Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów w Piotrkowie Trybunalskim

2018

4(56)

DOI: 10.5277/arc180403

Małgorzata Milecka*

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów

w Piotrkowie Trybunalskim

Transformations of gardens at Bernardine monastery

in Piotrków Trybunalski

Wprowadzenie

Współczesne tereny zieleni miejskiej często zawiera-

ją w sobie relikty wcześniejszych założeń, które w cią-

gu wieków uległy dezintegracji. Należą do nich ogrody

klasztorne, jedne z pierwszych „zielonych” przestrzeni,

jakie pojawiły się w obrębie miast średniowiecznych.

Ich rozwój bezpośrednio był związany z losami zakonów

i gdy w XIX w. przyszła fala kasat, znacznie zmieniła

układy przestrzenne miast, rugując z nich klasztory, a tym

samym towarzyszące im ogrody. Jak wskazują wyniki ba-

dań źródłowych i terenowych, ślady tych założeń wciąż

jed nak są obecne w układach urbanistycznych. Trzeba je

ziden tykować i udokumentować.

We współczesnym gospodarowaniu zasobami zieleni

ważna jest znajomość ewolucji krajobrazu, jego przyna-

leżność kulturowa i symbolika. Dzięki niej można roz-

począć programy rewitalizacji chroniące tradycję miejsca

i uczytelniające historyczne relikty. Niniejszy artykuł po-

święcono ogrodowi klasztornemu bernardynów w Piotr-

kowie Trybunalskim – do wybuchu II wojny światowej

bardzo popularnemu miejscu wypoczynku mieszkańców

miasta, w czasach współczesnych właściwie skazanemu

na niebyt. W ocenie autorki uwypuklenie rangi ogrodu

bernardynów ważne jest dla kształtowania krajobrazu kul-

turowego Piotrkowa, albowiem tradycja tego miejsca jest

Introduction

Contemporary urban green areas often encompass rel-

ics of earlier layouts which have been subject to disinte-

gration throughout centuries. They include monastery

gardens, one of the first “green” spaces that appeared

within the areas of medieval towns. Their development

was directly related to the history of religious orders and

when a wave of dissolution of monasteries came in the

century, it significantly changed the spatial arrange-

ments of cities, eliminating monasteries from them, and

thus the gardens that accompanied them. As the results of

source and field research show, the traces of these gardens

are still present in urban layouts. However, they must be

identified and documented.

In the modern management of green resources, it is im-

portant to have knowledge about the landscape evolution

as well as its cultural affiliation and symbolism. Thanks to

this knowledge, it is possible to start revitalization pro-

grams which protect tradition of a place and make histori-

cal relics more known. This article is devoted to the mo 

nastery garden of the Bernardines in Piotrków Trybunalski

– which until the outbreak of World War II was a very

popular

place of relaxation for the inhabitants of the city,

whereas in modern times it is virtually doomed to nonexi

stence. In the author’s opinion, emphasizing the rank of the

Bernardines’ Garden is significant for shaping the cultural

landscape of Piotrków Trybunalski because the tradition of

this place is strong and important. It should be documented

and, consequently, it ought to be made more distinct in the

mo dern development of the historical centre of

the city.

* Wydział Ogrodnictwa i Architektury Krajobrazu Uniwersytetu

Przyrodniczego w Lublinie/Faculty of Horticulture and Landscape Ar 

chi tecture, University of Life Sciences in Lublin.

32 Małgorzata Milecka

silna i ważna. Powinna być udoku mentowana, a w konse-

kwencji uczytelniona we współczes nym zagospodarowa-

niu historycznego centrum miasta.

Materiały i metody

W oparciu o bogaty materiał źródłowy autorka przed-

stawiła losy ogrodu klasztornego, czyniąc to w kontekście

historii miasta. Następnie przedstawiła zasób współcze-

sny dawnego ogrodu bernardynów i określiła stan zacho-

wania historycznego zasobu. To pozwoliło na zrekonstru-

owanie ewolucji założenia i wyprowadzenie wniosków

na temat ochrony dziedzictwa ogrodowego, a następnie

sformułowanie zaleceń dotyczących kształtowania krajo-

brazu historycznego centrum Piotrkowa.

Szczegółowa analiza przekształceń założenia ogrodo

wego bernardynów możliwa była dzięki zachowaniu

licznych planów miasta [1, s. 16–22]. Najistotniejsze dla

przeprowadzonych badań są plany przedstawione w ar-

tykule oraz najwcześniejszy ze znanych planów zespołu

bernardyńskiego w Piotrkowie z 1657 r., umieszczony

na sztychu Eryka J. Dahlbergha, sporządzonym do dzieła

Samuela Pufendorfa: De rebus a Carolo Gustavo [...] ge-

stis commentoriorum libri septem (Norymberga 1696) [2,

s. 174]. Na uwagę zasługuje pierwszy z prezentowanych

w artykule planów Dominika Merliniego z 1786 r., uka-

zuje bowiem miasto średniowieczne ze wszystkimi zgro-

madzeniami klasztornymi we wzajemnych powiązaniach

przestrzennych (il. 1) [3].

Rys historyczny

Piotrków Trybunalski to miasto historyczne, z wy-

kształconym w średniowieczu (XIII–XV w.) układem

urbanistycznym, leżące nad rzeką Strawą, dopływem Pili-

cy. W wielu publikacjach określany jest mianem „małego

Krakowa”, co należy wiązać z niezwykłym jego rozwo-

jem za panowania Jagiellonów, kiedy to pełnił nieformal-

ną funkcję drugiej stolicy Polski. Dziś, po krótkim epi-

Materials and methods

On the basis of the rich source material, the author

presented the history of the monastery garden, doing it in

the context of the city’s history. Then she presented the

contemporary resource of the former Bernardine Garden

and defined the state of preservation of the historical re-

source. This enabled us to reconstruct the evolution of the

layout and to draw conclusions about the protection of

the garden heritage, and then to formulate recommenda-

tions for shaping the historical cityscape of the centre of

Piotrków.

A detailed analysis of transformations of the garden

layout of Bernardines was possible thanks to the fact that

numerous city plans were preserved [1, pp. 16–22]. The

most important for the research carried out are the plans

presented in the article and the earliest of the known

plans of the Bernardine complex in Piotrków from 1657,

which was placed on Erik J. Dahlbergh engraving and

prepared as part of Samuel Pufendorf’s work De rebus

a Carolo Gu stavo [...] gestis commentoriorum libri sep-

tem (Nuremberg 1696) [2, p. 174]. Noteworthy is the first

of Dome nico Mer lini’s plans from 1786, which are pre-

sented in the article, as it shows the medieval city with all

the monastic buildings in mutual spatial connections

(Fig. 1) [3].

Historical outline

Piotrków Trybunalski is a historical city with an urban

layout from the Middle Ages (13

–15

centuries) and

located on the River Strawa, a tributary of Pilica. In many

publications, it is referred to as “little Cracow”, which

should be associated with its extraordinary development

during the reign of the Jagiellonians, when it served the

informal function of the other capital of Poland. Today,

after a short episode, when it was the central town of

a province (voivodship), it fell to the rank of a county

town.

The first of the known written references to Piotr

ków

Il. 1. Fragment planu miasta

D. Merliniego z 1786 r.

(kolorem czerwonym zaznaczono

teren klasztoru i jego ogrodów)

(źródło: [3])

Fig. 1. Fragment from the plan

of the city by D. Merlini from

1786 (the area of the monastery

and its gardens was marked red)

(source: [3])

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów/Transformations of gardens at Bernardine monastery 33

zodzie, gdy był ośrodkiem wojewódzkim, spadł do rangi

powiatowego. Pierwsza ze znanych obecnie pisanych

wzmianek źródłowych o Piotrkowie pochodzi z 1217 r.

