Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku w świetle najnowszych badań

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190108

Tomasz A. Kastek*

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku

w świetle najnowszych badań

The beginnings of city fortifications in Lower Silesia

in the light of the latest research

Wprowadzenie

Powstawanie obwarowań miejskich związane jest z wy-

tyczeniem granicy przyszłego ośrodka miejskiego przez

władcę. Akt lokacji miasta ogłaszany był na wiecu lub pu-

blikowany w dokumencie. Nieczęsto spotyka się archiwa-

lia, które by opisywały powstawanie miasta. W poznaniu

tego procesu z pomocą przychodzą inne dziedziny nauki,

jak np. archeologia, dzięki której można odkryć historię

nieudokumentowaną w postaci pisemnej czy kronikar-

skiej. Mimo wszystko nawet w badaniach archeologicz-

nych napotyka się trudności w rozpoznaniu samych po-

czątków miast, ich pierwotnego rozplanowania i granic.

Na przestrzeni dziejów następowały bowiem gruntowne

zmiany manifestujące się przeobrażaniem średniowiecz-

nych obwarowań miejskich. Ich przyczyny mogły tkwić

w rozrastaniu lub kurczeniu się miast, w zniszczeniach wo-

jennych, w konieczności budowy nowych linii obronnych

oraz zabudowywaniu starszych murów na odcinkach, któ-

re straciły znaczenie obronne. Tego typu działania skutko-

wały niszczeniem starszych nawarstwień, prowadząc do

ich bezpowrotnego zatarcia.

Najprostszym, a zarazem najbardziej trwałym elemen-

tem zagospodarowania przestrzeni miejskiej, który wiązał

się zarówno z jej obroną, jak i sposobem utrwalenia w tere-

nie granic zakładanego civitas, była fosa (rów).

Zazwyczaj

Introduction

Construction of city fortifications is connected with

delimiting the border of a future urban centre by a ruler.

The act of establishing a city was announced at a meeting

or published in a document. Rarely is it possible to find

archives which would describe how a city was created. In

order to learn more about this process, other fields of sci-

ence are useful such as archaeology, thanks to which we

can discover a history which was not recorded in written

or chronicle form. In spite of everything, even in archaeo-

logical research, there are difficulties in recognizing the

origins of cities, their original layout and boundaries.

Over the centuries, profound changes took place which

were manifested in transformations of medieval city forti-

fications. They might have resulted from the growth or

shrinkage of cities, war damages, or the need to build new

defence lines, and covering older walls on sections which

lost their defensive significance. Activities of this type re-

sulted in the destruction of older layers leading to their

irreversible obliteration.

The simplest and at the same time the most permanent

component of urban space development, which was con-

nected both with its defence as well as with the way of

maintaining boundaries of the assumed civitas within the

area of the city, was a moat (ditch). Usually, this element

was accompanied by an earth rampart on the inner urban

side of the ditch, where later a passive defence obstacle

was constructed in the form of a stakewall or a palisade

which was then replaced by a brick defensive perimeter

wall [1, p. 43], [2, pp. 25, 26, 28, 169, 170].

* ORCID: 0000-0002-0222-6199. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej/Faculty of Ar chitecture, Wrocław University of

Science and Technology.

114 Tomasz A. Kastek

elementowi temu towarzyszył nasyp ziemny po wewnętrz-

nej, miejskiej stronie rowu, na którym w późniejszym cza-

sie powstawała przeszkoda biernej obrony, w postaci czę-

stokołu, palisady, zastępowana następnie przez murowa ny

obwód obronny [1, s. 43], [2, s. 25, 26, 28, 169, 170].

Badania archeologiczne ostatnich lat oraz powtórna

analiza wyników starszych badań przeprowadzonych

w różnych miastach Polski, w tym Dolnego Śląska, ujaw-

niły pozostałości fos i wałów, które można łączyć z po-

czątkami miast. W artykule przedstawiono trzy przykłady,

w których rozpoznano wczesne, XIII-wieczne obwarowa-

nia ziemne – Wrocław, Głogów i Namysłów.

Powstanie miasta wiązało się z nadaniem nowego, za-

chodniego (niemieckiego) prawa. W jego wyniku wyzna-

czana była granica w postaci fosy i nasypu ziemnego oraz

zasadźca, który po dokonaniu lokacji miasta pełnił w nim

funkcję sołtysa. Nowe miasto powstawało na surowym

ko rzeniu lub też przebudowywano już funkcjonujący

ośro dek. Do działań relokacyjnych doszło m.in. we Wro-

cła wiu i Głogowie na Dolnym Śląsku [2, s. 22–24], [3,

s. 156–159], [4, s.161–163], [5, s. 14–17] oraz w takich

mia stach jak Kraków, Poznań czy Płock

Obwarowania lewobrzeżnego Wrocławia

Brak źródeł pisanych dokumentujących proces po-

wstawania Wrocławia lewobrzeżnego pozwala przypusz-

czać, kiedy mogło to nastąpić, jedynie na podstawie fak-

tów pośrednich. Aleksander Gieysztor zwrócił uwagę na

to, iż w początkowym okresie przemian lokacyjnych duża

część czynności prawnych dokonywana była jedynie

w formie ustnej

. Skutkuje to obecnie brakiem źródeł

historiograficznych do badań początków reformy miej-

skiej [6, s. 12–14]. W przypadku Wrocławia zachował się

jedynie dokument opisujący okoliczności lokacji na pra-

wie magdeburskim, dokonanej w 1261 r. przez księcia

Hen ryka III Białego oraz jego brata Władysława. W do-

kumencie tym wspomniano wcześniejsze działania refor-

matorskie we wrocławskim zespole osadniczym podej-

mowane w okresie chłopięctwa obu książąt, co zapewne

odnosiło się do czasu tuż po śmierci ich ojca – Henry-

ka II

Pobożnego (1241). Zawiera on m.in. wzmianki o lud-

ności osiadłej […] infra districtus sive murum civitatis no-

stre […] i zamieszkującej tereny […] ante civitatem infra

fossata prime locacionis [8, s. 18–29, nr 23]. Pod po rząd-

kowanie jurysdykcji książęcej dotyczyło ludności zamiesz-

kującej […] in aggere beate Marie [8, s. 28, 29, nr 23],

ponadto przebywającej w osiedlu św. Maurycego oraz po-

siadającej kurie lub ogrody poza miastem, a w ob

rębie

W Krakowie o skutkach lokacji miejskiej przeprowadzonej

w 1257 r. wspominają Roczniki kapituły krakowskiej – „1257. Craco-

viensis civitas iuri theutonico traditur et situs fori per advocatos et

domorum et curiarum immutatur” [6, s. 806], [5, s. 14, 15]. W Płocku

również następowały zmiany związane z relokacjami miasta, co wiązało

się ze zmianami przywilejów i ze zmianą obszaru, jakim objęty był teren

prawa miejskiego. Jedną ze zmian za czasów Bolesława II po 1299 r.

było wyłączenie z lokacji podgrodzia, co natrafiło na opór mieszkań-

ców. Dopiero w 1361 r. król Kazimierz odnowił i rozszerzył prawa

miejskie o przedmieścia [7, s. 313, 314].

Dotyczyło to zwłaszcza 1. połowy XIII w. [5, s. 13].

Archaeological studies of recent years and the re-analy-

sis of the results of older research which was carried out in

various Polish cities, including Lower Silesia, revealed re-

mains of moats and ramparts that can be connected with

the beginnings of cities. The article presents three exam-

ples in which the early 13

-century earth fortifications

were identified, i.e. Wrocław, Głogów and Namysłów.

The foundation of a city was connected with the grant

of a town charter according to new western (German) law.

As a result, a border was designated in the form of a moat

and an earth ramparts and a lokator was appointed who,

after granting the city status, served as an adminis

trator.

A new city was built on a raw root or an already existing

centre was rebuilt. Relocation activities took place, for exam-

ple in Wrocław and Głogów in Lower Silesia [2, pp. 22–24],

[3, pp. 156–159], [4, pp. 161–163], [5, pp. 14–17]

and in

such cities as Cracow, Poznań and Płock

Fortifications of left-bank Wrocław

The lack of written sources which would document the

process of constructing left-bank Wrocław enables us to as-

sume the time it could have happened only on the basis of

indirect facts. Aleksander Gieysztor drew attention to the

fact that in the initial period of town foundation changes

a large part of legal transactions was carried out only in

oral form

. This results in the lack of historiographic sourc-

es in order to investigate the beginnings of the urban re-

form [5, pp. 12–14]. In the case of Wrocław, there is only

one document describing the circumstances of the town

foundation under the Magdeburg Law which was granted

by Prince Henry III White and his brother Władysław in

1261. The document mentioned previous reform activities

in the settlement complex of Wrocław, which were under-

taken during the boyhood of both princes, and which prob-

ably related to the time just after the death of their father –

Henry II the Pious (1241). It contains, among other thing,

mentions about people who settled and inhabited the lands

[...] ante civitatem inhabitants of the infra fossata prime

locacionis [8, pp. 18–29, No. 23]. The subordination of the

prince’s jurisdiction concerned the population inhabiting

[...] in aggere beate Marie [8, pp. 28, 29, No. 23], moreo-

ver, the one staying in the estate of St. Maurice and having

developed plots of land or gardens outside the city, how-

ever, within the original town foundation [...] omnescue

curias sive ortos habentes ante civitatem infra fossata

prime locacionis. There are also mentions sive murum civ-

itatis of the ramparts, the city defensive walls and the moat

In Cracow the Annals of the Cracow Chapter mentioned the

effects of the city foundation process which was carried out in 1257

(“1257. Cracoviensis civitas iuri theutonico traditur et situs fori per ad -

vocatos et domorum et curiarum immutatur”) [6, p. 806], [5, p. 14, 15].

In Płock, there were also changes related to re-foundations of the city,

which was connected with changes in privileges and with the change of

the area covered by the municipal law. One of the changes in the times

of Bolesław II after 1299 was the exclusion of suburbs from the town

borders, which met with the residents’ resistance. It was not until 1361

that King Kazimierz renewed and extended municipal rights to the sub-

urbs [7, pp. 313, 314].

This particularly referred to the 1

half of the 13

century [5, p. 13].

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 115

pierwszej lokacji […] omnescue curias sive ortos haben-

tes ante civitatem infra fossata prime locacionis [8, s. 28,

29, nr 23]. Wspominane są również wały, miejskie mury

obronne sive murum civitatis oraz fosa pierwszej lokacji

fossata prime locacionis

, co poświadczałoby, że założe-

nie miasta musiało nastąpić o wiele wcześniej, tak by już

w 1261 r. istniały te obwarowania (il. 1a). Wpraw dzie do-

kument nie ujawnia dokładnie czasu rozpoczęcia budowy

tych obwarowań oraz nie określa, w jakim momencie po-

jawiły się wały z fosą wokół miasta, ale z jego zawartoś-

ci wynika, że pierwsza lokacja została dokonana przed

1241 r., zapewne w czasach Henryka I Brodatego (1201–

1238), a jej obszar nie pokrywał się z zasięgiem miasta

z czasu chłopięctwa obu książąt, czyli z okresu po 1241 r.

[4, s. 100, 101] (il. 1b).

