publicznej, próbując przy okazji tej

oszczędnej w wyrazie anarchii przemycić do społecznego

życia miasta treści bardziej złożone. Przykładem tego ro-

dzaju działań była instalacja Mirosława Bałki Auschwitz

wieliczka, początkowo umieszczona (z okazji Festiwalu

Sztuk Wizualnych ArtBoom w Krakowie, 2009) na pla-

cu Niepodległości w Podgórzu, później przeniesiona

na Zabłocie. Dzieło Bałki w postaci betonowego tunelu

z wyciętym w dachu napisem Auschwitzwieliczka (na-

wiązującym do oferowanych w wielu punktach w mie-

ście wycieczek objazdowych dla turystów) postawione

na świeżo wyremontowanym placu wzbudzało sporo

kontrowersji; w komentarzach niektórych mieszkańców

nazywano je „prowizorką” ustawioną „w poprzek repre-

zentacyjnego placu” zamiast oczekiwanego tu obelisku

czy imitacji bramy, która miała przypominać, że stały tu

kiedyś koszary [27]. Po usunięciu tej instalacji z centrum

of this kind of activity seems to be Miroslaw Balkaʼs

Auschwitz wieliczka installation art initially placed (on

the occasion of ArtBoom Visual Arts Festival in Cra-

cow, 2009) on the Independence Square in Podgórze,

and later transferred to Zabłocie in Cracow. Bałkaʼs

work in the form of a concrete tunnel with an inscrip-

tion “ AUSCHWITZWIELICZKA” chiseled on its roof

(referring to tours offered in many parts of the city) was

placed on the newly renovated square arising a lot of

controversy; in their comments some residents called it

“makeshift” xed “across a representative square” in-

stead of the expected obelisk or an imitation of a gate

to be a reminder of the military barracks that used to be

there [27]. After it was transferred for the next few years

to Zabłocie, it was like a natural extension of the tunnel,

inviting the users to go through. Such a simple gesture

became a part of an opening for something unexpected,

hoping for events and human behaviour which could be-

come a contribution to this place (Fig. 4).

Also, the modern architecture uses open narrations

and tries to perpetuate or transform some improvisational

practices of the users. Oswalt (2002) describes the strate-

gies of “multiple order” as an element of modern design

modelled on the urban planning of Berlin. Berlin seen

by Oswalt is “ugly”, its composition is not “a result of

an ideal plan”, nor is it “the product of organic growth”;

characterized by “discontinuities”, “diversity” and “con-

tradictions”, but in its “intensity” is also “a source of

fascination” [28, p. 97]. Thinking in terms of “multiple

order” consists in the use of an existing situation and its

evolutionary transformation, by adding new elements.

New architectural elements are in an interesting dia-

logue with elements similar to them (sometimes distant

in space) and set a new rhythm to that which is in their

immediate neighbourhood. This type of action is deter-

mined by Oswalt as “space densication/densication of

Il. 4. Instalacja

Auschwitzwieliczka

Mirosława Bałki w czasie,

gdy była ustawiona

na Zabłociu w Krakowie

(fot. A. Lasiewicz-Sych, 2011)

Fig. 4. Installation art

Auschwitzwieliczka

by Mirosław Bałka

during its exposition

in Zabłocie, Cracow

(photo by A. Lasiewicz-Sych, 2011)

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 131

miasta, została ona przeniesiona na kilka lat w nieco pe-

ryferyjne miejsce na Zabłociu (w Krakowie), gdzie stano-

wiła jakby naturalne przedłużenie tunelu zapraszającego

użytkowników miejsca do przejścia. Ten prosty gest wy-

dawał się elementem otwarcia miejsca na coś nieoczeki-

wanego, w nadziei na zdarzenia i zachowania ludzi, które

mogą stać się udziałem tego miejsca (il. 4).