W jej myśl założycielem miasta był Piotr Włast Dunin,

który ufundować miał tu pierwszą świątynię [4, s. 13]. Za-

mierzchła historia grodu znajduje potwierdzenie w wielu

podaniach odnoszących się jeszcze do czasów pogań-

skich, a badania archeologiczne pozwalają przypuszczać,

że najstarsze ślady osadnictwa pochodzą z VIII w. Należy

przyjąć, że regularne rozplanowanie Piotrkowa według

zasad średniowiecznych powstało w końcu XIII w., tj.

w czasie domniemanego pierwszego przywileju lokacyj-

nego. Przywilej lokacyjny Władysława Jagiełły na pra-

wie magdeburskim zakończył proces krystalizacji orga-

nizmu miejskiego. Był jednocześnie początkiem bujnego

rozwoju Piotrkowa jako miejsca zwo ływania wieców

książęcych i królewskich zjazdów dzielnicowych oraz

generalnych synodów kościelnych prowincji gnieźnień-

skiej, a następnie od 1493 r. sejmów walnych koronnych,

m.in. elekcyjnych [5]. Wiek XVII przyniósł ogromne

zniszczenia na skutek działań wojennych, wzbogacił on

jednak Piotrków o nowe, bardzo ważne dla rozwoju kul-

tury funkcje kościelnoklasztorne. W 1624 r. przybyli

tu pierwsi bernardyni, którzy przystąpili do wznosze-

nia tymczasowej drewnianej świątyni na podmiejskim

wzgórzu łysogórskim (tj. poza murami średniowieczne-

go miasta i bramą od strony zachodniej). W 1632 r. po

kilkuletnich przygotowaniach położono kamień węgielny

pod mury dużego kościoła i klasztoru. Roboty te dobie-

gły końca w 1643 r. dzięki pomocy nansowej wojewody

mazowieckiego Stanisława Warszyckiego [1]. Niestety

nie są znane żadne przekazy z tego okresu na temat ogro-

dów, można się jedynie domyślać, że były to „plantacje”

roślin użytkowych (czyli ogrody kuchenne i sady) oraz

na południe od klasztoru położony cmentarz, zaś w sercu

układu klasztornego tradycyjny w swej formie prostokąt-

ny wirydarz. O pewnym istnieniu ogrodu świadczy do-

piero XVIIIwieczna mapa Merliniego, na której wyraź-

ny jest jego układ i zasięg w części najbliższej murom

średniowiecznego Piotrkowa, część zachodnia bowiem na

mapie tej nie została udokumentowana (il. 1).

Powolny upadek piotrkowskiego klasztoru bernardy-

nów datuje się od chwili, gdy w 1813 r. wojska rosyjskie

zniszczyły poważnie jego zabudowania, powodując za-

chwianie się stabilizacji gospodarczej, której już nigdy nie

zdołano przywrócić. W nocy z 27 na 28 listopada 1864 r.

na mocy rozporządzenia władz carskich nastąpiła kasata

piotrkowskiego zgromadzenia. Aktu tego rosyjskie wła-

dze dokonały w oparciu o najwyższy ukaz, wydany przez

cara 8 listopada 1864 r. Zgodnie z postanowieniem za-

borcy majątek zgromadzenia oddany został tymczasowo

„pod zawiadywanie” miejscowego magistratu, z wyjąt-

kiem kościoła – do zarządzania nim wyznaczono wikariu-

sza diecezjalnego (il. 2, 3) [6].

W 1919 r. piotrkowski klasztor bernardynów na wnio-

sek Ministra Sztuki i Kultury został uznany ocjalnie za

zabytek architektury i wpisany do Inwentarza Zabytków

Rzeczypospolitej [9]. Od 1921 r. świątynia zaczęła peł-

nić funkcję kościoła garnizonowego dla żołnierzy tutej-

szej załogi, a w sierpniu 1922 r. do Piotrkowa powrócili

dates back to 1217. According to this source, the founder

of the city was Piotr Włast Dunin who funded the first

temple here [4, p. 13]. The old history of the gord is con-

firmed in many stories referring to pagan times and ar-

chaeological research suggests that the oldest traces of

settlement come from the 8

century. It should be as-

sumed that the regular layout of Piotrków according to

medieval principles was established at the end of the 13

century, i.e. during the time of the alleged first location

privilege. The location privilege of Władysław Jagiełło

due to Magdeburg rights completed the process of crystal-

lization of the urban organism. At the same time, it was

the beginning of the lush development of Piotrków as

a place of convening ducal mass meetings as well as roy-

al district conventions and general church synods of

Gniezno Province, and then from 1493, Sejms (parlia-

ment sessions) of the Crown of the Kingdom of Poland,

including elective ones [5]. The 17

century brought

great destruction as a result of military operations, how-

ever, it enriched Piotrków with new church and monas-

tery functions which were very important for the develop-

ment of culture. In 1624, the first Bernardines arrived

here and began to construct a temporary wooden temple

on the suburban łysogórskie hill (i.e. outside the walls of

the medieval city and the gate from the west). In 1632,

after several years of preparation, the cornerstone was

laid for the walls of a large church and monastery. These

works were completed in 1643 thanks to the financial aid

of Mazovian Voivode Stanisław Warszycki [1]. Unfortu-

nately, there are no historical mentions about gardens

from that period. We can only assume that they were

“plantations” of crop plants (i.e. kitchen gardens and or-

chards) and a cemetery which was situated to the south of

the monastery, whereas in the heart of the monastery lay-

out there was a traditional in its form rectangular cloister

garth. The existence of the garden is confirmed only by

the 18

century map by Merlini, where its layout and

range are clearly visible in the part closest to the walls of

medieval Piotrków, however, the western part is not docu-

mented on this map (Fig. 1).

A slow decline of the Bernardine monastery in Piotr

ków dates back to the times when in 1813 the Russian

army seriously destroyed its buildings, which resulted in

a disturbance of economic stability that was never re-

stored again. On the night of November 27 and 28, 1864,

the dissolution of Piotrków monastery took place under

the regulation of the Tsarist authorities. The act was car-

ried out by the Russian authorities on the basis of the

highest ukaz (edict) which was issued by the tsar on No-

vember 8, 1864. According to the decision of the annexa-

tionist, the estate of the Order was temporarily placed

“under management” of the local magistrate, with the ex-

ception of the church – diocesan Vicar was appointed to

be in charge of it (Fig. 2, 3) [6].

In 1919, Piotrków Bernardine Monastery, at the re-

quest of the Minister of Art and Culture, was officially

recognized as a monument of architecture and entered in

the Monuments Inventory of the Republic of Poland [9].

From 1921, the monastery began to function as a garrison

church for the local soldiers and in August 1922 the

34 Małgorzata Milecka

bernardyni i objęli w posiadanie swe dawne zabudowa-

nia [10]. Zwrócony klasztorowi majątek nieruchomy nie

uwzględniał całej powierzchni dawnego ogrodu klasz-

tornego, czyli późniejszego Bernardyńskiego Ogrodu

Spacerowego [11]. Odwołania zakonników w tej sprawie

nie odniosły skutku i tereny te przeszły formalnie na wła-

sność miasta (il. 4–6).

Po najeździe hitlerowców na Polskę, już w listopadzie

1939 r. władze zakonne zaczęły prowadzić w klasztorze

tajne nauczanie, a w 1940 r. mnisi użyczyli lokum na po-

trzeby Polskiego Czerwonego Krzyża. Podczas okupacji

piotrkowskie cenobium stało się punktem dyspozycyjnym

władz polskiego podziemia [1]. Zakonnicy, ryzykując wła-

snym życiem, czynnie zaangażowali się w ratowanie od

zagłady

narodowych dóbr kultury. To tu, w kryptach ber-

nardyńskiej świątyni ukryte zostały zbiory naukowe i ar-

chiwalia licznych warszawskich instytucji. Między innymi

dzięki bezinteresownej opiece piotrkowskich mnichów

przetrwało przewiezione tu w części archiwum Zakładu

Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej z bez-

cennymi pomiarami budowli zabytkowych z terenu całej

Rzeczpospolitej [15]. Po wojnie społeczna działalność ber-

nardynów została ograniczona i skupiła się na posługach re-

ligijnych. Późniejsze lata nie obtowały już w wydarzenia

większej wagi, a obiekt do dziś pełni swe pierwotne funk-

cje. Jedynie dawne ogrody zmieniły nieco swoje przezna-

czenie, a co za tym idzie – kompozycję. Są jednak ważnym

świadkiem historii i reliktem dawnego rozległego układu.