Poznanie początków obwarowań ziemnych lewobrzeżne-

go Wrocławia jest ważne w kontekście długiej i ożywionej

Wspomniane mury obronne zaczęto stawiać w 1. połowie XIII w.

po relokacji 1241 r. przeprowadzonej za czasów Bolesława Rogatki. Ta

lokacja pozwalała na budowanie obwarowań murowanych w obrębie

późniejszej fosy wewnętrznej biegnącej wzdłuż obecnej ul. Kazimierza

Wielkiego. W momencie lokacji miasta w 1261 r. istniały już obwaro-

wania murowane otaczające większość terenu tzw. zredukowanego

miasta. Prace trwały jeszcze do momentu wpuszczenia wód rzeki Oławy

do fosy w 1291 r. [10, s. 24–27].

of the first town foundation fossata prime locacionis

which would confirm that the city was founded much ear-

lier, so that these fortifications existed already in 1261

(Fig. 1a). Although the document does not reveal the ex-

act time of the beginnings of construction of these fortifi-

cations and does not specify the moment the ramparts

with the moat appeared around the city, its contents indi-

cate that the first town foundation rights were granted be-

fore 1241, probably in the times of Henry I the Bearded

(1201–1238), and its area did not cover with the town’s

area from the boyish times of both princes, that is from

the period after 1241 [4, pp. 100, 101] (Fig. 1b).

Getting familiar with the beginnings of the earth ram-

parts of left-bank Wroclaw is important in the context of

a long and lively discussion that takes place in connection

with the time and place of the town foun da tion-based

The above-mentioned defensive walls began to be constructed in

the first half of the 13

century after the relocation of 1241 which was

carried out in the times of Bolesław II Rogatka. This foundation (also

referred to as location) made it possible to construct brick fortifications

within the later internal moat running along the present Kazimierza

Wielkiego Street. At the time of the location of the city in 1261, there

were already brick fortifications surrounding the majority of the so-

called a reduced city. The works continued until the Oława river was

directed into the moat in 1291 [10, pp. 24–27].

Il. 1. Wrocław: a) „wielka lokacja” według J. Rozpędowskiego; zaznaczono dotychczasowe odkrycia reliktów najstarszych wrocławskich

umocnień: W1 – wały wokół Wrocławia; F1 – fosy; W2 – wał przy kościele Bożego Ciała; F2 – fosa przy kościele Bożego Ciała;

P – pozostałość reliktu XIII-wiecznego, przyczółek mostowy (strzałką oznaczono miejsce odkrycia) (oprac. T.A. Kastek, R. Mruczek, J. Rozpędowski)

;

b) rekonstrukcja planu miasta w XIV w. [9, ryc. 1 z oprac. autora]; 1 – zamek na Ostrowie Tumskim, 2 – zamek lewobrzeżny, 3 – Arsenał,

4 – Rynek, 5 – komandoria joannitów; 1242 r., 1261 r., 1263 r. – daty znanych lokacji na prawie niemieckim; kolorami oznaczono tereny

objęte lokacjami; c) pl. Teatralny – relikt muru XIII-wiecznego (M1) i muru XV-wiecznego (M2) (fot. T.A. Kastek)

Fig. 1. Wrocław: a) “great location” according to J. Rozpędowski; previous discoveries of relics of the oldest fortifications in Wrocław were marked:

W1 – ramparts around Wrocław; F1 – moats; W2 – the rampart at Corpus Christi Church; F2 – the moat at Corpus Christi Church;

P – the remnant of the 13

-century relic, a bridgehead (the arrow denotes the place of discovery) (by T.A. Kastek, R. Mruczek, J. Rozpędowski);

b) reconstruction of the city plan in the 14

century [9, Fig. 1 from the author’s study]; 1 – the castle on Ostrów Tumski, 2 – the left-bank castle,

3 – Arsenal, 4 – Market Square, 5 – commandry of the Sovereign Military Order of Malta; 1242, 1261, 1263 r. – dates of known locations under

German law; the areas covered by locations were marked with colours; c) Teatralny Square – the relic of the 13

-century wall (M1)

and the 15

-century wall (M2) (photo by T.A. Kastek)

a c

116 Tomasz A. Kastek

dyskusji, która się toczy w związku z czasem i miejscem

podejmowanych tu akcji lokacyjnych. Różne wizje eta-

pów kształtowania się lewobrzeżnego Wrocławia przed-

stawiali tacy badacze, jak Marta Młynarska-Kale ty nowa

[4, s. 100–123], [11, s. 18–22, il. 4], Tadeusz Ko za czewski

[12, s. 53–63] i Jerzy Rozpędowski [13, s. 41–50] (il. 1a).

Ten ostatni widział miasto lokacyjne z czasów Henry-

ka I Bro datego jako bardzo obszerny twór tzw. wielkiej

lokacji obejmujący późniejsze miasto w obrębie zewnętrz-

nego pierścienia obwarowań. Argumenty takie jak po ja-

wienie się nazwy civitas Vratislaviensis już w 1204 r. [14,

nr 107], postać soł tysa Godinusa w 1214 r. [14, nr 163]

i Aleksan dra w 1229 r. [15, nr 305], przeniesienie jarmar-

ku ołbińskiego do lewobrzeżnego miasta w 1232 r. [16,

nr 26] oraz niesymetryczne usytuowanie dużego Rynku

nieproporcjonalnego do lokacji z 1241 r., a idealnie wpa-

sowanego w założenie miejskie identyfikowane z tere-

nem „wielkiej lokacji” Wrocławia [13, s. 47–50] pośred-

nio poświadczały tę hipotezę (il. 1a).

W badaniach wykopaliskowych przeprowadzonych

w latach 2006–2015

odkryto relikty wału ziemno-piasz-

czysto-faszynowego, który ciągnął się wzdłuż ul. P. Włod-

kowica, Krupniczej, pl. Wolności, H. Mod rze jewskiej,

Świd nickiej, pl. Teatralnego, Teatralnej, ks. P. Skargi i No -

wej. Podobne nasypy były 1957 r. zidentyfikowane przez

Józefa Kaźmierczyka na ul. Kraińskiego

[21, s. 118–120],

[22, s. 150 i n.], [23, s. 76]. We wszystkich tych miejscach

wał miał przebieg zgodny z przebiegiem XIV-wiecznego

ceglanego muru miejskiego, który utworzył zewnętrzny

pierścień obronny Wrocławia, a który został na tym wale

posadowiony.

Pierwsze odkrycie dobrze zachowanego wału na pl.

Teat ralnym pozwoliło na identyfikowanie tych nawar-

stwień w innych miejscach Wrocławia. Najpełniej zacho-

wał się on w rejonie skrzyżowania ul. Zamkowej i pl. Wol-

ności [19, s. 364–373, il. 2, 3], [18, cz. 2, s. 46, pl. 5]

(il. 2a–d)

. Konstrukcja wału ziemno-piaszczysto-faszy-

nowego (warstwy 4–5) usypywana była na zniwelowa-

Według Młynarskiej lokacja we Wrocławiu była jedynie reformą

aglomeracji wczesnośredniowiecznej na wzór być może Pragi, nie przy-

niosła zaś rewolucji przestrzennej.

Według Kozaczewskiego rozwijały się dwa rozplanowane ośrod-

ki: civitas – związany z Rynkiem oraz forum – związany z Nowym

Targiem, które cytowany autor widziałby już w początkach XIII w.

Na przestrzeni lat badacze Wrocławia dokonali odkryć wału na

obszarze ulic i placów: ul. Nowa (T.A. Kastek, 2010), ul. ks. Piotra

Skar gi (A. Jastrzębski, J. Piekalski, 2001; T.A. Kastek, 2008), ul. Teat-

ralna (T.A. Kastek, 2006), pl. Teatralny (T.A. Kastek, R. Mruczek, 2006),

ul. Świdnicka (T.A. Kastek, 2006), ul. H. Modrzejewskiej (T.A. Ka stek,

2006 i 2009), pl. Wolności (M. Stefanowicz i R. Mruczek, 2010–2011,

T.A. Kastek, 2009 i 2015–2016), ul. Krupnicza (T.A. Kastek, 2014),

ul. P. Włodkowica (B. Kitliński, R. Mruczek, 2002; T.A. Kastek, 2010–

2011 i 2014–2015). Szersze omówienie tematu wałów ziemnych ukaza-

ło się w kilku publikacjach [17, s. 362–374, il. 1], [18, cz. 2, pl. 5], [19,

s. 381–389, ryc. 1–4], [20, s. 19–22, ryc. 1, 2].

Mimo że nie została wykonana wtedy dokładna dokumentacja

rysunkowa wykopów, odkrycia te potwierdzone zostały przez Roz pę-

dow skiego, wizytującego w tamtym czasie wykopy, w których odkrywa-

ne były wspomniane nasypy ziemne w postaci wałów. Z tamtych badań

zachowały się jedynie opisy odkryć dokonanych przez Kaźmierczyka.

Przedstawiono tu nawarstwienia związane z powstawaniem ob -

wa rowań ziemnych przed obwodem murowanym.

activities which were undertaken here. Diffe rent visions of

the stages of shaping left-bank Wroclaw were presented

by such researchers as Marta Młynarska-Kaletynowa

[4, pp. 100–123], [11, pp. 18–22, Fig. 4], Ta deusz Koza-

czewski

[12, pp. 53–63] and Jerzy Roz pędowski [13,

pp. 41–50] (Fig. 1a). The latter saw the founded city from

the time of Henry I the Bearded as a very extensive crea-

tion of the so-called great location encompassing the later

city within the outer ring of fortifications. Arguments such

as the appearance of the name civitas Vratislaviensis as

early as in 1204 [14, No. 107], the figure of the administra-

tor Godinus in 1214 [14, No. 163] and Alexander in 1229

[15, No. 305], the relocation of Ołbin Fair to the left-bank

city in 1232 [16, No. 26] and the asymmetrical placement

of a large Market Square out of proportion to the location

from 1241 but ideally suited to the urban foundation iden-

tified with the area of “great location” of Wrocław [13,

pp. 47–50], indirectly confirmed this hypothesis (Fig. 1a).

In excavations which were carried out in the years

2006–2015

, relics of the earth-sand-fascine rampart were

discovered, which ran along P. Włodkowica and Krup ni-

cza Streets, Wolności Square, H. Modrzejewskiej and Świd-

nicka Streets, Teatralny Square, Teatralna Street, Priest

P. Skargi and Nowa Streets. In 1957 similar ramparts were

identified by Józef Kaźmierczyk in Kraińskiego Street

[21, pp. 118–120], [22, p. 150 and next], [23, p. 76]. In all

these places, the rampart had a course consistent with the

course of the 14

-century brick city wall, which formed

the outer defensive ring of Wroclaw and which was built

on this rampart.

The first discovery of a well-preserved rampart in

Teatralny Square made it possible to identify these layers

in other places in Wrocław. It was fully preserved in the

area of the intersection of Zamkowa Street and Wolności

Square [19, pp. 364–373, Fig. 2, 3], [18, cz. 2, p. 46, pl. 5]

(Fig. 2a–d)

. The earth-sand-fascine rampart (layers 4–5)

According to Młynarska, the location in Wrocław was only

a reform of the early medieval agglomeration, perhaps modelled on

Prague, but it did not bring a spatial revolution.

According to Kozaczewski, two planned centers developed here,

i.e. civitas – connected with the Market Square and a forum – connected

with Nowy Targ, which the cited author would have already seen at the

beginning of the 13

century.

Over the years, the researchers of Wrocław discovered the ram-

part in the area of the following streets and squares: Nowa Street (T.A.