Także współczesna architektura korzysta z narracji

ot wartych i stara się utrwalać lub przekształcać niektóre

im pro wizacyjne praktyki użytkowników. Oswalt (2002)

opi suje strategie „wielokrotnego porządku” jako element

nowoczesnego projektowania wzorowany na urbanistyce

Berlina. Berlin widziany przez Oswalta jest „brzydki”, jego

kompozycja nie wynika „z idealnego pla nu”, nie jest też

wytworem „organicznego rozwoju”; ce chuje się przy tym

„nieciągłością”, „różnorodnością” i „prze ciwieństwami”,

a jednak w swojej „intensywności” jest jednocześnie „źró-

dłem fascynacji” [28, s. 97]. Myślenie kategoriami „wie-

lokrotnego porządku” polega na wykorzystaniu istniejącej

sytuacji i jej ewolucyjnym przekształcaniu, poprzez doda-

wanie do układu nowych elementów. Nowe architekto-

niczne elementy toczą interesujący dialog z sobie podob-

nymi (czasem oddalonymi w przestrzeni) i nadają nowy

rytm temu, co leży w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Ten

rodzaj działań określa Oswalt jako „eskalację” przestrzeni

(überchöcht) [28, s. 112]. Przy kładem takiego myślenia

był niezrealizowany projekt konkursowy Daniela Libe-

skinda na Alexanderplatz w Berlinie (1993) – propono-

wano w nim zachowanie bloków mieszkalnych z czasów

NRD i uzupełnienie ich nowymi strukturami mieszczący-

mi funkcje komercyjne i kulturalne. Ten sposób projek-

towania – oprócz oczywistych korzyści ekonomicznych

– jednocześnie zdawał się troszczyć o tożsamość miejsca.

Zdyskredytowany świat NRD miał nie zniknąć całkiem

wraz ze swoimi mieszkańcami, ale być nadal obecny we

współczesnym dialo gu kulturowym.

Istotnym elementem przestrzeni improwizacji jest też

pustka jako miejsce „o potencjale wolności”, mające war-

tość „programowej niepewności” [29, s. 107]. Ten temat

eksplorowany był przez wiele projektów architektonicz-

nych, zazwyczaj jednak niezrealizowanych. Włodarze

przestrzeni publicznej unikają pustki, prawdopodobnie

z obawy przed utratą zysków lub w trosce o specycz-

nie rozumiany porządek i harmonijny wyraz architektury

miasta. Filozocznie rzecz ujmując, pustka może być jed-

nak […] zasadniczą strukturalną zasadą estetyki miasta,

paradoksalną częścią ekonomii pełni [29, s. 79]. Nowo-

czesne miasto, często krytykowane za „dezorientujący,

de hu manizujący, szokujący chaos”, będący wynikiem

nad miaru docierających do odbiorcy bodźców, potrzebuje

po rządkującej zasady i tą zasadą – jak uważali Simmel,

Benjamin, a współcześnie Shusterman – jest „ekonomia

nie

obecności”. Podobnie jak w życiu, tak i w przeżyciu

este tycznym potrzebujemy bowiem zarówno harmonii,

jak i koniktu – „przestrzeni zmiany” [29, s. 82]; bez

takiej prze strzeni nie ma możliwości rozwoju ani este-

tycznej dramaturgii. Czasem pustka staje się też jedynym

albo najlepszym dostępnym środkiem do wyrażenia nie-

obecności i niepewności. Zwłaszcza w takich momentach,

gdy czujemy, że miejsce, którym dysponujemy, nie należy

space?” (überchöcht) [28, p. 112]. An example of such

thinking is the not realized competition design by Daniel

Libeskind for Alexanderplatz (1993), which proposed re-

taining of the GDR apartment blocks and complementing

them with new structures offering commercial and cul-

tural functions. This way of designing, apart from obvious

economic benets, seemed to care for the identity of the

place. The GDRʼs discredited world would not disappear

entirely, together with its inhabitants, but it would be pre-

sent in the contemporary cultural dialogue.