Charakterystyka stanu istniejącego zespołu

Układ przestrzenny

Kościół i klasztor bernardynów w Piotrkowie Trybu-

nalskim wzniesiony został zgodnie z tradycją tuż poza

Bernardines returned to Piotrków and took over their for-

mer buildings [10]. The real estate which was returned to

the monastery did not include the entire area of the former

monastery garden, i.e. the later Bernardine Walk Garden

[11]. The appeals of the monks in this case did not take

effect and these areas were formally taken over by the city

(Fig. 4–6).

After the Nazis invaded Poland, as early as in Novem-

ber 1939, the monastic authorities began to organize se-

cret classes in the monastery and in 1940 the monks pro-

vided lodging for the needs of the Polish Red Cross.

During the Nazi occupation, Piotrków Trybunalski mon-

astery became the disposable point of the authorities of the

Polish underground (resistance movement) [1]. Monks,

risking their own lives, actively engaged in saving na-

tional treasures from destruction. It is here that in the

crypts of the Bernardine church scientific collections and

archives of numerous Warsaw institutions were hidden.

Also, thanks to the selfless care of Piotrków Trybunalski

monks, the archives of the Polish Architecture Depart-

ment of the Warsaw University of Technology along with

the priceless measurements of historic buildings from the

whole Poland survived there [15]. After the war, the so-

cial activity of the Bernardines was limited and focused

on religious services. Subsequent years were no longer

abundant in events of greater importance and the building

still performs its original functions. Only the old gardens

changed their purpose a bit and as a result – the layout.

However, they are an important witness to history and

a relic of the former extensive layout.

Condition of the complex

Spatial layout

According to tradition, the church and the Bernardine

Monastery in Piotrków Trybunalski were constructed just

outside the medieval perimeter of the city walls and to

the west of the former Sieradzka Gate (Fig. 5). The com-

Il. 2. Odrys pomiaru zabudowań i gruntów oddanych do klasztoru

po xx. Bernardynach w Mieście Piotrkowie, Guberni Warszawskiej,

Powiecie Piotrkowskim, z pierworysów geometry J. Sikorskiego z 1866 r.

(źródło: [7])

Fig. 2. A sketch of the buildings and lands measurement, which were

given to the monastery after xx. Bernardines in the City of Piotrków,

Warsaw Governorate, Piotrkowski Poviat, from the first sketches

by certified geodesist J. Sikorski from 1866 (source: [7])

Il. 3. Plan sytuacyjny pobernardyńskiego klasztoru w Piotrkowie

(K. Ninkowski, 1867, źródło: [8])

Fig. 3. Situational plan of the former Bernardine monastery in Piotrków

(K. Ninkowski, 1867, source: [8])

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów/Transformations of gardens at Bernardine monastery 35

średniowiecznym obwodem murów miejskich, na zachód

od dawnej bramy Sieradzkiej (il. 5). Zespół budowli klasz-

tornych zajął miejsce na wzniesieniu zwanym Łysą Górą.

Od wschodu na teren kościelny prowadzi wybudowana

w 1969 r. brama. Jest to rekonstrukcja bramy barokowej,

wykorzystująca autentyczne rzeźby i kraty z początku

XVIII w., pochodzące z rozebranego pierwowzoru. Na te-

renie przykościelnym od wschodu znajduje się niewielki

cmentarz z pozostałością dawnych nagrobków. Pośrodku

prostokątnego, obwiedzionego żelazną kratą trawnika stoi

kilka pamiątkowych pomników. Od północy ogrodzenie

terenu przykościelnego stanowi niewysoka podmurówka

przerwana schodkowym dojściem do kościoła. Z tej samej

strony teren zespołu wraz z ozdobnym ogródkiem otoczo-

ny jest płotem ustawionym w 1969 r. W ogrodzeniu wy-

korzystano kraty żelazne zrekonstruowane w 1917 r. na

wzór barokowych, a pochodzące z rozebranego ogrodze-

nia przykościelnego [15]. Od zachodu klasztor otoczony

jest wysokim, tynkowanym murem ceglanym. Od połu-

dnia rozgrodzony dawny sad klasztorny zamieniony zo-

stał na zieleniec z podejściem i schodami. Pod murami od

południa wydzielono ozdobny ogródek z fontanną i gurą

Matki Boskiej, otoczony współczesną żelazną kratą na

podmurówce. Naprzeciw prezbiterium w 1967 r. ustawio-

no murowaną kolumnę z gurą św. Antoniego przeniesio-

ną z rozebranej wówczas podobnej kolumny stojącej od

wieków przed wschodnią bramą kościoła. Budynek ko-

ścioła przylega od wschodu do czworoboku klasztornego,

jest wczesnobarokowy, zwrócony prezbiterium w kierun-

ku południowym. Wewnątrz budynku klasztornego znaj-

duje się niewielki, ale właściwie utrzymany pod wzglę-

dem formy i funkcji ogród wirydarzowy – cztery kwatery

trawnika otoczone są żywopłotem bukszpanowym, po-

środku zaś stoi gura Jezusa.

plex of monastery buildings was situated on the hill called

Łysa Góra. From the east, the gate, which was built in

1969, leads to the church area. It is the reconstruction of

the Baroque gate using authentic sculptures and bars from

the beginning of the 18

century, which came from a dis-

assembled prototype. From the east, in the church area

there is a small cemetery with remnants of the former

tombstones. In the middle of a rectangular lawn surround-

ed by iron bars, there are several commemorative monu-

ments. From the north, the fence of the church area is

made of a low foundation interrupted by a stepped en-

trance to the church. On the same side, the area of the

complex together with a decorative garden is surrounded

Il. 5. Piotrków Trybunalski – plan ogrodu bernardyńskiego

z lokalizacją nieistniejących już dziś obiektów:

A) muszli koncertowej, B) altany (Cz. Zambrzycki, 1901, źródło: [13])

Fig. 5. Piotrków Trybunalski – plan of the Bernardine garden

with the location of objects that do not exist today:

A) concert shell, B) gazebos (Cz. Zambrzycki, 1901, source: [13])

Il. 6. Piotrków Trybunalski – plan ogrodu bernardyńskiego

(autor nieznany, 1925, źródło: [14])

Fig. 6. Piotrków Trybunalski – plan of the Bernardine garden

(unknown author, 1925, source: [14])

Il. 4. Piotrków Trybunalski – kościół pobernardyński,

widok od północnego wschodu (źródło: [12])

Fig. 4. Piotrków Trybunalski – former Bernardine church,

view from the northeast (source: [12])

36 Małgorzata Milecka

Zachodnia część ogrodu to starodrzew z przeważają-

cym udziałem gatunkowym kasztanowców, lip i grabów.

Szczególnie piękne są w nim stare kasztanowce rosnące

na wysokości budynku klasztoru. W części tej po wojnie

wytyczono dwie skośne alejki z placami do wypoczynku.

Ustawiono tu kilka ławek, a całość oświetlono.

Od południa masyw starodrzewia odizolowano od

ul. Narutowicza przez skupinę nowo projektowanej zie-

leni i aleję prowadzącą do rozległego amteatru. Na te-

renie parku Śródmiejskiego (obecnie im. Jana Pawła II),

w części zachodniej znajduje się prostokątna fontanna

i nowe, agresywne ze względu na współczesną formę

elementy zagospodarowania służące rekreacji mieszkań-

ców. Elementy te jednak stanowią namiastkę dawnego

wyposażenia ogrodu bernardynów (pod względem kom-

pozycji i formy). Niewielka liczba drzew i „nowoczesna”

kompozycja omawianego parku zupełnie nie przystają

do zabytkowego charakteru tej części miasta, sprawiając

wrażenie przestrzeni zunikowanej, zacierającej dawne

znaczenia i kulturę tego miejsca. Jedyną ozdobą i izola-

cją zabytkowego zespołu bernardyńskiego od tej części

są stare i powolutku już zamierające kasztanowce i lipy

rosnące w najbliższym sąsiedztwie zachodniego muru

klasztornego.