Kastek, 2010), Piotra Skargi Street (A. Jastrzębski, J. Piekalski, 2001;

T.A. Kastek, 2008), Teatralna Street (T.A. Kastek, 2006), Teatral ny

Square (T.A. Kastek, R. Mruczek, 2006), Świdnicka Street (T.A. Ka stek,

2006), H. Modrzejewskiej Street (T.A. Kastek, 2006 and 2009), Wol -

ności Square (M. Stefanowicz and R. Mruczek, 2010–2011, T.A. Ka stek,

2009 and 2015–2016), Krupnicza Street (T.A. Kastek, 2014), P. Włod-

kowica Street (B. Kitliński, R. Mruczek, 2002; T.A. Kastek, 2010–2011

and 2014–2015). A broader discussion of the issue concerning earth

ramparts was included in several publications [17, pp. 362–374, Fig. 1],

[18, cz. 2, pl. 5], [19, pp. 381–389, Fig. 1–4], [20, pp. 19–22, Fig. 1, 2].

Although the detailed drawing documentation of the excavations

was not performed at that time, these discoveries were confirmed by

Rozpędowski who at that time visited the excavations in which the

above-mentioned earth ramparts were discovered. Only descriptions of

the discoveries made by Kaźmierczyk survived from these studies.

Stratifications which were connected with the formation of earth

fortifications before the bricked perimeter wall are presented here.

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 117

nym terenie ziemi bielicowej (warstwa 2). Pomiędzy war-

stwami 3 i 4 wystąpiły brązowe smużki prawdopodobnie

negatywów desek (dranic) ułożonych najpewniej dla

ustabilizowania podłoża podczas usypywania wału ziem-

nego (il. 2). Strop warstwy ziemi bielicowej, a jednocze-

śnie podstawy wału znajdował się na wysokości 116,7 m

n.p.m. Wysokość ta powielana była w kolejnych odkry-

ciach wału z niewielkimi odchyleniami ±10–15 cm, co

przy tak dużym obszarze miejskim i tak wielkiej inwesty-

cji jest niewielkim odchyleniem. Warstwa interpretowana

jako podstawa wału (warstwa 4) mogła również powsta-

wać w wyniku osuwania się grubszego materiału na dół

stoku. Odkrywana we wszystkich miejscach identyfiko-

wanego wału miała miąższość od kilku do kilkudziesię -

ciu centymetrów.

Kolejne odkrycia, m.in. na pl. Wolności u wylotu ul. Zam -

kowej, dały odpowiedź co do szerokości podstawy tak skon-

struowanego wału ziemnego. Wał ziemno-piaszczysto-fa-

szynowy zidentykowany na pl. Wolności miał szerokość

was constructed on the leveled terrain of podzolic soil

(layer 2). Between layers three and four there were brown

streaks probably of negatives of planks (laths) which were

arranged probably to stabilize the ground while building

the earth rampart (Fig. 2). The ceiling of the podzolic soil

layer and at the same time the foundation of the rampart

was at a height of 116.7 m. This height was repeated in

subsequent discoveries of the rampart with slight devia-

tions of ±10–15 cm, which, given such a large urban area

and such a large investment, is a slight deviation. The

layer interpreted as the foundation of the rampart (layer 4)

could have also been constructed as a result of landslide

of thicker material down the slope. Its thickness, which

was discovered in all places of the identified rampart, was

from a few to several dozen centimeters.

Further discoveries, including Wolności Square at the

exit of Zamkowa Street, provided answers as to the ques-

tion of the width of the foundation of the constructed

earth rampart. The earth-sand-fascine rampart which was

Il. 2. Wrocław. Pozostałość wału i fos średniowiecznych odkrywana była m.in. na: a) pl. Wolności/ul. Zamkowej; b, c) pl. Teatralnym;

d) ul. H. Modrzejewskiej/Zamkowej. Schemat nawarstwień rejestrowany w rejonie przebiegu XIV-wiecznych obwarowań:

1) żółty piasek calcowy; 2) ziemia bielicowa, warstwa nadcalcowa (humus pierwotny); 3) ziemia bielicowa przerzucona z piaskiem,

widoczne duże grudy (10–15 cm) ziemi bielicowej, warstwa wyrównawcza pod wał; 4) żwirki i piaski z dużą liczbą grudek gliny oraz niewielką

liczbą grudek ziemi bielicowej – pierwsza warstwa wału; 5) warstwy wału – zespół nawarstwień piaszczystych z niewielką zawartością

próchnicy (układ negatywów, drobnych żerdzi sugeruje zastosowanie konstrukcji wału faszynowego; warstwy 5a–5e);

6) północny brzeg fosy XIII-wiecznej; 7) tłusta warstwa próchniczna powstała w wyniku długotrwałego użytkowania terenu

na istniejącym wale, która została zniszczona podczas prowadzonej inwestycji związanej z wznoszeniem fortyfikacji XIV-wiecznych;

8) przepiaszczona próchnica z bardzo drobnymi ułamkami cegieł, węgli drzewnych, warstwa powstała po zniszczeniu wału;

9) nawarstwienia związane z funkcjonowaniem fosy średniowiecznej; M) kamienny fundament kurtyny XIV-wiecznego muru obronnego

(fot. i rys. T.A. Kastek)

Fig. 2. Wrocław. The remains of the medieval rampart and medieval moats were discovered, among other things, on

a) Wolności Square/Zamkowa Street; b, c) Teatralny Square; d) H. Modrzejewskiej/Zamkowa Streets. The scheme of stratifications recorded

in the area of the course of the 14

-century fortifications: 1) geological layer yellow sand; 2) podzolic soil, over-geological layer (original humus);

3) podzolic soil mixed with sand, big clods (10–15 cm) of podzolic soil visible, levelling layer for the rampart;

4) gravels and sands with a lot of clay clods and a small amount of clods of podzolic soil – the first layer of the rampart;

5) layers of the rampart – a complex of sandy stratifications with a small content of humus (the layout of negatives

and small poles suggests the use of the fascine rampart structure, layers 5a–5e); 6) the northern bank of the 13

-century moat;

7) an oily humus layer was formed as a result of long-term land use on the existing rampart, which was destroyed during

the investment connected with the construction of the 14

-century fortifications; 8) sandy humus with very small pieces of bricks, charcoals,

a layer formed after the destruction of the rampart; 9) stratifications connected with the functioning of the medieval moat;

M) a stone foundation of the curtain of the 14

-century defensive stone wall (by T.A. Kastek)

118 Tomasz A. Kastek

do 15,5 m i mógł mieć wysokość do 4–4,5 m

[20, s. 21].

W rejonie tym uchwycono w dwóch miejscach fragmenty

północnego skłonu wału z nienaruszoną warstwą użytko-

wą (il. 2d). Odłożona na północnym skłonie wału warstwa

miała do 5 cm miąższości, co pozwala na stwierdzenie,

iż teren ten musiał być długo użytkowany, zanim nad tą

warstwą pojawił się nasyp piaszczysty powstały w wyni-

ku kopania rowu fundamentowego pod XIV-wieczny mur

obronny

[17, s. 368–372, il. 6, 7].

Fragmenty północnego skłonu obwarowań przebadano

również na ul. Włodkowica 4. Wstępne analizy wskazują

na to, iż był to w swojej najstarszej formie suchy rów.

Odkryte nawarstwienia wału zachowane w przekroju,

na skrzyżowaniu ul. H. Modrzejewskiej i ul. Zamko-

wej geomorfolog Janusz Badura określił jako zbudowa-

ne z materiału znajdującego się na jego przedpolu. Wał

powstał z gruntu wydobytego z wykopywanej lokalnie

fosy [19, s. 382–384]. Także układ nawarstwień skłonu

południowego potwierdził spostrzeżenia Badury. Podczas

eksploracji dokonywanych na pl. Wolności, w rejonie ul.

Zamkowej (il. 2a) zauważono, że materiał wydobywany

z kopanego rowu był następnie sypany na nowo powstają-

cy wał, od strony przyszłego miasta.

Długotrwałe funkcjonowanie wału ziemnego powodo-

wało jego obniżanie się w wyniku naturalnych procesów

stokowych takich jak osiadanie, spływanie czy też spełzy-

wanie. Skutkiem jego długotrwałego użytkowania przez

człowieka była odkryta warstwa tłustej próchnicy na

północnym stoku. Warstwy piaszczyste wału zalegały na

stropie gleby pierwotnej, poza przygotowanym, ściętym

stropem humusu pierwotnego pod wał, co najmniej w od-

ległości do 3 m poza pierwotną linią szerokości wału. To

obniżenie wału powstało przed akcją budowy zewnętrz-

nego pierścienia murów obronnych Wrocławia

, na od-

cinku związanym z zespołem urządzeń Bramy Świdnic-

kiej II (1305–1309)

oraz odcinków wychodzących od

Po wschodniej stronie Wrocławia, na ul. Kraińskiego, Kaź mier-

czyk identyfikował taki wał ziemny. Założył on, iż wał ten u podstawy

nie miał większej szerokości niż 3–6 m, a jego wysokość nie przekra-

czała połowy jego wysokości [22, s. 150 i n.], [23, s. 75 i n.]. Jak poka-

zały odkrycia na pl. Wolności w latach 2015–2016, wał ziemny okazał

się większą konstrukcją, niż przypuszczał Kaźmierczyk.

Warstwę tę można opisać jako tłustą brązową próchnicę z do dat-

kiem węgli drzewnych, warstwę z dużą ilością materiału organicznego

– jest to warstwa powstała w wyniku długotrwałego użytkowania tego

te renu, na istniejącym wale. Warstwa ta została zniszczona podczas pro-

wa dzonej inwestycji związanej z wznoszeniem obwarowań XIV-

-wiecznych.

Wrocław miał dwa pierścienie murowanego obwodu obronne-

go, których budowa ciągnęła się latami. Istnienie pierwszego potwier-

dza dokument lokacyjny Wrocławia z 16 XII 1261 r. książąt Henryka III

(książę wrocławski, 1241–1266, syn Henryka II Pobożnego) i Wła dy-

sława (brat Henryka III, arcybiskup salzburski i biskup wrocławski),

którzy nadali mieszkańcom prawo magdeburskie [8, s. 28, 29, nr 23],

[10, s. 23 i n.]. Kolejny obwód murów obronnych, obejmujący większy

obszar wokół Wrocławia od zachodu i południa zaczęto budować już

w 1299 r. Najstarszym elementem tych obwarowań, od których zaczęto

wznosić ten obwód, były umocnienia bramne.

W skład XIV-wiecznego zespołu obronnego Bramy Świdnic -

kiej II wchodziły relikty wieży, bramy przejazdowej i przedbramia, na

które składała się kolebka przepustu wodnego lub pierwsze przęsło

mos towe nad fosą zasypaną jeszcze w średniowieczu oraz ściany funda-

identified at Wolności Square was up to 15.5 m wide and

could have had a height of 4–4.5 m

[20, p. 21]. In this

region, fragments of the northern slope of the rampart

with the intact functional layer were found in two places

(Fig. 2d). The layer laid on the northern slope of the ram-

part was up to 5 cm thick, which allows us to state that

this area must have been used for a long time before the

sand rampart appeared on this layer as a result of digging

a foundation trench for the 14

-century defensive wall

[17, pp. 368–372, Fig. 6, 7].