An important element of the improvisation space are

also voids, empty areas “as having a liberating poten-

tial”, having the quality of “programmatic uncertainty”

[29, p. 107]. This topic has been explored by a number of

architectural projects, usually unbuilt. Stewards of pub-

lic space avoid it, probably for the fear of losing prof-

its or for the sake of specically understood order and

harmo nious expression of the cityʼs architecture. Phi lo -

sophi cally speaking, the […] absence may be an essen

tial structural principle of city aesthetics in general,

a paradoxi cal part of the economy of plenty [29, p. 79].

The modern city, often criticized for “confusing dehu-

manizing shocking chaos”, resulting from an excess of

sti muli reaching the recipient, needs ordering rules, and

this principle according to Simmel, Benjamin, and today

Shusterman, is the “economy of absence”. Both in real life

and in aesthetic experience we need “harmony” as well as

“conict” – “a space for change” [29, p. 82]; without such

a space there cannot be development or aesthetic drama.

Sometimes emptiness becomes the only or the best availa-

ble means to express absence and uncertainty. Especially,

in the moments when we feel that the place where we are

does not belong only to us. Emptiness, as space that of-

fers its users the freedom of action and interpretation and

Il. 5. Mieszkańcy dzielnicy Mission w San Francisco

w trakcie wykonywania ogromnego muralu komentującego miejsce

(fot. A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Fig. 5. Inhabitants of San Francisco Mission district

while performing a huge mural commenting on the place

(photo by A. Lasiewicz-Sych, 2014)

132 Angelika Lasiewicz-Sych

tylko do nas. Pustka – jako przestrzeń umożliwiająca

użytkownikom swobodę działań i interpretacji oraz moż-

liwość dokonywania w niej drobnych zmian czy osobi-

stego znaczenia terenu – jest naturalnym elementem stra-

tegii otwartego projektu i deniowania nieostrych granic

pomiędzy obszarami o różnym przeznaczeniu. Stwarza

to możliwość miejsca, w którym ok reślone sposoby użyt-

kowania przenikają się, tworząc nową jakość. Miejska

pustka nie jest miejscem pozbawionym życia; jest raczej

miejscem, w którym życie toczy się własnym trybem.

Podsumowanie

Projektując architekturę, która współtworzy przestrzeń

publiczną, warto pamiętać, że – oprócz określonego prze-

znaczenia i wizualnej atrakcyjności – pełni ona złożone

funkcje społeczne i etyczne wynikające głównie z tego, że

nas jako ludzi reprezentuje. Zajmując przestrzeń wspól-

ną, staje się też naszym partnerem w dialogu o kulturze,

lozoi i życiu. Aby ten dialog był jednak możliwy, ar-

chitektura powinna otworzyć się na ludzi, którzy będą ją

zamieszkiwać i użytkować. Mają oni wobec niej okre-

ślone oczekiwania i mają do tego prawo. Odpowiedzial-

ność projektowa wymaga więc od architektów szeroko

rozumianej otwartości. Powinna ona oznaczać zarówno

czas i przestrzeń do negocjacji celów, jak i „otwartość na

doświadczenie” – zanim zaczną […] deniować, nazywać

i umieszczać podpisy na miejscach, rzeczach i obiektach

[18, s. 198]. Architektura trwa w czasie, a nawet więcej –

jak pisał Bachelard – „przechowuje czas” (za: [7, s. 72]).

Oznacza to, że zbudowana przestrzeń stanie się dla ludzi

na czas nieokreślony mniej lub bardziej trwałą scenerią

the possibility of making small changes or personalizing

the place, is a natural element of the open design strategy

and of dening blurry boundaries between areas of dif-

ferent purposes. This makes it a possible place where the

specic usage patterns intertwine to create a new quality.

Urban emptiness is not a place devoid of life; it is rather

a place where life goes its own way.