Ocena stopnia zachowania układu zabytkowego

Analizując stare plany i porównując je z obecnym

stanem zagospodarowania ogrodu, należy stwierdzić, że

kompozycja założenia zachowała się w stopniu umożli-

wiającym jej odczytanie (choć z oczywistymi przekształ-

ceniami związanymi z zatarciem reliktów zagospoda-

rowania w części zachodniej). Zmianom uległy przede

wszystkim nasadzenia roślin (gatunki), ich charakter

i kompozycja, ponadto wyposażenie: przemieszczono za-

bytkowe gury i ogrodzenie zespołu. Miało to związek

z modernizacją centrum miasta (poszerzeniem ulic). Cza-

sy współczesne przyniosły również otoczeniu klasztoru

by a fence which was made in 1969. Iron bars, which

were reconstructed in 1917 in the baroque style and taken

from the disassembled church fencing, were used in the

fence [15]. From the west, the monastery is surrounded by

a high and plastered brick wall. From the south, the for-

mer portioned monastery orchard was turned into a green-

house with an approach and stairs. From the south, under

the walls there was a decorative garden with a fountain

and a statue of the Mother of God, which was surrounded

by contemporary iron bars set on the foundation. A brick

column with a statue of St. Anthony, which was moved

from a disassembled similar column standing for centu-

ries before the eastern gate of the church, was situated

opposite the presbytery in 1967. The building of the

church, which is an early baroque and faces the presby-

tery towards the south, adjoins the monastery quadrangle

from the east. Inside the monastery building there is

a small cloister garth garden, but it is properly maintained

in terms of form and function – four lawn quarters are

surrounded by boxwood hedges, whereas in the middle

there is a statue of Jesus.

The western part of the garden consists of old trees

with a predominant species share of chestnut trees, linden

trees and hornbeams. The old chestnut trees growing at

the height of the monastery building are particularly beau-

tiful. In this part after the war, two oblique alleys with

resting squares were marked out. Several benches were

situated there and the whole place was lit up.

In the south, the old trees were separated from Naruto-

wicza Street with a cluster of newly designed greenery

and an alley leading to a large amphitheatre. In the Śród

miejski Park (at present named after John Paul II), in

the western part there is a rectangular fountain and some

new elements of development for the inhabitants of the

town, which are aggressive due to their modern form.

The se elements, however, are only an ersatz of the former

furni shing of the Bernardine garden (in terms of compo 

sition and form). A small number of trees and a “modern”

Il. 7. Teren dawnego

ogrodu bernardynów,

obecnie klasztor (po prawej stronie)

i park miejski (po lewej)

(oprac. własne na podst. [16])

Fig. 7. The area of the former

Bernardine garden, at present

a monastery (on the right)

and a municipal park (on the left)

(prepared by the author

on the basis of [16])

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów/Transformations of gardens at Bernardine monastery 37

nowe pomniki poświęcone Oarom Katynia czy pamięci

księdza J. Popiełuszki. Od strony pl. Kościuszki zniknęły

pawilony handlowe, odsłaniając tym samym przedmurze

kościoła. Po zlikwidowanym cmentarzu od strony Stare-

go Miasta pozostał jedynie pamiątkowy kwietnik z kilko-

ma pomnikami. Przekształcenia te jednak można uznać za

normalne na tym etapie rozwoju i modernizacji centralnej

części miasta. Trudne do zrozumienia są jednak mody-

kacje, jakie nastąpiły w zachodniej części założenia zwa-

nego pierwotnie Bernardyńskim Ogrodem Spacerowym,

a po zabraniu zakonnikom tych terenów – Krzywdą. Za-

chowane plany świadczą o jego geometrycznej kompo-

zycji, czego dowodem są do dziś w dość słabej kondycji

rosnące na pewnych odcinkach stare kasztanowce białe.

Z układu tego zachowały się tylko reliktowe fragmenty

alei. Nowe, chaotyczne w stosunku do dawnej kompozy-

cji nasadzenia, zmiana układu alejek i nowoczesne wy-

posażenie przy całkowitej likwidacji historycznego spo-

wodowały, że obiekt ten zatracił dawny charakter, a po

jego przeszłości właściwie nie ma śladów. Dodatkowo

współczesna kompozycja powstałego po wojnie parku

Śródmiejskiego, do którego włączono przeważającą część

dawnych ogrodów bernardynów, degraduje to niewątpli-

wie interesujące, historyczne założenie ogrodowe, poło-

żone w ścisłym centrum Piotrkowa Trybunalskiego.

Rekonstrukcja ewolucji układu przestrzennego

ogrodu bernardynów

Trudno dziś stwierdzić, jak wyglądał pierwszy ogród

towarzyszący klasztorowi oo. bernardynów. Można jed-

nak przypuszczać – na podstawie miedziorytu ukazujące-

go Piotrków w 1657 r., podczas potopu szwedzkiego – że

wewnątrz murów klasztornych znajdowały się drzewa

(prawdopodobnie owocowe, posadzone regularnie). Ca-

łość otoczona była drewnianym ogrodzeniem, zaś główna

brama wjazdowa prowadziła od południa. Na zewnątrz

murów klasztornych wzdłuż wzniesienia, na którym po-

sadowiono zespół sakralny, rósł rząd drzew. W 1732 r.

dzięki fundacji starosty piotrkowskiego Jerzego Warszyc-

kiego bernardyni na gruntach starościańskich wybudowa-

li na własne potrzeby cegielnię. Przygotowany zakres ro-

bót objął wówczas swym zasięgiem m.in. przykościelne

ogrodzenie. W 1735 r., po usunięciu drewnianego płotu

przystąpiono do budowy murowanego ogrodzenia. Przy

prowadzonych wówczas pracach odnotowany został „mu-

rarius” – Wenecjusz Pensa. Według Michała Rawity Wi-

tanowskiego mógł być on autorem wznoszonej wówczas

okazałej bramy, prowadzącej od wschodu na przykościel-

ny cmentarz. Cytowany autor przypisał też Wenecjuszowi

Pensie równie problematyczne autorstwo kraty żelaznej

zdobiącej wspomnianą bramę. Całość murowanego ogro-

dzenia ukończona została w roku 1766 [6, s. 149, 150].

Teren przykościelny od strony starego miasta od po-

czątku zajmował cmentarz. Zgodnie z powszechną opinią

chowano tu pod murami kościoła mieszczan piotrkow-

skich, jak również pobliską ludność. Sporadycznie znaj-

dowali tu również miejsce ostatniego spoczynku żołnierze

biorący udział w okolicznych potyczkach. Po kasacie za-

konu w 1864 r. teren przyklasztornego ogrodu, liczącego

composition of the park in question do not match the his-

torical character of this part of the city, giving the impres-

sion of a unified space as well as obliterating the former

meanings and culture of this place. The only decoration

and isolation of the historic Bernardine complex from this

part are old and slowly dying chestnut trees and limes

which grow in the immediate vicinity of the western mon-

astery wall.

Analysis of the degree of the historic layout

preservation

Analyzing the old plans and comparing them with the

current garden development, it should be stated that the

composition of the layout was preserved to the extent that

we are enabled to read it (although with obvious changes

related to the obliteration of relics in the development of

the western part). The most important changes were plant-

ings (species) along with their character and composition

as well as the equipment: the antique statues and the band

fence were moved. This was connected with the modern-

ization of the city centre (widening of the streets). Mod-

ern times have also brought new monuments dedicated to

the victims of Katyn or to the memory of priest J. Po pie

łuszko in the surroundings of the monastery. From the

side of Kościuszki Square shopping pavilions disappeared

revealing the additional defensive wall of the church.

Only a commemorative flowerbed with several monu-

ments was left after the liquidated cemetery from the side

of the Old Town. These transformations, however, can be

considered normal at this stage of development and mod-

ernization of the central part of the city. Nevertheless, it is

difficult to understand the modifications that took place in

the western part of the layout, which was originally called

the Bernardine Walk Garden, and after taking over these

areas from monks it was named Krzywda (Harm). The

preserved plans prove its geometrical composition, which

even today is evidenced by old white chestnut trees in the

rather poor condition growing in some sections. Only

relic fragments of alleys survived in this layout. New, cha-

otic plantings in relation to the former composition,

a change of alley layouts and modern equipment with the

total liquidation of its historical part resulted

in the fact

that this object lost its former character and there are no

traces of its past times left. Moreover, a modern composi-

tion of the Śródmiejski Park which was established

after

the war and to which the majority of the former

Bernardine

gardens was included, degrades this un doubted ly

interest-

ing and historical garden layout which is situated in the

very centre of Piotrków Trybunalski.