Fragments of the northern slope of fortifications were

also examined at 4 Włodkowica Street. Initial analyses in-

dicate that it was a dry ditch in its oldest form. The dis-

covered stratification of the rampart, which was preserved

in section at the intersection of H. Modrzejewskiej and

Zamkowej Streets, geomorphologist Janusz Badura de-

scribed as built of material on his foreground. The ram-

part was made of soil taken from a locally excavated moat

[19, pp. 382–384]. Also, the layout of the south slope

stratification confirmed the findings of Badura. During

the explorations at Wolności Square, in the area of

Zamkowa Street (Fig. 2a), it was noticed that the material

taken from the trench was then put on the newly con-

structed rampart, from the side of the future city.

The long-term functioning of the earth ramparts result-

ed in its lowering due to natural slope processes such as

subsidence, washing-down or downhill creeping. The re-

sult of its long-term use by humans was a layer of oily

caries, which was discovered on the northern slope. The

sandy layers of the rampart filled the ceiling of the pri-

mary soil, outside the prepared and cut ceiling of the pri-

mary humus for the rampart, at least within 3 m beyond

the original line of the rampart width. This lowering of the

rampart was made before the construction of the outer

ring of the defensive walls of Wrocław

, on the section

related to the complex of devices of Świdnicka II Gate

(1305–1309)

as well as sections extending from it to the

On the eastern side of Wrocław, in Kraińskiego Street, Kaź mier-

czyk identified such an earth rampart. He assumed that this rampart at

its foundation was not wider than 3–6 m and its height did not exceed the

half of its height [22, pp. 150 and n.], [23, pp. 75 and n.]. As the discoveries

at Wolności Square in the years 2015–2016 showed, the earth rampart

turned out to be a bigger structure than Kaź mierczyk supposed.

This layer can be described as greasy brown caries with the

addition of charcoal, a layer with a large amount of organic material – it

is a layer which was formed as a result of a long-term use of this area on

the existing rampart. This layer was destroyed during the investment

connected with the construction of the 14

-century fortifications.

Wrocław had two rings of a brick defense perimeter wall, the

construction of which lasted for years. The existence of the first is con-

firmed by the location document of Wrocław from December 16, 1261

of princes of Henry III (Prince of Wroclaw, 1241–1266, son of Henry II

the Pious) and Władysław (brother of Henry III, Salzburger archbishop

and bishop of Wrocław), who granted the residents with Magdeburg

Law [8, pp. 28, 29, No. 23], [10, p. 23 and n.]. Another circumference

of the defensive walls, covering a larger area around Wrocław from the

west and south, began to be constructed already in 1299. The oldest ele-

ment of these fortifications, from which they began to erect this circum-

ference, were the gate fortifications.

The 14

-century defensive complex of Świdnicka Gate II con-

sisted of relics of the tower, gate and pre-gate, which consisted of the

cradle of the water culvert or the first bridge span over the moat filled

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 119

niego na wschód i na zachód. Były to odcinki murów

wzmocnione basztami łupinowymi na rzucie półkolistym

lub czworobocznym.

Ze względu na omawiany temat odsłonięcie na pl.

Teatralnym w 2006 r. krótkiego odcinka ceglanego muru

w wątku dwuwozówkowym (tzw. wendyjskim) w rejonie

Bramy Świdnickiej II, po jej wschodniej stronie (il. 1c)

było jednym z ważniejszych wydarzeń. Odkryty odcinek

muru o długości 7,35 m i grubości 0,9 m, ustawiony w osi

wschód–zachód znajdował się pomiędzy wałem ziemnym

a fosą. Zbudowano go z cegieł o wymiarach 26–27 × 12–

13 × 9–9,5 cm spojonych dość twardą zaprawą wapienną

barwy żółtej, z dodatkiem gliny

. Jeszcze w średniowie-

czu nastąpiło przechylenie się partii ceglanej muru w kie-

runku południowym, tj. w kierunku fosy. Przy czy ną prze-

chylenia się muru było posadowienie go na północnym

zboczu XIII-wiecznej fosy. Na już przechylonym XIII-

-wiecznym obiekcie powstał późnogotycki mur o sze -

rokości 1,35 m

Analizując technikę i technologię budowy zachowane-

go odcinka muru, można porównać go do warsztatu bu-

dowlanego reliktów XIII-wiecznego, tzw. wewnętrznego

pierścienia murów obronnych badanych przez archeolo-

gów od lat 80. XX w.

, dlatego odkryty mur należy uznać

za XIII-wieczny. Biegł on w kierunku Bramy Świdnickiej

II pod kątem, co identyfikuje się z przebiegiem północne-

go skłonu fosy średniowiecznej. Relikty bramy były na-

tomiast związane z młodszym, czyli XIV-wiecznym, ze-

wnętrznym pierścieniem obwarowań.

Pojawienie się odcinka XIII-wiecznego muru w miej-

scu nawarstwionych nań XIV-wiecznych murów obron-

nych było dużym zaskoczeniem i kazało zwerykować

rozważania co do początków obwarowań w tej części

miasta. Patrząc z perspektywy całości odkryć wałów

wokół tzw. wielkiej lokacji Wrocławia, należałoby zało-

żyć, że XIII-wieczny odcinek muru mógł być pozosta-

łością istniejącej w tym miejscu przeprawy lub bramy

miejskiej, która została rozebrana w XIV w. w wyniku

mentowe (filarowo-łękowe) szyi bramnej i jej przedłużenie w kierunku

wschodnim do kościoła Bożego Ciała oraz zachodnim do komandorii

joannitów, ponadto ściany: czołowa szyi bramnej i poprzedzającego ją

przejazdu [24, s. 180–190].

Partia ceglana muru wykonanego w wątku wendyjskim posado-

wiona była na fundamencie wykonanym we wkopie wąskoprzestrzennym

z dużych eratyków i otoczaków o średnicy 15–47 cm połączonych przy

użyciu próchnicy i gliny. Strop fundamentu muru XIII-wiecznego znaj-

dował się na wysokości 115,69 m n.p.m., nie uchwycono natomiast jego

posadowienia. Korona zachowanego fragmentu muru XIII-wiecz nego

znaj dowała się na wysokości 116,26 m n.p.m. [17, s. 374–376, ryc. 11, 12].

Mur ten zbudowany został z cegieł formatu 25,5–26,5 × 12–13

× 7–8,5 cm spojonych twardą żółtą zaprawą wapienną z zawartością

węglanu wapnia w formie grudek i pyłu. W grubości muru znajdował się

wbudowany piaskowiec. Ze względu na charakter inwestycji nie udało się

zidentyfikować cegieł i spoiny w licu muru [17, s. 374–376, ryc. 11, 12].

Wewnętrzny pierścień murów obronnych ciągnął się od zamku

lewobrzeżnego nad Odrą do obecnej ul. Kraińskiego, a dalej na południe

do kościoła św. Wojciecha. Następnie łukowo równolegle z obecną ul.

Kazimierza Wielkiego do ul. E. Gepperta. Dalszy przebieg murów

wyznaczały ulice: Szajnochy i Białoskórnicza aż do Odry i do zamku od

wschodu. Ten pierwszy pas murów obwodowych w czasie relokacji

miasta w 1261 r. mógł być już na zaawansowanym etapie budowy co

potwierdzał dokument lokacyjny z tegoż roku [8, s. 18–29, nr 23].

east and west. These were sections of walls which were

reinforced with shell towers on a semi-circular or quadri-

lateral plan.

With regard to the topic discussed here, the discovery

of a short section of the brick wall in the two-two-side

face brickwork (the so-called Vendian) in the area of

Świdnicka Gate II on its eastern side (Fig. 1c) was one of

the most important events. The exposed section of the

wall, 7.35 m long and 0.9 m thick, which was set on the

east-west axis, was constructed between the earth rampart

and the moat. It was built of bricks with dimensions 26–

27 × 12–13 × 9–9.5 cm, bonded with a fairly hard calci-

um-coloured lime mortar with the addition of clay

. Still

in the Middle Ages, the brick wall was tilted towards the

south, i.e. towards the moat. The reason for tilting of the

wall was its construction on the northern slope of the 13

century moat. A late-Gothic wall with a width of 1.35 m

was constructed on the already tilted 13

-century struc-

ture

Analyzing the technique and technology of construc-

tion of the preserved section of the wall, we must admit

that it can be compared to the construction style of relics

of the 13

-century, the so-called inner ring of defensive

walls which have been studied by archaeologists since the

1980s

, therefore the discovered wall can be considered

as the 13

-century structure. It ran in the direction of

Świdnicka Gate II at an angle, which can be identified

with the course of the northern slope of the medieval moat.

However, the relics of the gate were connected with the

younger, i.e. the 14

-century outer ring of fortifications.

The discovery of the section of the 13

-century wall in

the place of the 14

-century fortified walls which were

layered on it was a great surprise and it verified the views

on the beginnings of the fortifications in this part of the

with soil still in the Middle Ages and foundation walls (pillar-arch) of

the gate neck and its extension to the church of Corpus Christi in the

eastern direction as well as in the western direction to the commandry

of the Sovereign Military Hospitaller Order of Saint John of Jerusalem

and the following walls: the frontal wall of the gate neck and the passage

which preceded it [24, pp. 180–190].

The brick part of the wall made in the Vendian brickwork was

placed on the foundation made of large glacial erratics and pebbles with

a diameter of 15–47 cm and joined by means of humus and clay in

a narrow-space hole. The ceiling of the foundation of the 13

-century

wall was located at a height of 115.69 m above sea level, but its founda-

tion was not found. The crown of the preserved fragment of the 13

century wall was located at a height of 116.26 m above sea level [16,

pp. 374–376, Fig. 11, 12].

The wall was made of bricks of 25.5–26.5 × 12–13 × 7–8.5 cm

format bonded with hard yellow mortar with calcium carbonate content

in the form of lumps and dust. The thickness of the wall included inbuilt

sandstone. Due to the nature of the investment, it was not possible to

identify bricks and grout in the face of the wall [17, pp. 374–376,

Fig. 11, 12].

The inner ring of the defensive walls extended from the left-

bank castle at the River Oder to the present Kraińskiego Street and fur-

ther to the south to St. Adalbert Church. Then in an arch way parallel

with the present Kazimierza Wielkiego Street to E. Gepperta Street. The

walls were further marked out by the following streets: Szajnochy and

Białoskórnicza up to the River Oder and to the castle from the east. This

first belt of perimeter walls during the relocation of the city in 1261 may

have already been at an advanced stage of construction, which was con-

firmed by the location document from that year [8, pp. 18–29, No. 23].

120 Tomasz A. Kastek

budowy lepszych zabezpieczeń. Pierwsza brama stano-

wiła przejazd w piaszczystym wale otaczającym miasto

w jego najszerszym obwodzie; wale wzmocnionym pa-

lisadą lub częstokołem. Odkryty fragment XIII-wiecz-

nego muru na północnym skłonie fosy był pozostałością

przeprawy mostowej (północnego przyczółka mostowe-

go). Kolejne działania związane z nową regulacją (parce-

lacją) miasta spowodowały, iż droga wylotowa z miasta

– obecna ul. Świdnicka, przesunęła się w kierunku za-

chodnim

Świerzawa, Kijów

– miasta nietypowe

Znane są przykłady obwodów obronnych, w których

nigdy nie powstał pierścień murowany. Przykładem na

Śląsku może być Świerzawa, lokowana pod koniec XIII

lub w początkach XIV w.