Conclusions

Designing architecture that contributes to public space,

it is crucial to realize that next to a particular purpose and

visual appeal, it also performs complex ethical functions,

resulting mainly from the fact that it represents us as peo-

ple. Existing in a common space, it is also our partner in

the dialogue about culture, philosophy and life. To make

this dialogue possible, however, architecture should open

to the people who will become its dwellers. They have

their expectations of the space, and it is their right to have

them. Therefore, project responsibility requires from ar-

chitects a broad sense of openness. It should mean both

time and space for negotiation of purposes and “openness

to experience” before they start “dening, naming and lo-

cating tags of places, things and objects” [18, p. 198]. The

architecture lasts in time, and even more, as wrote Ba-

chelard, “it keeps time” (after: [7, p. 72]). This means that

the built environment will become a permanent setting for

indenite time of usersʼ daily lives, which sometimes, if

untted, can hurt. Life despite being set in architectural

space is driven primarily by its own intrinsic logic. Hence,

it seems that instead of indoctrinating users by means of

architecture (which some modern buildings tried), life

should be given a chance, freedom to choose the right path

and the desired behaviour. The architecture should help in

organizing peopleʼs life, but it should not predetermine it.

And so, architects should be required to understand and

implement the open form, as a special design challenge.

One of the elements of this challenge is allowing peo-

ple to make decisions (to a greater extent than nowadays)

and developing democratization of access to public space.

This, in turn, would allow […] creation of festal days on

the ground of everyday dwellings where individuals come

together and afrm themselves as members of the com-

munity [8, p. 365] (Fig. 5, 6).

In the present times, which this article attempts to

demonstrate, the meaning of convincing reason for archi-

tecture seems to expand upon new territories. The value

in architecture increasingly becomes that which brings

important experience. Every piece of architecture is an

opportunity for a new experience. Some of these experi-

ences are unfortunately quite trivial, sometimes sad or

irritating; some of them are, however, important for us,

and these can […] tell you, more eloquently than anyone

can express in words, of that aspect of human aspiration…

[1, p. 235]. Creating such experiences gives the feeling

of a job well done, and that is a fundamental value when

designing architecture is considered.

Translated by

Angelika LasiewiczSych

Il. 6. Dekoracja domu przy jednej z głównych ulic dzielnicy Mission

w San Francisco – przykład reprezentacji mieszkańców w przestrzeni

publicznej miasta (fot. A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Fig. 6. House decoration at one of the main streets of Mission district

in San Francisco – example of representation of residents in the public

space of the city (photo by A. Lasiewicz-Sych, 2014)

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności /Positive beauty: essay on beauty of everydayness 133

ich codziennego życia, która czasem, jeśli niedopasowa-

na, może uwierać. Życie bowiem, pomimo umieszcze-

nia go w przestrzeni architektonicznej, kieruje się przede

wszystkim własną logiką. Wydaje się więc, że zamiast

indoktrynowania użytkowników za pomocą architektury

(czego próbowały niektóre nowoczesne budynki), należy

życiu dać szansę, zostawić mu wolność wyboru właściwej

ścieżki i pożądanego zachowania. Architektura powinna

pomagać w organizacji życia, ale o niej nie przesądzać.

Od architektów powinno się więc wymagać także zro-

zumienia i realizacji formy otwartej – jako szczególnego

wyzwania projektowego. Jednym z elementów tego wy-

zwania jest dopuszczenie ludzi do podejmowania decy-

zji (w większym stopniu niż to dotychczas ma miejsce)

i demokratyzacja dostępu do przestrzeni publicznej. Takie

otwarcie umożliwi tworzenie miejsc powiązanych z co-

dziennym życiem, w których […] ludzie mogliby by być

razem i cieszyć się sobą jako współczłonkami miejskiej

społeczności (community) [8, s. 365] (il. 5, 6).