Reconstruction of the evolution

of the spatial layout of the Bernardine garden

It is hard to say today what the first garden accompany-

ing the Bernardine monks’ monastery was like. However,

it can be assumed – on the basis of a copperplate depict-

ing Piotrków during the Swedish Deluge in 1657 – that

within the monastery walls there were trees (probably

fruit trees which were planted regularly). The whole was

38 Małgorzata Milecka

[…] jeden mórg miary nowopolskiej [...] w połowie więk-

szej murem, w części 1/4 parkanem otoczony, pozostał

pod zarządem rektora kościoła [6, s. 296]. W maju 1868 r.

na wniosek władz gubernialnych część dawnego ogro-

du przekształcono w publiczny ogród spacerowy, który

przez Piotrkowian – jak już wspomniano – nazywany był

Krzywdą. Uszczuplony teren przyklasztorny zamknięto

w części zachodniej nowym murowanym ogrodzeniem,

a pozostałe partie muru – od strony pl. św. Bernarda

(obecnie pl. Kościuszki) i od ul. Rokszyckiej (obecnie

ul. Narutowicza) – wyremontowano. Ocjalnie nazwany

odtąd Bernardyńskim Ogrodem Spacerowym, z chwilą

udostępnienia go mieszkańcom stał się popularnym miej-

scem wszelkiego rodzaju zgromadzeń i licznych akcji

społecznych. W 1874 i w 1882 r. przeprowadzono prace

remontowe muru okalającego założenie [17]. Pewnym

przekształceniom również uległ drzewostan – w miejsce

starych drzew owocowych posadzono tu pierwsze „kasz-

tany” (czyli kasztanowce białe), które do dziś nadają cha-

rakter temu parkowi [18]. W 1888 r. w Bernardyńskim

Ogrodzie Spacerowym otwarto bar mleczny K. Szymań-

skiego [19]. W 1893 r. od strony wschodniej „na placu

przed kościołem bernardynów” zaprojektowano nowy

skwer publiczny [20]. Ogrodnik miejski Hołójski jesienią

1894 r. uformował go ostatecznie w ozdobny ogród, któ-

rego klomby tworzyły nowo posadzone głogi, jaśminy,

róże sztamowe, tuje i derenie [21]. W roku 1894 stanęła

tu altana, a cztery lata później pojawiła się kolejna atrak-

cja, jaką był „basen z wodą” [22]. W 1901 r. gruntow-

nemu uporządkowaniu poddano teren przykościelnego

cmentarza oraz skweru publicznego [23]. W tymże roku

surrounded by a wooden fence, whereas the main en-

trance gate led from the south. Outside the monastery

walls and along the hill, on which the church complex

was founded, there was a row of trees. In 1732, thanks to

the foundation of the Piotrków Starost, Jerzy Warszycki,

Bernardines built a brickyard for their own needs on the

Starost’s land. The scope of works, which was prepared at

that time, covered, among other things, a church fence. In

1735, after the removal of the wooden fence, the con-

struction of a brick wall began. During the works carried

out at that time, “murarius” was reported – Venetius Pen-

sa. According to Michał Rawita Witanowski, he could

have been the author of the then erected gate which led

from the east to the church cemetery. The quoted author

also attributed to Venetius Pensa the equally problema

tic authorship of the iron grid adorning the abovemen-

tioned gate. The entire brick wall was completed in 1766

[6, pp. 149, 150].

The nearchurch area from the side of the old town was

occupied by the cemetery from the very beginning. Ac-

cording to the popular opinion, the burgesses of the city

of Piotrków were buried there along with the nearby pop-

ulation. Occasionally, soldiers who took part in nearby

battles also found their last resting place there. After the

monastery’s dissolution in 1864, the area of the cloister

garden covering [...] one hectare of the New Poland meas-

ure [...] surrounded in the larger part by a wall, in 1/4 part

surrounded by a fence, remained under the administra-

tion of the church rector [6, p. 296]. In May 1868, at the

request of the governor’s authorities, part of the former

garden was transformed into a public walking garden

which – as mentioned above – was called Krzywda (Harm)

by the city residents. A reduced area of the monastery was

closed in the western part with a new brick wall and the

remaining parts of the wall – from the side of St Bernard

Square (Kościuszki Square at present) and from Rokszy-

cka Street (Narutowicza Street at present) – were reno-

vated. The Bernardine Walk Garden which was officially

called so since the moment it became available to the

residents became a popular place for all kinds of gather-

ings and numerous social campaigns. In 1874 and in 1882

the renovation works were carried out on the wall sur-

rounding the layout [17]. There were also certain transfor-

mations in trees – instead of old fruit trees, the first

“chestnuts” (i.e. white horsechestnuts) were planted

here, which still create the character of this park [18]. In

1888 a cafeteria owned by K. Szymański was opened in

the Bernardine Walk Garden [19]. In 1893 from the east-

ern side, “on the square in front of the Bernardine church”,

a new public square was designed [20]. In the autumn of

1894, the town gardener Mr. Hołójski finally formed it

into a decorative garden, the flower beds of which were

made up of newly planted quickthorns, jasmines, stellar

roses, thuja and dogwoods [21]. In 1894 a gazebo was

built here, whereas four years later another attraction ap-

peared, which was “a pool with water” [22]. In 1901 the

area of the churchyard cemetery and the public square

was thoroughly cleaned up [23]. In the same year, it was

planned that the Bernardine Walk Garden, which was ad-

jacent to the monastery from the west, would receive an

Nazwa gatunkowa

Generic name

Nazwa polska

English name

Liczba

Number

Aesculus hippocastanum

kasztanowiec biały

horse-chestnut

Acer platanoides

klon pospolity

Norway maple

Betula verrucosa

brzoza brodawkowata

silver birch

Carpinus betulus

grab pospolity

European hornbeam

Picea abies

świerk pospolity

Norway spruce

Pyrus communis

grusza pospolita

European pear

Robinia pseudoacacia

robinia akacjowa

black locust

Symhoricarpos albus

śnieguliczka biała

common snowberry

Thuja occidentalis

żywotnik zachodni

northern white-cedar

Tilia cordata

lipa drobnolistna

little-leaf linden

Tabela 1. Skrócona inwentaryzacja drzew i starszych krzewów

w strefie ochrony konserwatorskiej klasztoru (oprac. M. Milecka)

Table 1. Abbreviated inventory of trees and older shrubs

in the conservation zone of the monastery (by M. Milecka)

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów/Transformations of gardens at Bernardine monastery 39

effective gazebo for the orchestra built “in the shape of

a shell” at the expense of Rs. 515 [24].

In the summer of 1902, the commission headed by the

vicegovernor of Piotrków planned the expansion of the

layout area, for this purpose ordering the demolition of

the west wing of the monastery, which was neglected by

the Tsarist authorities. According to these “orderly” inten-

tions, the “greenhouse” situated in the garden next to the

wall was also supposed to be moved to another place [25].

As a result of strong protests by the public and activities

of the Plantation Committee which was established in

1901, this project, although technically developed, was

not implemented in its original form. The area of the pub-

lic garden was made bigger only by demolishing the then

octagonal monastic defensive tower, whereas near the

House of Gardener, Szula Goldberg set up a commercial

pavilion. A properly cultivated Bernardine Walk Garden

remained a favourite recreational place for the residents.

In 1904, its areas were made more attractive by installing

alcoholfuel lighting – “six proper lanterns” [26].

Renovation works, which were carried out in the

church during the rectory of Józef Bromski (1899–1914),

covered the area around the church as well. Making a new

entrance to the church from St. Petersburg Street (at pre-

sent Słowackiego) resulted in the necessity to add stairs

that would balance the level difference, then a new gate in

the northern part of the fence was made. In 1910, a deco-

rative flower bed was arranged around the figure of the

Holy Virgin Mary. The central cemetery was surrounded

with iron and openwork bars which were situated on

a slightly protruding foundation, thus creating a kind of

benches for those praying outside the church [4, p. 150].

On the second anniversary of “Marching of Shooting

Teams to the Kingdom” – August 6, 1914 – a monument

with the Shield of the Legions was erected in the Ber-

nardine Walk Garden – this event was accompanied by

a loud patriotic manifestation [4, p. 150]. During the an-

niversary celebrations which were organized in the city in

September 1914, “the city’s orangery was constructed”,

which gained a new glazing and an improved greenhouse.