Miasto powstało pomiędzy

dwoma rzekami, Kaczawą od południa i Kamiennikiem

od północy. Wokół miasta stworzono ziemny obwód ob-

ronny z dwiema murowanymi bramami miejskimi: Dolną

(Złotoryjską) i Górną (Jeleniogórską) (il. 3a). Nie wybu-

dowano obwodu murowanego łączącego wspomniane

bramy miejskie.

Ciekawym przykładem miasta otoczonego wałem

drew niano-ziemnym z trzema murowanymi bramami jest

Kijów na Ukrainie. Początki obwarowań sięgają czasów

Włodzimierza I Wielkiego (978–1015), jednak rozbu-

dowa miasta i jego obwarowań nastąpiła za czasów Ja-

rosława I Mądrego (1016–1054) [27, s. 7–13]. Powstały

wówczas bramy: Złota, pierwotnie zwana południową,

W wielu miejscach Wrocławia, obserwowane było zagospo-

darowanie miasta, które kolidowało z późniejszą parcelacją oraz

powstawaniem obwarowań miejskich. Do takich nieregularności moż-

na zaliczyć odkrytą piwnicę pod Bramą Oławską I, która została znisz-

czona w wyniku powstawania XIII-wiecznego muru obronnego [20,

s. 25, 26].

Za panowania księcia Bolka I świdnickiego w 1295 r., ewentu-

alnie księcia lwóweckiego Bernarda lub Bolka II [25, s. 79–82].

city. Looking from the perspective of all discoveries of

the ramparts around the so-called great location of Wro-

cław, it should be assumed that the 13

-century section of

the wall could have been a remnant of the existing cross-

ing or city gate, which was pulled down in the 14

cen -

tury as a result of building better securities. The first gate

constituted a passage in the sandy rampart surrounding

the city in its widest circumference; the rampart was rein-

forced with a palisade or a fence. The discovered frag-

ment of the 13

-century wall on the northern slope of the

moat was the remnant of the bridge crossing (the northern

bridgehead). Subsequent activities which were connected

with the new regulation (parceling) of the city resulted in

the fact that the exit road from the city – the present

Świdnicka Street, shifted towards the west

Świerzawa, Kiev

– non-typical cities

There are examples of defensive circuits in which

a brick ring was never built. A good example in Silesia is

Świerzawa, which was founded at the end of the 13

the beginning of the 14

century

. The city was estab-

lished between two rivers, i.e. Kaczawa from the south

and Kamiennik from the north. Around the city, an earth

defensive circumference was constructed with two brick

city gates: Dolna (Złotoryjska) and Górna (Jeleniogórska)

(Fig. 3a). A brick circumference which would connect the

above-mentioned city gates was not built.

An interesting example of a city surrounded by a wood-

and-earth rampart with three brick gates is Kiev in Ukraine.

The beginnings of fortications date back to the times of

In many places in Wrocław, the development of the city was

noticed, which interfered with the subsequent plot partitioning and con-

struction of the town fortifications. These irregularities include the dis-

covered cellar under Oławska Gate I, which was destroyed as a result of

the construction of the 13

-century defensive wall [20, pp. 25, 26].

During the reign of Prince Bolko I of Świdnica in 1295, or pos-

sibly the prince of Lviv Bernard or Bolko II [25, pp. 79–82].

Il. 3. Miasta z murowanymi tylko bramami: a) Świerzawa – plan miasta ze znanymi dwoma bramami miejskimi:

1 – Górna (Jeleniogórska), 2 – Dolna (Złotoryjska) [25, s. 79–84, ryc. 46]; b) Kijów – widok zrekonstruowanej Złotej Bramy [26]

Fig. 3. Cities with stone gates only: a) Świerzawa – a city plan with the well-known two city gates:

1 – Upper (Jeleniogórska), 2 – Lower (Złotoryjska) [25, pp. 79–84, Fig. 46]; b) Kiev – a view of the reconstructed Golden Gate [26]

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 121

Lechicka i Żydowska zwaną również Lwowską. Zacho-

wana Złota Brama jest przykładem istnienia rozbudowa-

nego, murowanego wjazdu do miasta istniejącego w obrę-

bie ziemnych obwarowań miejskich (il. 3b).

Głogowskie obwarowania ziemne

Głogów jest kolejnym dolnośląskim miastem z nieła-

twą historią. Już w okresie najazdu niemieckiego przez

cesarza Henryka V miał dwa grody. Na Ostrowie Tum-

skim znajdowała się siedziba obronna o charakterze ad-

ministracyjno-militarnym, natomiast na lewym brzegu

osada obronna, w miejsce której w XIII w. wzniesiono za-

mek. Otwarte osadnictwo lewobrzeżne w tej części póź-

niejszego miasta funkcjonowało od XI do połowy

XIII w.

Sam proces lokacji miasta na prawie niemieckim nastą-

pił 13 grudnia 1253 r. i został przeprowadzony przez księ-

cia Konrada I w wyniku ugody z biskupem wrocławskim

oraz kanonikami głogowskimi

[28, nr I, s. 115–117].

Lokacja z 1253 r. pozwoliła na rozszerzenie granic

mia sta i zwiększenie obszaru, który podlegał jurysdykcji

miejskiej. Jeszcze przed rozpoczęciem tego procesu w Gło-

gowie istniało już osadnictwo, uformowane za czasów

Henryka Brodatego w wyniku przeobrażania się aglo me -

racji wczesnośredniowiecznej w nowe struktury miej -

skie

(il. 4a). Problemem w poznawaniu historii Gło-

gowa, jak i wielu innych miast, jest jednak brak źródeł

pisanych, które potwierdzałyby lub uzupełniały wyniki

badań archeologicznych związanych w najstarszym okre-

sem rozwoju. Dotyczy to m.in. lokacji, czego częstym

przejawem było wyznaczanie granic przyszłego ośrodka

miejskiego w postaci rowu czy też budowa pierwszych

obwarowań ziemnych

Odkrycia związane z obwarowaniami ziemnymi ziden-

tyfikowano w dwóch miejscach. W pierwszym zlokali-

zowanym przy murze obronnym, w południowo-zachod-

niej części miasta potwierdzono istnienie palisady, która

była posadowiona na wale znajdującym się po wewnętrz-

nej stronie pierwotnej fosy. W kolejnym etapie palisada

zastąpiona została ceglanymi obwarowaniami (il. 4a).

Ugoda ta dotyczyła terenów należących do biskupstwa i kole-

giaty głogowskiej w nowo formującym się mieście, którego mieszkańcy

domagali się szerszych uprawnień dla siebie w sferze handlu i rzemio-

sła. By tego dokonać, książę musiał usunąć przeszkodę, jaką były sze-

rokie przywileje i uprawnienia biskupa wrocławskiego i kolegiaty.

Nie był to organizm jednorodny, lecz złożony, na który składał

się zamek książęcy z ośrodkiem władzy, regularnie rozplanowane mia-

sto, najpewniej na prawie polskim z klasztorem dominikańskim i kościo-

łem św. Piotra (oddanym dominikanom przez Henryka Brodatego).

Jeszcze przed lokacją miasta na prawie niemieckim w 1253 r. nastąpiło

sprowadzenie przez księcia Konrada do Głogowa franciszkanów, któ-

rym wzniesiono klasztor wraz z kościołem św. Stanisława. Jeszcze

przed połową XIII w., bo już w latach 30., powstała kolejna świątynia

w części południowo-wschodniej miasta lokacyjnego, na terenach póź-

niej wytyczanych jako część rozparcelowania miasta. Takie działania na

lewym brzegu Odry wskazywałyby na istnienie ośrodka miejskiego

jeszcze przed połową XIII w. Jednak nie zachował się żaden dokument,

który potwierdzałby nadanie prawa miejskiego w 1. połowie XIII w. [2,

s. 18–29].

W niewielu przypadkach źródła pisane przynoszą informację

o budowie najstarszych obwarowań ziemnych miast, tak jak to miało

miejsce w Krakowie czy Sandomierzu [29, s. 107, 108].

Vladimir the Great (978–1015), however, the ex pan sion

of the city and its fortications took place in the times of

Yaroslav the Wise (1016–1054) [27, pp. 7–13]. The fol-

lowing gates were built then: Złota (Golden),

originally

called southern, Lechicka and Żydowska (Jewish) also

called Lviv. The preserved Golden Gate is an example

of the existence of an extensive and brick entrance to the

city situated within the earthly city fortications (Fig. 3b).

Głogów earth fortifications

Głogów is another Lower Silesian city with a difficult

history. Already during the German invasion by the Em-

peror Henry V, it had two gords. On Ostrów Tumski there

was a defensive headquarters of the administrative and

military character, whereas on the left bank there was

a defensive settlement, in the place of which a castle was

built in the 13

century. Open left-bank settlement in this

part of the later town functioned from the 11

to the mid-

century. The very process of founding of the city ac-

cording to German law took place on December 13, 1253

and was carried out by Prince Konrad I of Głogów as a re-

sult of settlement with the Wrocław bishop and canons

of Głogów [28, No. I, pp. 115–117].

The location from 1253 made it possible to extend the

city borders and increase the area that was under the mu-

nicipal jurisdiction. Even before the beginning of this pro-

cess, there was already a settlement in Głogów, which

was set up during the reign of Henry the Bearded as a re-

sult of the transformation of the early medieval agglom-

eration into new urban structures

(Fig. 4a). The problem

in learning about the history of Głogów as well as many

other cities is the lack of written sources that would con-

firm or supplement the results of archaeological research

connected with the oldest period of development. This ap-

plies, among other things, to the founding process (loca-

tion), which was often manifested by determining the

boundaries of the future urban centre in the form of a ditch

or constructing the first earth ramparts

This settlement concerned the areas belonging to the bishopric

and collegiate church in Głogów in the newly formed city whose resi-

dents demanded more rights for themselves in the scope of trade and

craft. In order to do this, the prince had to remove the obstacle of enor-

mous privileges and entitlements of the bishop of Wrocław and the

collegiate church.

It was not a homogeneous organism, but a complex one, which

consisted of a princely castle with a centre of power, a regularly laid out

city, most probably with the Polish law along with a Dominican monas-

tery and St. Peter’s Church (devoted to the Dominicans by Henry the

Bearded). Even prior to the location of the city according to German law

in 1253, Franciscans were brought to Głogów Prince Konrad, for whom

a monastery together with St. Stanislaus’ Church were constructed. Even

before the middle of the 13

century, as early as in the 1230s, another

temple was built in the south-eastern part of the location town, in the

areas which were later demarcated as part of the city’s plot partitioning.

These actions on the left bank of the River Oder would indicate the

existence of a city centre before the mid-13

century. However, no

document has been preserved that would confirm the granting of

municipal law in the 1

half of the 13

century [2, pp. 18–29].

In few cases, written sources give information about the con-

struction of the oldest earth ramparts of towns, as it was in the case of

Cracow or Sandomierz [29, pp. 107, 108].

122 Tomasz A. Kastek

The discoveries connected with earth ramparts were

identified in two places. In the first one located near the

defensive wall, in the south-western part of the city, the

existence of a palisade, which was placed on rampart situ-

ated on the inner side of the original moat, was confirmed.

In the next stage, the palisade was replaced with brick for-

tifications (Fig. 4a). The discovered palisade was located

about half a meter from the city fortifications from the

city side and ran parallel to them, which is confirmed by

the sequence of constructing city fortifications [2, pp.

169, 170, Fig. 162].