W dzisiejszych czasach, co próbowano tu wykazać,

znaczenie przekonującej przyczyny architektury i jej

wartości zdaje się rozszerzać na nowe obszary. Wartością

w architekturze coraz częściej staje się to, co przynosi

ważne doświadczenie. Każdy obiekt architektoniczny jest

okazją do nowych doświadczeń. Niektóre z nich są nie-

stety dość banalne, czasem smutne lub irytujące; niekiedy

jednak te doświadczenia są dla nas szczególnie ważne i te

potraą […] opowiedzieć bardziej elokwentnie niż ktokol-

wiek jest w stanie to wyrazić słowami o naszych ludzkich

aspiracjach [1, s. 235]. Tworzenie takich doświadczeń

przynosi poczucie dobrze wykonanej pracy, a to w przy-

padku projektowania jest przecież wartością zasadniczą.

Bibliografia /References

[1] Goldenberg P., Why Architecture Matters, Yale University Press,

New Haven–London 2009.

[2] Sennet R., Etyka dobrej roboty, WWL Muza, Warszawa 2010.

[3] Michałowski L., O związkach mieszkania ze stylem życia, [w:]

B. Jałowiecki, A. Majer, M.S. Szczepański (red.), Przemiany mia-

sta. Wokół socjologii Andrzeja Wallisa, Wydawnictwo Naukowe

Scho lar, Warszawa 2005, 188–196.

[4] Canter D., The Psychology of Place, The Architectural Press, Lon-

don 1977.

[5] Montgomery Ch., Miasto szczęśliwe: Jak zmienić nasze życie zmie-

niając nasze miasta, tłum. T. Tesznar, Wysoki Zamek, Kraków 2015.

[6] Lewicka M., Psychologia miejsca, Wydawnictwo Naukowe Scho-

lar, Warszawa 2012.

[7] Moravansky A., Ciepłe podbrzusze architektury, [w:] J. Kusiak,

B. Światkowska (red.), MiastoZdrój. Architektura i programowa-

nie zmysłów, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2013, 69–76.

[8] Harries K., The Ethical Function of Architecture, MIT Press, Cam-

bridge 1998.

[9] Bauman Z., Globalizacja, Państwowy Instytut Wydawniczy, War-

szawa 2000.

[10] Brooks G.P., Claude Perrault’s Aesthetic Theory and the Asso-

ciation of Ideas, http://dalspace.library.dal.ca:8080/bitstream/

handle/10222/60356/dalrev_vol61_iss4_pp644_654/ [accessed:

15.10.2016].

[11] Fortry A., Words and Buildings: A Vocabulary of Modern Architec-

ture, Thames & Hudson, London 2000.

[12] Programs and Manifestoes on 20

century architecture, U. Con-

rads (ed.), MIT Press, Cambridge 1971.

[13] Heidegger M., Bycie i czas, Wydawnictwo Naukowe PWN, War-

szawa 1994.

[14] Paetzold H., Symbol, Culture, City: Five Exercises in Critical Philo 

sophy of Culture, Jan van Eyck Akademie, Maastricht 2000.

[15] Jameson F., Is Space Political?, [w:] N. Leach (ed.), Rethinking

Architecture. A reader in cultural theory, Routledge, London–New

York 1999, 255–269.

[16] Hillier B., Hanson J., The social logic of space, Cambridge Univer-

sity Press, Cambridge 1993.

[17] Barthes R., Semiology and the Urban, [w:] N. Leach (ed.), Rethink-

ing Architecture. A reader in cultural theory, Routledge, London–

New York 1999, 166–172.

[18] McDermott J.J., Streams of Experience, University of Massachu-

setts Press, Amherst 1986.

[19] Bryant G., The Oregon Experiment after Twenty Years, „RAIN”

1991, Vol. 14, No. 1, http://www.rainmagazine.com/archive/1991-1/

the-oregon-experiment-revisited./ [accessed: 15.10.2016].

[20] Bell P.A., Greene Th.C., Fisher J.D., Baum A., Psychologia

środowiskowa, GWP, Gdańsk 2004.