In order to reveal the body of the church from the side of

Kaliska Street (at present Słowackiego), in May 1914, the

city engineer Romuald Miller designed a new openwork

fence with a decorative gate. This project included the

reconstruction of the iron grid in the new fence, which

was modelled on the original Baroque relics situated at

the main gate. Artistically forged “lace” iron grid was

made in the local Locksmith Department of Piotr

Krzemiński [27, p. 132]. In 1925, old and broadleaved

chestnut trees, which grew on the churchyard cemetery

and on the monastery yard from the northern side, were

cut down in order to dry the damp walls of the building.

In 1937, the works which were carried out around the

monastery buildings led to the “paving the yard at the

entrance to the monastery”. In the following year, the en-

tire stone wall of the church and the “precious lace grids”

were renovated [6, pp. 615, 616].

The outbreak of World War II caused huge losses in

Piotrków. As a result of street fights and bombings, the

city centre was destroyed during the very first days.

zadecydowano, że Bernardyński Ogród Spacerowy, przy-

legły do klasztoru od zachodu, otrzyma kosztem Rs. 515

efektowną altanę dla orkiestry zbudowaną „w kształcie

muszli” [24].

Latem 1902 r. komisja pod przewodnictwem wicegu-

bernatora piotrkowskiego zaplanowała rozszerzenie te-

renu założenia, zlecając w tym celu wyburzenie, zanie-

dbanego z winy władz carskich, zachodniego skrzydła

klasztornego. W myśl tych „porządkowych” zamierzeń

istniejąca w ogrodzie pod murem „cieplarnia” również

miała być przeniesiona w inne miejsce [25]. W wyniku

zdecydowanych protestów społeczeństwa i działalności

powstałego w 1901 r. Komitetu Plantacyjnego projekt

ten, choć opracowany technicznie, nie został zrealizowa-

ny w pierwotnej formie. Teren ogrodu publicznego po-

większono jedynie o wyburzoną wówczas ośmioboczną

klasztorną basztę obronną, zaś przy Domu Ogrodnika

Szuli Goldberg wystawił pawilon handlowy. Odpowied-

nio pielęgnowany Bernardyński Ogród Spacerowy pozo-

stawał ulubionym miejscem rekreacyjnym mieszkańców.

W 1904 r. postanowiono uatrakcyjnić jego tereny poprzez

zainstalowanie oświetlenia spirytusowego – „6 odpo-

wiednich latarni” [26].

Prace renowacyjne prowadzone przy świątyni za rek-

torstwa Józefa Bromskiego (1899–1914) objęły swym

zasięgiem również i teren przykościelny. Przebicie no-

wego wejścia do świątyni od ul. Petersburskiej (obecnie

Słowackiego) spowodowało konieczność uformowania

schodów niwelujących różnicę poziomu, przebito też

nową furtę w północnej partii ogrodzenia. W 1910 r. wo-

kół gury Najświętszej Panny Marii urządzono ozdobny

kwietnik. Cmentarzyk środkowy otoczono sztachetami że-

laznymi, ażurowemi wzniesionymi na podmurowaniu nie-

co wysuniętym, tworzącym w ten sposób rodzaj ławek dla

modlących się poza kościołem [4, s. 150]. W drugą rocz-

nicę „wkroczenia Zastępów Strzeleckich do Królestwa”

– 6 sierpnia 1914 r. – w Bernardyńskim Ogrodzie Spa-

cerowym ustawiony został pomnik z Tarczą Legionów

– wydarzeniu temu towarzyszyła głośna manifestacja

patriotyczna [4, s. 150]. Podczas organizowanych w mie-

ście obchodów rocznicowych we wrześniu 1914 r. „wy-

konana została oranżerja miejska”, która uzyskała nowe

oszklenie i ulepszoną cieplarnię. W celu odsłonięcia bryły

kościoła od strony ul. Kaliskiej (obecnie Słowackiego),

w maju 1914 r. inżynier miejski Romuald Miller zapro-

jektował nowe ażurowe ogrodzenie wraz z ozdobną furtą.

Projekt ten uwzględniał odtworzenie w nowym ogrodze-

niu żelaznej kraty, wzorowanej na oryginalnych baroko-

wych reliktach znajdujących się przy bramie głównej.

Artystycznie kuta „koronkowa” krata żelazna wykonana

została w miejscowym Zakładzie Ślusarskim Piotra Krze-

mińskiego [27, s. 132]. W 1925 r., dążąc do osuszenia

zawilgoconych murów obiektu, wycięto stare, rozłoży-

ste kasztanowce, które rosły na przykościelnym cmenta-

rzu oraz na podwórzu klasztornym od strony północnej.

W 1937 r. prace prowadzone wokół budowli klasztornych

doprowadziły do „wybrukowania podwórza u wejścia do

klasztoru”. W roku następnym odnowiono całe murowa-

ne ogrodzenie kościoła oraz znajdujące się przy nim „cen-

ne koronkowe kraty” [6, s. 615, 616].

40 Małgorzata Milecka

Warfare, although it did not reach the building itself, sig-

nificantly damaged the main gate and numerous tomb-

stones which were situated in the church cemetery. After

the liberation, on January 18, 1945, people started to

clean the city. In the immediate vicinity of the monastery

at the length of 150 m in Słowackiego Street, bombs de-

stroyed a whole row of houses. These houses were pulled

down and the empty squares were prepared for establish-

ing the Śródmiejski Park [6, p. 19]. However, it was es-

tablished partly at the expense of the former Bernardine

Walk Garden, a significant part of which was included in

a new, quite modern object, changing its composition and

destroying the remnants of the historical equipment. The

development of the area within the monastery walls was

also changed. In 1953, a new entrance gate to the monas-

tery courtyard from Słowackiego Street was built. The

facility buildings were remodelled, the old and destroyed

sheds were pulled down and a garage was constructed

from the park side. In January 1957, five huge chestnut

trees were cut down which were standing by the monas-

tery from the side of Narutowicza Street. In the middle of

the fountain built here, a statue of the Mother of God was

set on a fieldstone plinth, which was wrought in iron by

a Pauline monk in a concentration camp [6, pp. 51–86]. In

1965, profound changes were introduced to the monas-

tery’s surroundings. The churchyard cemetery was liqui-

dated, castiron tombs were removed and the area was

surfaced. In 1967, the column of St Anthony was pulled

down and rebuilt from scratch behind the presbytery of

the church, then the former stone capitol and the figure of

St Anthony of Padua were placed on top of it [6, p. 220].

In the summer of 1969, the former church fence from the

side of Kościuszki Square and Słowackiego Street was

disassembled and decorative bars were used for making

the fence of the monastery. In 1970, “bearing in mind the

need to improve the road safety”, one of the most artisti-

cally valuable elements of the church surroundings was

demolished, i.e. the main Baroque gate. This object,

which was preserved completely and maintained in very

good condition, was again constructed from scratch a few

meters closer to the church [6, p. 273].

The new Śródmiejski Park, which spread from the

monastery walls to Sienkiewicza Street (to the west of the

monastery), was “beautified” by means of a modern in

form monument next to the monastery’s body, whereas

the whole composition was completed by a modern am-

phitheatre and a fountain connected by means of a regular

layout of bituminous park alleys. It was forgotten to em-

phasize the basic compositional and scenic axes in this

part of the city as well as to underline the historical layout

of this “walk garden” which was so important for Pi-

otrków residents. Thus, the former monastery garden was

blurred and its relics were absorbed into a larger complex

of greenery with a definitely different function and faded

“symbolic speech”. The last years brought modernization

of this layout as part of the revitalization of the city cen-

tre, nevertheless, the composition of the previous mod-

ernist layout remained. Near the monastery, against the

background of a chestnut alley, a monument of John

Paul II, the saint patron of the new park, was erected.

Wybuch II wojny światowej spowodował ogromne

straty w Piotrkowie. W wyniku walk ulicznych i bom-

bardowań już w pierwszych dniach zostało zniszczone

centrum miasta. Działania wojenne, chociaż nie dosię-

gły samej budowli, znacznie uszkodziły główną bramę

oraz liczne nagrobki znajdujące się na przykościel nym

cmentarzu. Po wyzwoleniu 18 stycznia 1945 r. przystą-

piono do uporządkowania miasta. W najbliższym są 

siedztwie klasztoru na długości 150 m ul. Słowackiego

bomby zniszczyły cały szereg domów.