The next place where the elements of fortifications

were identified is located to the south of the castle, be-

tween the castle and St Peter’s Church. Two moats were

discovered here (Fig. 4b). The first of them was within

a dozen meters from the castle. The moat was filled with

two types of early medieval fills. The upper part of layers

consisted of backfills with ceramics from the 11

century

and earlier, whereas in the lower layers there were ceram-

ics from the 12

and 13

centuries. The next moat, which

was situated about 40 m from the castle, was up to 3 m

deep and up to 9 m wide (Fig. 4d). The bottom of the moat

was paved with medium sized pebbles. The inner bank

was reinforced with a wooden structure in the form of

piles vertically stuck to the bottom of the moat to a depth

Od kryta palisada znajdowała się w odległości około 0,5 m

od obwarowań miejskich od strony miasta i przebiegała

równolegle do nich, co poświadcza kolejność budowania

obwarowań miejskich [2, s. 169, 170, ryc. 162].

Kolejne miejsce, w którym zidentyfikowane zostały

elementy obwarowań, znajduje się na południe od zamku,

pomiędzy zamkiem a kościołem św. Piotra. Odkryto tu

dwie fosy (il. 4b). Pierwsza z nich znajdowała się w odle-

głości kilkunastu metrów od zamku. Wypełnisko fosy sta-

nowiły dwa rodzaje zasypów wczesnośredniowiecznych.

Górną część nawarstwień stanowiły zasypy z ceramiką

z XI w. oraz młodszą, natomiast w dolnych nawarstwie-

niach znajdowała się ceramika z XII–XIII w. Kolejna

z fos, położona w odległości około 40 m od zamku, miała

do 3 m głębokości i do 9 m szerokości (il. 4d). Dno fosy

wybrukowane było otoczakami średniej wielkości. Brzeg

wewnętrzny wzmocniony był drewnianą konstrukcją

w postaci pali pionowo wbitych w dno fosy na głębokość

około 0,5 m (il. 4c). Pomiędzy pionowo wbitymi palami

oddalonymi od siebie o około 2 m ułożono poziomo bel-

ki. Nie powiązano wzmocnienia fosy z wałem, który

mógł się znajdować w tym miejscu. Wał nie zachował się

z powodu zniwelowania terenu. Jak pisze autor badań, na

wale tym mogła również istnieć palisada (il. 4e) [2, s. 89–

94, 166–170, ryc. 72, 74, 75, 159–161].

Il. 4. Głogów: a) plan zidentyfikowanych i rekonstruowanych murów obronnych wraz z naniesionymi sondażami archeologicznymi;

b) widok fos zamkowych na planie Głogowa [30, s. 36]; c) negatywy pali wzmacniających brzeg fosy;

d) fosa grodu mieszczańskiegoł e) negatywy palisady przy południowo-zachodnim murze obronnym.

Na planie: A – siedziba urzędnika miejskiego, B – kościół św. Piotra i klasztor dominikański,

C – kościół św. Stanisława i klasztor franciszkański, D – zamek, E – osada żydowska, F – dwór biskupi;

G – dwie fosy przy zamku, H – sondaże archeologiczne przy zamku i obwarowaniach miejskich odkryte w 1963 r.,

I – relikt murowanego obwodu obronnego oraz jego rekonstrukcja [2, ryc. 160–163]

Fig. 4. Głogów: a) a plan of identified and reconstructed defensive walls along with archaeological surveys;

b) a view of castle moats in the plan of Głogów [30, p. 36]; c) negatives of piles strengthening the bank of the moat;

d) the moat of a burgher’s gord; e) negatives of the palisade at the south-west defensive wall.

In the plan: A – the seat of a municipal official, B – St Peter’s Church and the Dominican Monastery,

C – St Stanislaus Church and the Franciscan Monastery, D – the castle, E – a Jewish settlement,

F – bishop’s court; G – two moats at the castle, H – archaeological surveys at the castle and town fortifications discovered in 1963,

I – the relic of a stone defensive perimeter and its reconstruction [2, Fig. 160–163]

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 123

of about 0.5 m (Fig. 4c). The beams were arranged hori-

zontally between stakes which were vertically driven and

separated from each other by about 2 m. There was no con-

nection of the moat reinforcement with the rampart that

could have been in this place. The rampart did not survive

due to levelling the area. As the author of the study writes,

a palisade may have been built on this rampart

(Fig. 4e)

[2,

pp. 89–94, 166–170, Fig. 72, 74, 75, 159–161].

The oldest fortifications in Namysłów

The beginnings of Namysłów, similarly to Wrocław or

Głogów, do not form a clear picture. The mention from

1233 refers to priest Gilles from Namysłów, who was

supposed to settle the given lands according to the Ger-

man law [31, p. 5]. However, in 1249 a settlement called

Namslav is a reference point for the Teutonic commune in

nearby villages. Subsequent princely documents issued in

the years 1261, 1267 and in 1268 mention the districtus

de Namislou [32, pp. 29, 30], [31, p. 5]. In 1270, a docu-

ment was published, in which the sale of the Vogt heredi-

tary city of Namysłów by Henryk IV Probus is men-

tioned

. The document mentions a fully-formed princely

location city with urban plots of land and presumably for-

tifications circa plances eius dem civitas. Due to the lack

of location dates, some researchers would see it in the

1260s, when nearby Wołczyn and Bierutów were founded

[32, pp. 29, 30], whereas others in the 2

or 3

decade of

the 13

century, similarly to the centres such as Złotoryja

or Lwówek Śląski. Despite the fact that they were situated

at the intersection of communication routes from Klucz-

bork to Wrocław and Oleśnica as well as from Niemcza to

Toruń, the city obtained a spindle shape and two gates only,

i.e. in the east Krakowska Gate which was also called

Kluczborska or Polish, and in the west – Wrocławska Gate.

The oldest information about intensive construction

works which were carried out in Namysłów dates back to

1249. The rampart circa plances eius dem civitas, which

was mentioned in 1278, is also described in the chronicle

by Johannes Froben, in which the construction of city

walls in the place of earlier wood and earth fortifications,

the moat, ponds and swamps was mentioned [32, pp. 102,

103]. The research which was carried out in recent years

revealed that until the construction of a brick defensive

perimeter wall, the city had earth fortifications [33, pp.

156–159, Fig. 2–6], [31, p. 11]. The oldest brick relics

were made in the eastern part of the city by Krakowska

Gate. In this area, the stratification of the rampart simi-

larly to those discovered so far in Wrocław, around the

so-called great location were identified. The earth fortifi-

cations which were discovered during the works within

the gate area constituted the remains of sand and earth

fortifications of Namysłów in their oldest form, perhaps

still from the 1

half of the 13

century. These fortifica-

tions consisted of the stratification system which is pre-

sented in Figure 5 (a, c, e).

Although it is a counterfeit from the 1280s, it mentions the exis-

tence of the city of Namysłów.

Najstarsze obwarowania Namysłowa

Początki Namysłowa, podobnie jak Wrocławia czy

Gło gowa, nie przedstawiają się jasno. Wzmianka z 1233 r.

dotyczy kapłana Idziego z Namysłowa, który miał na pra-

wie niemieckim zasiedlać darowane ziemie [31, s. 5].

Natomiast w 1249 r. miejscowość Namslav stanowi punkt

odniesienia do dóbr krzyżackich w pobliskich wsiach.

Kolejno wydawane dokumenty książęce w latach 1261,

1267 oraz w 1268 wspominają districtus de Namislou

[32, s. 29, 30], [31, s. 5]. Z 1270 r. pochodzi dokument,

w którym jest mowa o sprzedaży przez Henryka IV Pro-

busa wójtostwa dziedzicznego miasta Namysłów

. W do-

kumencie tym wymieniane jest w pełni ukształtowane

książęce miasto lokacyjne z działkami miejskimi oraz

przypuszczalnie obwarowaniami circa plances eius dem

civitas. Wobec braku daty lokacji nie którzy badacze wi-

dzieliby ją w latach 60. XIII w., kiedy założono pobliski

Woł czyn i Bierutów [32, s. 29, 30], natomiast inni w 2. lub

3. dekadzie XIII w., na podobieństwo takich ośrodków

jak Złotoryja czy Lwówek Śląski. Pomimo położenia na

skrzy żowaniu szlaków komunikacyjnych z Kluczborka

do Wrocławia i Oleśnicy oraz z Niemczy do Torunia mia-

sto uzyskało wrzecionowaty kształt i tylko dwie bramy.

Na wschodzie Krakowską zwaną również Klucz borską

lub Polską, a na zachodzie – Wrocławską.

Najstarsza informacja o intensywnych pracach budow-

lanych prowadzonych w Namysłowie pochodzi z 1249 r.

Wspominany w 1278 r. wał circa plances eius dem civitas

opisany jest również w kronice Johannesa Frobena, w któ-

rej wzmiankowano budowę murów miejskich

w miejscu

wcześniejszych umocnień drewniano-ziemnych,

fosy, sta-

wów i bagna [32, s. 102, 103]. Badania przeprowadzone

w ostatnich latach ujawniły, że do czasu budowy murowa-

nego obwodu obronnego miasto miało obwarowania

ziemne [33, s. 156–159, ryc. 2–6], [31, s. 11]. Naj starsze

relikty murowane powstawały we wschodniej części mia-

sta przy Bramie Krakowskiej. W rejonie tym zidentyfiko-

wane zostały nawarstwienia wału analogiczne do tych

odkrywanych do tej pory we Wrocławiu, wokół tzw. wiel-

kiej lokacji. Obwarowania ziemne odkryte podczas prac

prowadzonych w obrębie bramy stanowiły pozostałość

obwarowań piaszczysto-ziemnych Namysłowa w ich naj-

starszej formie, być może jeszcze z 1. połowy XIII w. Na

obwarowania te składał się układ nawarstwień przedsta-

wiony na ilustracji 5 (a, c, e).

Wał ziemny zidentyfikowany został na szerokości 5,90 m.

Uchwycona jego miąższość wynosiła zaledwie 0,95 m,

gdyż wyższe partie zostały zniwelowane. Badacze rekon-

struują szerokość wału do 20 m. Podobnie jak wał wro-

cławski pierwotnie mógł wyznaczać granicę miasta loka-

cyjnego i pełnić funkcję przeciwpowodziową.

Badania ujawniły jeszcze jedną ważną rzecz w rejo nie

Bramy Krakowskiej. Przed jej powstaniem w formie

XIV-wiecznej istniała tu starsza brama murowana wraz

z fragmentem ceglanego muru obwodowego o wątku

Mimo iż jest to falsyfikat pochodzący z lat 80. XIII w., mówi

o istnieniu miasta Namysłowa.

124 Tomasz A. Kastek

wendyjskim [33, s. 156–159]. Były tam w istocie dwa od-

cinki muru o przybliżonej długości: 2,40 m – południo-

wy i 2,42 m – północny. Pomiędzy nimi znajdowało się

światło pierwotnego przejazdu bramnego o szerokości

3,28 m

. Z tą fazą bramną łączone jest również odkrycie

przejazdu, tzw. szyi bramnej (il. 5a, b, d). Z badań można

Uchwycono tu fragment nawierzchni bruku kamiennego poniżej

ceglanych cokołów przejazdu (rolki), których relikty łączone są z tą

samą fazą budowlaną.

The earth rampart was identified at a width of 5.90 m.

Its thickness was 0.95 m only because the higher parts were

levelled. Researchers reconstruct the width of the rampart

up to 20 m. Similarly to the Wrocław rampart, it originally

may have designated the boundary of the location town

and performed the role of flood protection.