[21] Fisher K., Saxton M.L., Edwards Ph.M., Mai J.E., Seattle Public

Library as Place: Reconceptualizing Space, Community and Infor-

mation at the Central Library, [w:] J.E. Buschman, G. Leckie (ed.),

The Library as Place: History, Community, and Culture, Libraries

Unlimited, Westport, CT, 2007, 135–160.

[22] Rapoport A., Human Aspects of Urban Form. Towards a Man–En-

vironment Approach to Urban Form and Design, Pergamon Press,

Oxford 1977.

[23] http://pps.org/reference/ten-strategies-for-transforming-cities-

through-placemaking-public-spaces [accessed: 15.10.2016].

[24] Seamon D., Place Attachment and Phenomenology: The Syner-

gistic Dynamism of Place, [w:] L. Manzo, P. Devine-Wright (ed.),

Place Attachment, Routledge, London–New York 2014, 11–22.

[25] Wasilkowska A., Bez skali/Without Scale, [w:] B. Świątkowska

(red.), Redukcja / Mikroprzestrzenie. Synchronizacja / Reduction/

Microspaces. Synchronicity, Fundacja Nowej Kultury Bęc Zmia-

na, Warszawa 2010, 9–11.

[26] Lewis J., Schwindeller M. + Gehl Architects et al., Adaptive

Streets. Strategies for Transforming the Urban Rightofway,

Green Futures Research and Design Lab (University of Washing-

ton, Seattle), Public Space management Program (Seattle Depart-

ment of Transportation), Seattle 2014.

[27] http://podgorze.pl/betonem-w-podgorze/ (2009) [accessed:

15.10.2016].

[28] Oswalt Ph., Berlin, miasto dwudziestego wieku/Berlin, City of the

Century, [w:] A. Budak (red.), Co to jest architektura?/What is

architecture?, Bunkier Sztuki, Kraków 2002, 96–117.

[29] Shusterman R., Pragmatist Aesthetics and the Uses of Urban Ab-

sence, [w:] H. Paetzold, City Life: Essays on Urban Culture, Jan

van Eyck Akademie, Maastricht 1997, 76–89.

Streszczenie

Jeśli uwzględni się humanistyczny wymiar architektury, zauważalnym problemem staje się decyt w zainteresowaniu architekturą życiowego otocze-

nia człowieka. Rola architektury nie powinna się sprowadzać do prezentowania i sprzedaży efektownych obrazków, które mogą maskować faktyczne

problemy ludzkiego środowiska. Przeciwnie, architektura powinna reprezentować życie ludzi i ich aspiracje oraz zachęcać do przebywania w prze-

134 Angelika Lasiewicz-Sych

strzeni publicznej razem z innymi. Artykuł prezentuje niektóre kwestie etyczne związane z architekturą i wynikające z procesów globalizacyjnych,

z niedoceniania problemu ludzkiej skali i różnorodności codziennego życia w przestrzeni publicznej miasta. Przedstawiono tu pogląd, że przekonu-

jącą przyczyną piękna we współczesnej architekturze powinna być troska o tworzenie nowych, ważnych i dobrych doświadczeń dla codziennych

użytkowników architektury.

Słowa kluczowe: architektura miasta, społeczność, tworzenie miejsc, ludzka skala, forma otwarta

Abstract

Bearing in mind the human dimension of architecture, the nowadays experienced decit in interest in architecture of life environment may be wor-

rying. The role of architecture should not be limited to presentation and sale of spectacular images that may screen real problems of the human envi-

ronment. On the contrary it should represent people’s life and aspirations and encourage them to dwell in public spaces together with other people.

The paper presents some ethical issues in architecture resulting from globalization processes, from neglecting the human scale and importance of the

variety of everyday life of public space in the city. It is argued that the convincing reason for beauty in architecture nowadays should be related to

creating new, good and important experiences for daily users of architecture.

Key words: city architecture, community, placemaking, human scale, open form

Piękno pozytywne: szkic o urodzie codzienności

Angelika Lasiewicz-Sych

doi:10.5277/arc190210

Streszczenie