Domy te roze-

brano, a place po nich przeznaczono na założenie parku

Śródmiejskiego [6, s. 19]. Powstał on jednak częściowo

kosztem dawnego Bernardyńskiego Ogrodu Spacerowe-

go, którego znaczną część włączono do nowego, całkiem

współczesnego obiektu, zmieniając jego kompozycję

i niszcząc resztki historycznego wyposażenia. Zmianom

uległo również zagospodarowanie terenu wewnątrz mu-

rów klasztoru. W 1953 r. wybudowano nową bramę wjaz-

dową na dziedziniec klasz torny od strony ul. Słowackie-

go. Przebudowano obiekty gospodarcze, stare zniszczone

komórki rozebrano i od strony parku postawiono garaż.

W styczniu 1957 r. od strony ul. Narutowicza ścięto pięć

ogromnych kasztanowców. Pośrodku zbudowanej tu fon-

tanny ustawiono na cokole z kamienia polnego gurę

Matki Boskiej wykutą przez zakonnika pauliń skiego

w obozie koncentracyjnym [6, s. 51–86]. W 1965 r. do 

konano gruntownych zmian w otoczeniu klasztoru.

Cmentarz przykościelny został zlikwidowa ny, usunię to

żeliwne grobowce i splantowano teren. W 1967 r. ko-

lumnę św. Antoniego rozebrano i wzniesiono na nowo

za prezbiterium kościoła, umieszczając na szczycie daw-

ny kamienny kapitel i gurę św. Antoniego z Padwy [6,

s. 220]. Latem 1969 r. zdemontowano stare ogrodzenie

ko ścioła od strony pl. Ko ściuszki i ul. Słowackiego,

prze znaczając ozdobne kraty na ogrodzenie klasztoru.

W 1970 r., „kierując się koniecznością podniesienia bez

pieczeństwa ruchu ulicznego”, zdemontowano jeden

z naj cenniejszych artystycznie elementów kościelnego

otoczenia, jakim była barokowa brama główna. Obiekt

ten zachowany kompletnie i utrzymany w bardzo dobrym

stanie został postawiony na nowo kilka metrów bliżej ko-

ścioła [6, s. 273].

Nowy park, nazwany Śródmiejskim, rozciągający się

od murów klasztoru aż po ul. Sienkiewicza (na zachód od

klasztoru), tuż przy bryle klasztoru „upiększono” nowo-

czesnym w formie pomnikiem, całość kompozycji dopeł-

niły nowoczesny amteatr i fontanna spięte regularnym

układem bitumicznych alejek. Zapomniano o podkreśle-

niu podstawowych osi kompozycyjnych i widokowych

w tej części miasta, jak również o historycznym rozpla-

nowaniu tego jakże ważnego dla Piotrkowian „ogrodu

spacerowego”. Tak więc dawny ogród klasztorny zo-

stał zatarty, a jego relikty wchłonięte w większy zespół

zieleni o zdecydowanie innej już funkcji i zmienionej

„przemowie symbolicznej”. Lata ostatnie przyniosły mo-

dernizację tego układu w ramach rewitalizacji centrum

miasta, jednak kompozycja poprzedniego modernistycz-

nego założenia pozostała. W pobliżu klasztoru, na tle

kasz tanowej alei powstał pomnik Jana Pawła II, patrona

nowego parku.

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów/Transformations of gardens at Bernardine monastery 41

Wnioski

Wartości historyczne i artystyczne piotrkowskiego ze-

społu bernardyńskiego bezsprzecznie są duże. Ten inte-

resujący zespół budowli i dawnych ogrodów pierwotnie

stanowił przykład klasztoru obronnego z własnym sys-

temem umocnień ziemnych i fortykacji. Z chwilą reali-

zacji na początku XIX w. nowej zabudowy Przedmieścia

Rokszyckiego i Sieradzkiego system ten uległ zatarciu.

Przebudowa dokonana na początku XX w. i „moderni-

zacja” powojenna spowodowały, że dziś dawny ogród

bernardynów w zasadzie przestał istnieć na rzecz nowe-

go zespołu, jakich wiele w całej Polsce (niestety o wąt-

pliwych walorach artystycznych, choć wpisujących się

w nowoczesny trend projektowania współczesnej zieleni

miejskiej). Dziś otoczenie zespołu oo. bernardynów od

wschodu i południa jest utrzymane w duchu patriotyzmu,

znajduje się tu duża liczba pomników i pamiątkowych

tablic, co także powoduje pewien chaos kompozycyjny –

zieleń stanowi tu pewnego rodzaju kulisowanie tych licz-

nych pamiątek ducha.

To co wydaje się niezwykle ważne, to fakt, że w kra-

jobrazie miasta duża skupina starodrzewia pozostałego

po dawnym ogrodzie klasztornym ma ogromne znacze-

nie mikroklimatyczne i widokowe. Nie sposób przecenić

także jego roli biocenotycznej – jest miejscem gniazdo-

wania wielu gatunków ptaków i drobnych zwierząt. Wiel-

ką stratą jest zanik symboliki tego zespołu, zatarcie jego

pierwotnej funkcji, gdzie reliktu dawnych ogrodów klasz-

tornych nieprzygotowany do tego historycznie odbiorca

może doszukać się jedynie w zrewaloryzowanym na po-

czątku XXI w. niewielkim wirydarzu.

Analiza zebranego materiału oraz badania terenowe

uzasadniają zalecenie, by teren dawnego ogrodu ber-

nardynów objąć ścisłą ochroną konserwatorską, w celu

zachowania jego pozostałości i tam, gdzie to możliwe,

odtworzenia jego historycznej kompozycji lub przynaj-

mniej nadania stosownej symboliki temu miejscu. Ze

względu na sąsiedztwo strefy ścisłej ochrony układu

urbanistycznego miasta celowe wydaje się rozszerzenie

jej o omawiane założenie.

Należy bezwzględnie chronić teren dawnego ogro-

du przed próbami umieszczania w nim przypadkowych

obiektów (także dekoracyjnych) i dążyć do odtworzenia

stanu z mniej więcej 1925 r. (np. na poziomie wyposa-

żenia czy też gatunków roślin właściwych dla miejsca

i epoki).

W przypadku tej ważnej dla miasta, bo położonej

w jego sercu kompozycji zieleni wielokrotnie popełniano

radykalne błędy. Doprowadziło to do stworzenia nowej,

agresywnej formy przestrzennej parku, niszczącej relik-

ty bardzo cennego kompozycyjnie i wartościowego dla

tożsamości miasta zespołu zieleni. Każdorazowo przy

podejmowaniu działań „modernizacyjnych” nowy układ

winien zostać podporządkowany kompozycyjnie do daw-

nego ogrodu bernardynów i stanowić jego „twórczą”

kon tynuację, przeciwnie do tego co uczyniono po wojnie

oraz pod koniec XX i na początku XXI w. Niestety zmia-

ny przestrzenne obecnie są tak duże, że jedynie działania

w najbliższym otoczeniu klasztoru mogą poprawić war

tość

Conclusions

The historical and artistic values of the Piotrków Ber-

nardine complex are unquestionably immense. This inter-

esting complex of buildings and old gardens constituted

originally an example of a defensive monastery with its

own system of fortifications. At the beginning of the 19

century, when the implementation of a new development

of Przedmieście Rokszyckiego and Sieradzkiego started,

this system became blurred. The reconstruction, which

was undertaken at the beginning of the 20

century and

postwar “modernization” resulted in the fact that today

the former Bernardine garden in fact ceased to exist at the

expense of a new complex – there are many such com-

plexes all over Poland (unfortunately with dubious artistic

values, although blending in with a modern design trend of

contemporary urban greenery). Today, the surroundings of

the Bernardine complex from the east and south are main-

tained in the spirit of patriotism and there is a large number

of monuments as well as commemorative plaques, which

also causes certain compositional chaos – greenery here is

a kind of cover up for these many memorabilia of the spirit.

What seems to be extremely significant is the fact that

in the cityscape a large group of old trees from the former

monastery garden is of great microclimatic and scenic im-

portance. It is impossible to overestimate the role of its

biologic community – it is the nesting place for many spe-

cies of birds and small animals. A great loss is the disap-

pearance of symbolism of this complex and the blurring

of its original function, where the relic of old monastic

gardens can be found by a recipient, who is historically

unprepared for this, only in the small cloister garth which

was revalorised at the beginning of the 21

century.