The research revealed one more important thing in the

area of Krakowska Gate. Before its foundation in the 14

century, there was an older brick gate with a fragment of

a brick peripheral wall with Vendian brickwork [33, pp.

156–159]. There were, in fact, two sections of the wall with

Il. 5. Namysłów, Brama Krakowska: a) rozwarstwienie chronologiczne odkrytej architektury. 1 – relikt bruku w przejeździe bramnym,

2 – najstarszy, murowany obwód obronny; b) stratygrafia nawarstwień po południowej stronie Bramy Krakowskiej – rzut: 1) piasek calcowy;

2) humus pierwotny, warstwa nadcalcowa; warstwy wału: 3) warstwy przemieszanego materiału: gliny, piasku i niewielką ilością

bardzo drobnych grudek próchnicy; 3a) warstwy żółtego piasku z grudkami szarej i szaro-zielonkawej gliny; 4) nawarstwienia zielonkawej gliny

z niewielką ilością piasku, w której słabo widoczny jest wkop pod kamienny fundament muru obronnego; na planie: M – kamienny fundamentu

XIII-wiecznego obwodu obronnego, B – relikty XIII-wiecznej bramy miejskiej; b) kamienna ława fundamentowa najstarszego obwodu obronnego;

c) przekrój wału ziemnego wraz z widocznym poziomem humusu pierwotnego (warstwa nr 2); d) widok najstarszej, wewnętrznej bramy miejskiej

wraz ze średniowiecznym poziomem bruku w przejeździe bramnym; e) widok średniowiecznego wału ziemnego z fragmentem kamiennego funda-

mentu muru obronnego. Skośne strzałki wskazują ułożenie warstw wału, natomiast pionowe strzałki – szerokość zidentyfikowanego reliktu wału

(a – oprac. M. Caban, M. Krzywka, E. Wodejko [33]; b–e – fot. E. Wodejko)

Fig. 5. Namysłów, Krakowska Gate: a) a chronological stratification of the discovered architecture. 1 – a relic of the pavement in the gate passage,

2 – the oldest stone defensive perimeter). Indications in the illustrations: 1) geological layer sand; 2) primary humus, over-geological layer;

layers of the rampart; 3) layers of the mixed material: clay, sand with a small amount of very fine clods of humus; 3a) layers of yellow sand

with gray clumps and gray-green clay; 4) stratifications of greenish clay with a small amount of sand, in which the ditch for the stone foundation

of the defensive wall is poorly visible. In the plan: M – stone foundation of the 13

-century defensive perimeter, B – relics of the 13

-century

city gate. Stratigraphy of layers on the southern side of Krakowska Gate – projection; b) a stone foundation of the oldest defensive perimeter;

c) a cross-section of the earth rampart with a visible level of primary humus (layer No. 2); d) a view of the oldest inner city gate along

with the medieval level of the pavement in the gate passage; e) a view of the medieval earth rampart with a fragment of the stone foundation of

the defensive wall. Slanted arrows indicate the layout of layers of the rampart, whereas vertical arrows indicate the width of the identified relic of

the rampart (a – by M. Caban, M. Krzywka, E. Wodejko [33]; b–e – photo by E. Wodejko)

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 125

wyciągnąć wniosek, iż zanim zaczęto budowę murowane-

go obwodu obronnego, istniał wał otaczający miasto,

w który zostały wstawione murowane przejazdy bramne

a między nimi ziemne umocnienia wyposażone w palisa-

dę. W kolejnym etapie rozbudowy obwarowań umocnie-

nia ziemne zastąpiono murowanym systemem obronnym

oraz przebudowano już istniejące bramy.

Wnioski

Obwarowania miejskie powstawały etapami. W pierw-

szym etapie pojawiała się granica przyszłego ośrodka

miejskiego w postaci rowu, fosy [20, s. 19, przyp. 60].

Pierwotnie było to niewielkie zagłębienie w terenie ozna-

czające granicę jurysdykcji książęcej. Fosa w jej naj-

starszej, lokacyjnej formie stanowiła suchy rów, a wraz

z nasypem powstałym po wewnętrznej, miejskiej stronie

mo gła zabezpieczać miasto przeciwpowodziowo. Wspom-

niany wał ziemny powstawał w wyniku kopania tegoż

rowu, fosy i nie miał funkcji obronnych, ale wraz z fosą

stanowił granicę nowo powstałego organizmu miejskie-

go. Z biegiem czasu na szczycie usypanego wału ziemne-

go pojawiła się palisada

, częstokół, które w kolejnym

etapie przeobrażania się obwarowań miejskich zastępo-

wane były przez murowany obwód obronny

Ten schemat powstawania obwarowań miejskich jako

granic lokacyjnych z ewentualną ochroną przeciwpowo-

dziową można widzieć we Wrocławiu, Namysłowie,

Świerzawie czy innych miastach powstałych w XIII lub

początkach XIV w. Badania prowadzone w ciągu ostatnich

lat we Wrocławiu przy ul. Włodkowica i na pl. Wol ności

wskazują na to, iż najstarsza fosa – rów graniczny była ele-

mentem suchym, w którym woda płynęła jedynie w razie

powodzi

. To potwierdzałoby przypuszczenia, że nie trak-

towano jej jako dzieła obronnego. Dopiero po skrystalizo-

waniu się organizmu miejskiego i rozpoczęciu budowy

bram miejskich następował kolejny etap, zwią za ny z za-

bezpieczeniem miasta i budową palisad na ist nie ją cych już

obwarowaniach ziemnych, jakie odkryto w Gło go wie,

Namysłowie czy też prawdopodobnie w Świe r zawie

Takie elementy jak negatywy palisady zidentyfikowane zostały

w Głogowie i Namysłowie.

Znaczące jest to, iż pierwotny wał, wokół tzw. wielkiej lokacji

przedstawionej przez Rozpędowskiego [13, s. 41–50], [34, s. 127–138,

ryc. 1, 2] we Wrocławiu, powielał układ przestrzeni południowej miasta

w obniżeniu terenu. Takie ukształtowanie terenu powstało pod koniec

zlodowacenia Wisły, co niewątpliwie związane było z przepływem roz-

topowej Odry [19, s. 381–384], [35, s. 414–417]. Na tak usypanym wale

ziemnym postawiono XIII-wieczny obwód obronny na północnym

i pół nocno-wschodnim jego odcinku oraz XIV-wieczny obwód obronny

– na odcinku zachodnim, południowym i południowo-wschodnim.

Pierwsze powodzie we Wrocławiu dokumentowane są już w la -

tach 1158 i 1179. Do końca XV w. M. Kasprzak odkrył w dokumentach

opisy aż 32 powodzi, które w różnym stopniu zagrażały miastu lub też

je niszczyły. Natomiast już w samym XVI w. Odra na tyle zagrażała lub

też niszczyła miasto, że 27 razy są wspomniane jej powodzie. Z tego

wynika, jak ważną funkcję spełniał wał nowo powstałych miast przy

korytach rzek [36, s. 106].

Istnienie dwóch bram miejskich: Złotoryjskiej (Dolnej) i Jele-

niogórskiej (Gór nej) po zwala przypuszczać, iż istniał podobny wał

w Świerzawie (il. 3a), tak jak to miało miejsce m.in. w Kijowie (il. 3b).

an approximate length of 2.40 m – southern and 2.42 m –

northern. Between them there was a light of the original

gate passage with a width of 3.28 m

. This gate phase is

connected with the discovery of the passage, the so-called

neck gate (Fig. 5a, b, d). On the basis of the research, it

can be concluded that before the construction of the brick

defensive peripheral wall began, there was the rampart sur-

rounding the city, in which brick gates were built in and

between them there were earth fortifications equipped with

a palisade. In the next stage of extending fortifications, the

earth ramparts were replaced with a brick defen sive system

and the existing gates were rebuilt.

Conclusions

The town fortifications were built in stages. In the first

stage, the border of the future urban centre appeared in the

form of a ditch or a moat [20, p. 19, ft. 60]. Originally, it

was a small depression in the terrain, which designated

the border of the princely jurisdiction. The moat in its old-

est location form constituted a dry ditch, and together with

the rampart built on the inner side of the town, it was capa-

ble of protecting the city against floods. The above-men-

tioned earth rampart was formed as a result of digging the

ditch and moat and did not perform defensive functions,

but together with the moat it constituted the border of a new-

ly created urban organism. Over time, a palisade

a stakewall appeared at the top of the constructed rampart,

which in the next stage of transformations of city fortifi-

cations was replaced with a brick defensive perimeter

This scheme of the constructing town fortifications as

location borders with possible flood protection can be seen

in Wrocław, Namysłów, Świerzawa or other cities which

were founded in the 13

or early 14

centuries. The re-

search that was conducted in recent years in Wrocław in

Włodkowica Street and Wolności Square indicate that the

oldest moat – a border ditch – was a dry element in which

water flowed only in the event of a flood

. This would

confirm the assumption that it was not treated as a defen-

sive work. Only after the urban organism crystallized and

A fragment of the stone pavement surface below the brick

plinths (rolls) was found here, the relics of which are connected with the

same construction phase.

Elements such as palisade negatives were identified in Głogów

and Namysłów.

It is significant that the original rampart around the so-called great

location, which was presented by Rozpędowski [13, pp. 41–50], [34, pp.

127–138, Fig. 1, 2] in Wrocław, duplicated the layout of the southern

city space in the lowering of the terrain. This terrain was formed at the

end of the River Vistula glaciation, which was undoubtedly connected

with the flow of the River Oder thawing [19, pp. 381–384], [35, pp.

414–417]. The 13

-century defensive perimeter was constructed on the

northern and north-eastern part of the earth rampart as well as the 14

century defensive perimeter – on the western, southern and south-east-

ern sections of this rampart.

The first floods in Wrocław are documented as early as in the years

1158 and 1179. By the end of the 15

century, M. Kasprzak discovered

in documents descriptions of 32 floods that threatened the city to various

degrees or destroyed it. However, already in the 16

century, the River

Oder threatened or destroyed the city so badly that its floods were men-

tioned 27 times. This shows the rampart’s important role of the newly

founded towns at river beds [36, p. 106].

126 Tomasz A. Kastek

the construction of the city gates started, could the next

stage take place which was connected with securing the

city and building palisades on the already existing earth

fortifications which were discovered in Głogów, Namy-

słów or probably in Świe rza wa

. It can be assumed that

there was also a gate in Wrocław or a crossing through the

moat in earth fortifications, the relic of which was discov-

ered to the east of Świdnicka Gate II. The gates constitut-

ed a security for entering cities despite the lack of brick

fortifications. Such examples could be the aforemen-

tioned Świerzawa, Sobótka or the Ukrainian Kiev which

also did not have brick fortifications outside the city gates.

Translated by

Bogusław Setkowicz

The existence of two city gates, i.e. Złotoryjska (Lower) and

Je le niogórska (Upper) allows us to suppose that there was a similar ram-

part in Świerzawa (Fig. 3a), as it was in the case, among other towns, in

Kiev (Fig. 3b).

Bibliografia /References

[1] Przyłęcki M., Budowle i zespoły obronne na Śląsku. Geneza, mo-

dernizacja i ewolucja do XVII wieku, Biblioteka Towarzystwa

Opie ki nad Zabytkami, Warszawa 1998.

[2] Kozaczewski T., Głogów średniowieczny do końca XIII w. Osa

dnictwo i architektura, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa

w Głogowie, Głogów 2006.

[3] Gawlas S., Przełom lokacyjny w dziejach miast środkowoeuropej-

skich, [w:] Z. Kurnatowska, T. Jurek (red.), Civitas Posnaniensis.

Studia z dziejów średniowiecznego Poznania, Poznańskie

Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Prace Komisji Historycznej, t. 62,

Poznań 2005, 133–162.

[4] Młynarska-Kaletynowa M., Wrocław w XII–XIII wieku. Przemiany

społeczne i osadnicze, Prace Komisji Archeologicznej PAN 4,

Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986.

[5] Młynarska-Kaletynowa M., O procesach lokacyjnych miast w Eu-

ropie ŚrodkowoWschodniej, [w:] C. Buśko, M. Goliński, B. Kru-

kiewicz (red.), Procesy lokacyjne miast w Europie Środkowo-

Wschodniej, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, 9–17.

[6] Rocznik Krakowski, Rocznik Traski, wyd. August Bielowski,

Monu menta Poloniae Historica, 2, Lwów 1872, 829–861 http://

kpbc.umk.pl/dlibra/docmetadata?id=17159&from=publication

[accessed: 12.05.2016].

[7] Polak Z., Płock średniowieczny – kontynuacja czy nowa jakość,

[w:] A. Gołembnik (red.), Płock wczesnośredniowieczny, Trio,

War szawa 2011, 311–378.

[8] Breslauer Urkundenbuch, G. Korn (Hrsg.), Breslau 1870, t. 1.

[9] Goliński M., Socjotopografia późnośredniowiecznego Wrocławia

(przestrzeń – podatnicy – rzemiosło), Acta Universitatis Wratisla-

viensis, No 2010 Historia, 134, Wydawnictwo UWr, Wrocław

1997.

[10] Goliński M., Fortyfikacje miejskie Wrocławia XIII–XIV w., „Studia

i Materiały do Historii Wojskowości” 1986, T. 39, 23–41.

[11]

Młynarska-Kaletynowa M., Przemiany przestrzenne Wrocławia w wie-

kach XII–XIII, [w:] J. Rozpędowski (red.), Architektura Wrocławia,

t. 2: Urbanistyka, Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1995, 9–27.

[12] Kozaczewska-Golasz H., Wrocław w latach 1204–1263, [w:]

J. Rozpędowski (red.), Architektura Wrocławia, t. 2: Urbanistyka,

Oficyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1995, 53–64.

[13] Rozpędowski J., Wrocław pierwszej lokacji, [w:] J. Rozpędowski

(red.), Architektura Wrocławia, t. 2: Urbanistyka, Oficyna Wy-

dawnicza PWr, Wrocław 1995, 41–52.

[14] Codex Diplomaticus nec non epistolaris Silesiae. Kodeks Dyp lo

matyczny Śląska, t. 2, wyd. Karol Maleczyński, Wrocław 1951.

[15] Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 1, Lfg. 1: 971–1216, 1963,

H. Appelt (Hrsg..), Wien–Köln–Graz 1963.

[16] Schlesisches Urkundenbuch, Bd. 1, Lfg. 2: 1217–1230, 1968,

H. Appelt (Hrsg.), Wien–Köln–Graz 1968.

[17] Kastek T.A., Obwarowania Wrocławia pierwszej lokacji? Badania

na placu Teatralnym, ulicy Świdnickiej i Heleny Modrzejewskiej,

[w:] J. Kościuk (red.), Non solum villae. Księga Jubileuszowa ofia-

rowana Profesorowi Stanisławowi Medekszy, Oficyna Wydawnicza

PWr, Wrocław 2010, 361–378.

[18] Atlas historyczny miast polskich, R. Czaja (red.), t. 4, Śląsk, M. Mły-

narska-Kaletynowa (red.), z. 13, cz. 1 i 2, Wrocław, R. Eysy montt,

M. Goliński (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Wrocław 2017.

[19] Badura J., Kastek T., Mruczek R., Stefanowicz M., Z nowszych ba-

dań obwarowań i fortyfikacji Wrocławia. Cz. 1. Pas południowy

w rejonie obecnego Pl. Wolności, „Śląskie Sprawozdania Archeo-

lo giczne” 2010, t. 52, 365–425.

[20] Kastek T.A., Mruczek R., Średniowieczne obwarowania i fortyfi-

kacje Wrocławia w świetle odkryć w rejonie Narodowego Forum

Muzyki, [w:] J. Głowiński, H. Okólska (red.), Centrum Staro

miejskie we Wrocławiu, Muzeum Miejskie Wrocławia, Wrocław

2016, 10–36.

[21] Kaźmierczyk J., Sprawozdanie z badań archeologicznych Wrocła 

wia za rok 1957, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Wrocławskiego,

Seria A, Nr 18, Wrocław 1959, 109–128.

[22] Kaźmierczyk J., Z badań nad kształtowaniem się wczesnośrednio-

wiecznego ośrodka miejskiego na lewym brzegu Odry we Wro

cławiu, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1965, R. 20,

nr 2, 137–169.

[23] Kaźmierczyk J., Wrocław lewobrzeżny we wczesnym średniowieczu,

cz. 2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN,

Wrocław 1970.

[24] Kastek T.A., Brama Świdnicka II w zewnętrznym pasie średnio-

wiecznych umocnień Wrocławia, [w:] J.L. Dobesz, A. Gryglewska

i M.M. Rudnicka-Bogusz (red.), Nie tylko trony. Księga jubileuszo-

wa ofiarowana profesorowi Ernestowi Niemczykowi, Oficyna

Wydawnicza PWr, Wrocław 2012, 177–193.

[25] Bimler K., Die schlesischen massiven Wehrbauten, Bd. 4, Fürsten-

tum – Liegnitz – Kreise Liegnitz – Goldberg – Lüben, Kommission

Heydebrand-Verlag, Breslau 1943.

Można przypuszczać, że i we Wrocławiu istniała brama

lub przeprawa przez fosę w obwarowaniach ziemnych,

której relikt odkryto na wschód od Bramy Świdnickiej II.

Bramy stanowiły zabezpieczenie wjazdu do miast pomi-

mo braku istnienia umocnień murowanych. Takimi przy-

kładami mogą być wspomniana Świerzawa, Sobótka czy

też ukraiński Kijów, który również nie doczekał się obwa-

rowań murowanych poza bramami miejskimi.

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku /The beginnings of city fortifications in Lower Silesia 127

[26] https://www.atlasobscura.com/places/golden-gate-of-kiev [acces-

sed: 12.11.2017 ].

[27] Vysockij S.A, Zolotyje vorota v Kieve, Izdatelstvo „Naukova

Dumka”, Kiev 1982.

[28] Minsberg F., Geschichte der Stadt und Festung GrossGlogau,

Druck. Julius Gottschalk, Glogau 1853.

[29] Niemiec D., Trzynastowieczne fortyfikacje Krakowa, [w:] T. Sa-

wicki (red.), Studia nad dawną polską, t. 5, Muzeum Początków

Państwa Polskiego, Gniezno 2017, 87–124.

[30] Zeiller M., Merian M., Topographia Bohemiæ, Moraviæ et Silesiæ:

das ist, Beschreibung vnd eigentliche abbildung der vornehmsten

vnd bekandtisten stätte, vnd plätze, in dem königreich Boheim vnd

einverleibten landern, Mähren, vnd Schlesien, Frankfurter Kunst-

verein, Frankfurt 1925.

[31] Atlas historyczny miast polskich, R. Czaja (red.), t. 4, Śląsk,

M. Mły narska-Kaletynowa (red.), z. 11, Namysłów, R. Eysymontt,

M. Go liński (red.), Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Wrocław

2015.

[32] Goliński M., Kościk E., Kęsik J., Namysłów. Z dziejów miasta

i okolic, Namislavia, Namysłów 2006.

[33] Wodejko E., Badania archeologicznoarchitektoniczne na Starym

Mieście w Namysłowie, „Opolski Informator Konserwatorski”,

Opole 2012, 155–170.

[34] Rozpędowski J., Breslau zur Zeit der ersten Lokation, [w:]

E. Mühle (red.), Rechtsstadtgründungen im mittelalterlichen

Polen, Städt efor schungen, Münster 2011, 127–138.

[35] Mruczek R., Stefanowicz M., Południowy pas obwarowań i forty-

fikacji Wrocławia w rejonie obecnego pl. Wolności na tle przemian

przestrzennych i prawnych miasta średniowiecznego i nowożytne-

go, [w:] J. Kościuk (red.), Non solum villae. Księga Jubileuszowa

ofiarowana Profesorowi Stanisławowi Medekszy, Oficyna

Wydawnicza PWr, Wrocław 2010, 401–454.

[36] Kasprzak M., Wezbrania i powodzie na rzekach Dolnego Śląska,

[w:] P. Migoń (red.), Wyjątkowe wydarzenia przyrodnicze na Dol-

nym Śląsku i ich skutki, Instytut Geografii i Rozwoju Regionalnego

UWr, Wrocław 2010, 81–140.

Streszczenie

W artykule ujęto problematykę najstarszych, XIII-wiecznych, obwarowań ziemnych odkrywanych we Wrocławiu, Głogowie czy Namysłowie w po -

staci wału ziemno-piaszczysto-faszynowego wraz z fosą. Przedstawiono temat obwarowań ziemnych słabo identyfikowanych w terenie, których ist-

nienie wiązać można (lub nawet należy) z najstarszymi lokacjami miejskimi. Wieloletnie badania archeologiczne i studyjne autora artykułu, podczas

których odkrywane były pozostałości wałów ziemnych lewobrzeżnego Wrocławia, ukazują istnienie analogicznych konstrukcji w innych miastach.

Konstrukcja odkrywanych nasypów ziemnych i fos oraz ich stratygrafia w stosunku do późniejszych murowanych obwodów obronnych wskazują,

że były to konstrukcje, które w pierwszym etapie funkcjonowania stanowiły granicę nowo lokowanego miasta. W kolejnym etapie ich zagospoda-

rowywania pojawiała się drewniana palisada, częstokół, które pełniły funkcję pierwszych obwarowań miejskich. Zdarzały się miasta, w których

nigdy nie powstał murowany obwód obronny poza samymi miejskimi bramami, jak np. w Świerzawie czy Kijowie.

Słowa kluczowe: Wrocław, wał, fosa, lokacja, średniowiecze

Abstract

The article presents the problems of the oldest, 13

-century, earth fortifications discovered in Wrocław, Głogów and Namysłów, the form of an

earth-sand-fascine rampart with a moat. The article introduces the subject of earth fortifications, poorly identified in the area, and the existence of

which one can or should associate with the oldest municipal locations. The author of the article’s years of archaeological and study researches of,

during which remains of earth ramparts of left-bank Wrocław were discovered, show the existence of analogous structures in other cities. The con-

struction of the discovered earth ramparts and moats, as well as their stratigraphy in relation to the later brick defensive circumferences indicate that

they were structures which constituted the boundary of the newly located town in the first stage of operation. In the next stage of their development,

there was a wooden palisade, a fence, which served as the first town fortifications. There were cities in which there was never a brick defense circuit

besides the city gates, such as in Świerzawa or Kiev.

Key words: Wrocław, rampart, moat, location, Middle Ages

Zamek Świny,

widok na wieżę mieszkalną

(fot. M. Chorowska)

Świny Castle,

view of the residential tower

(photo by M. Chorowska)

Początki obwarowań miejskich na Dolnym Śląsku w świetle najnowszych badań

Tomasz A. Kastek

doi:10.5277/arc190108

Streszczenie