The analysis of the material collected and the field re-

search justify the recommendation that the area of the

former Bernardine garden should be under strict conser-

vation protection in order to preserve its remains and,

where it is possible, to reconstruct its historical composi-

tion or at least to give proper symbolism to this place. Due

to the proximity of the strict protection zone of the urban

layout of the city, it seems advisable to extend it to the

discussed layout.

It is imperative that we protect the area of the former

garden from attempts at placing random objects (includ-

ing decorative ones) in it and strive for restoring the con-

dition from about 1925 (e.g. at the level of the equipment

or plant species appropriate for the place and the époque).

With respect to this important greenery layout for the

city, due to its central location, many radical mistakes

were made. This led to the creation of a new and aggres-

sive spatial form of the park, which destroyed the relics of

the former greenery complex, which was very precious in

terms of composition and valuable for the identity of the

city. Each time when undertaking “modernization” activi-

ties, a new layout should be compositionally subordinate

to the former Bernardine garden and constitute its ‘crea-

tive’ continuation, contrary to what was done after the war

and at the end of the 20

and at the beginning of the 21

centuries. Unfortunately, the spatial changes are so large

today that only activities in the immediate vicinity of the

42 Małgorzata Milecka

kompozycyjną zespołu, a dawną formę malowniczego

piotrkowskiego ogrodu oo. bernardynów można oglądać

jedynie na rycinach i fotograach starego Piotrkowa.

Przykre, że wciąż tak mało w nas świadomości tego, co

stanowi istotę dziedzictwa kulturowego. Tym ważniejsze

jest uwrażliwienie społeczeństwa w zakresie utrzymy-

wania tradycji miejsca, ochrony zabytków ogrodowych

i właściwego nimi gospodarowania. Niezbędne też jest

kształcenie nowych kadr, które będą rozumiały, jak istot-

na jest ciągłość tradycji i kultura projektowania.

monastery can improve the compositional value of the

complex, whereas the former beauty of the Piotrków pic-

turesque Bernardine garden can only be seen in drawings

and in photographs of old Piotrków.

It is sad to notice that we still lack so much to be fully

aware of what constitutes the essence of our cultural herit-

age. Hence it is extremely important to make the society

more sensitive in the area of maintaining the place’s tradi-

tions, protecting garden monuments and taking care of their

proper management. It is also essential to educate new pro-

fessionals who will be able to understand how important it

is to maintain tradition and to foster the culture of designing.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Bibliografia /References

[1] Owczarek H., Kościół i klasztor OO. Bernardynów pod wezwa-

niem Znalezienia Krzyża Św. i Matki Boskiej Anielskiej w Piotrko-

wie Tryb., Warszawa 1978, [mpis w Archiwum OO. Bernardynów

w Piotrkowie Trybunalskim].

[2] Heyduk B., Dahlberg w Polsce, Dziennik i ryciny szwedzkie z dzie-

jów Potopu 1656–1657, Ossolineum, Warszawa 1971.

[3] Plan Piotrkowa D. Merliniego z 1786 r. Zbiór Popielów, Vol. 204,

k. 582, AGAD, Warszawa.

[4] Głowacki K., Urbanistyka Piotrkowa Trybunalskiego, Urbanistyka

Architektura Sztuka, Piotrków–Kielce 1984.

[5] Florek R., Dziubecki J., WolskaRój A. et al., Wytyczne konserwa-

torskie do planu regionalnego zagospodarowania przestrzennego

województwa piotrkowskiego, Towarzystwo Urbanistów Polskich,

Warszawa 1987, [mpis].

[6] Archiwum klasztoru OO. Bernardynów w Piotrkowie Tryb., Akta

dotyczące klasztoru.

[7] Odrys pomiaru zabudowań i gruntów oddanych do klasztoru po

xx. Bernardynach w Mieście Piotrkowie, Guberni Warszawskiej,

Powiecie Piotrkowskim, z pierworysów geometry J. Sikorskiego

z 1866 r., Zbiór kartograczny, AGAD, Warszawa.

[8] Sytuacyjny plan pobernardyńskiego klasztoru w Piotrkowie, K. Nin 

kowski, 1867, Zbiór kartograczny, AGAD, Warszawa.

[9] Krajewski S., Kasata klasztoru Bernardynów w Piotrkowie, „Głos

Trybunalski” 1925, nr 130.

[10] Witanowski Rawita M., [b.t.], „Dziennik Narodowy” 1915, nr 201.

[11] „Gazeta Piotrkowska” 1922, nr 32.

[12] „Biesiada Literacka” 1881, kr. 290, WUOZ, Piotrków Trybunalski.

[13] Plan ogrodu bernardyńskiego z lokalizacją nieistniejących już dziś

obiektów, Cz. Zambrzycki, 1901, WUOZ, Piotrków Trybunalski.

[14] Plan Ogrodu Bernardyńskiego, 1925, WUOZ, Piotrków Trybu

nalski.

[15] Piechotkowie K., M., Bóżnice drewniane, Budownictwo i Archi-

tektura, Warszawa 1957.

[16] System informacji przestrzennej Miasta Piotrkowa Trybunalskiego,

http://mpiotrkowtrybunalski.emapa.net/ [accessed: 25.11.2018].

[17] Rzecznikowski L., Wyjątki z kroniki miasta, „Tydzień” 1883, nr 12.

[18] „Tydzień” 1887, nr 24.

[19] „Tydzień” 1888, nr 19.

[20] „Tydzień” 1893, nr 30.

[21] „Tydzień” 1894, nr 46.

[22] „Tydzień” 1898, nr 28.

[23] „Tydzień” 1901, nr 16.

[24] „Tydzień” 1901, nr 14.

[25] „Tydzień” 1902, nr 25.

[26] „Tydzień” 1904, nr 29.

[27] Nowakowski T., Piotrków Trybunalski i okolice, Piotrków Trybu-

nalski 1972.

Streszczenie

Artykuł poświęcono prezentacji reliktu dawnego ogrodu bernardynów w Piotrkowie Trybunalskim. W oparciu o przeanalizowany materiał źródło-

wy autorka przedstawiła losy ogrodu w kontekście historii klasztoru. Ukazała zasób współczesny dawnego ogrodu bernardynów i określiła stan

zachowania historycznego układu. To pozwoliło na zrekonstruowanie ewolucji założenia i wyprowadzenie wniosków na temat ochrony dziedzictwa

ogrodowego, a następnie sformułowanie zaleceń dotyczących kształtowania krajobrazu historycznego centrum Piotrkowa. W wyniku analiz dowie-

dziono, że wartości historyczne i artystyczne piotrkowskiego zespołu bernardyńskiego są duże. Historia tego zespołu zieleni, jego kompozycja i ran-

ga dla współczesnego układu urbanistycznego zasługują na bliższą prezentację, co uczyniono w artykule. Założenie jest interesującym przykładem

ewolucji układów zieleni i świadectwem wielkiego wpływu zgromadzeń zakonnych na kształtowanie krajobrazu miasta.

Słowa kluczowe: bernardyni, klasztor, ogród, Piotrków Trybunalski

Abstract

The article is devoted to the presentation of a relic of the former Bernardine garden in Piotrków Trybunalski. Based on the analyzed source material, the

author presented the fate of the garden in the context of the history of the monastery. She showed the contemporary resource of the former Bernardine

garden and described the state of preservation of the historical system. This allowed us to reconstruct the evolution of the assumption and draw conc-

lusions about the protection of the garden heritage, and then formulate recommendations for shaping the historical landscape of the center of Piotrków.

As a result of the analysis, it was proved that the historical and artistic values of the Piotrków Bernardine complex are large. The history of this complex

of greenery, its composition and rank for the contemporary urban layout deserve closer presentation, as was done in the article. The assumption is an

interesting example of the evolution of green areas and a testimony of the great inuence of religious congregations on shaping the city landscape.

Key words: Bernardines, monastery, garden, Piotrków Trybunalski

Przekształcenia ogrodów przy klasztorze oo. bernardynów w Piotrkowie Trybunalskim

Małgorzata Milecka

doi:10.5277/arc180403

Streszczenie