Transformacja urbanistyczna Starego Miasta we Wrocławiu w okresie PRL-u jako dokument przemian politycznych i społecznych

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190203

Elżbieta Grodzka*

Transformacja urbanistyczna

Starego Miasta we Wrocławiu w okresie PRL-u

jako dokument przemian politycznych i społecznych

Urban transformation of the Old Town in Wrocław

during the period of the Polish People’s Republic

as a document of political and social changes

Wprowadzenie

Po II wojnie światowej urbanistyka Starego Miasta we

Wrocławiu uległa w dużym stopniu przekształceniu.

Zmiany były odbiciem nie tylko tendencji stylowych, lecz

również światowej sytuacji politycznej, głębokich prze-

mian społecznych oraz postępu techniki. Wrocław aż do

początku XIX w. nieznacznie zwiększył swoje terytorium,

dziś nazywane Starym Miastem. Wcześniej w obrębie mu-

rów obronnych w odpowiedzi na stale rosnącą liczbę

mieszkańców zabudowę jedynie dogęszczano. W 1807 r.

na rozkaz Hieronima Bonapartego rozpoczęła się likwi-

dacja fortyfikacji miasta i poszerzanie jego granic admi-

nistracyjnych o przedmieścia. Intensywne zagospodaro-

wywanie nowo przyłączonych obszarów przypadło na

2. połowę XIX w. W tym czasie również na obszarze Sta-

rego Miasta rozpoczęły się działania urbanistyczne mające

na celu przekształcenie Wrocławia w nowoczesne city.

Proces ten trwał aż do lat 30. XX w. Zachowane zdjęcia lot

nicze z tego okresu pokazują Wrocław tętniący życiem,

o gęstej zabudowie. Kres rozwoju miasta przyniósł rok 1945

– fanatyczna obrona Festung Breslau. Wskutek działań

wojennych 60% terenu Starego Miasta uległo zniszczeniu.

W wyniku późniejszej akcji porządko

wania i odgruzowa-

Introduction

After the World War II, urban planning of the Old

Town in Wrocław underwent a transformation to a large

extent. Changes reflected not only the style trends, but

also a global political situation and profound social chan

ges as well as technological progress. Until the beginn

ing of the 19

century, Wrocław slightly increased its

territory, which is today called the Old Town. Earlier,

within defensive walls, in response to the constantly

grow ing number of residents, buildings were constructed

more densely only. In 1807, by order of Hieronim Bo na

parte, the liquidation of the city fortifications and the ex-

tension of its administrative borders by the suburbs start-

ed. Intensive development of the newly connected areas

took place in the 2

half of the 19

century. At that time,

urban planning actions aimed at transforming Wrocław

into a modern city began in the area of the Old Town.

This process lasted until the 1930s. Preserved aerial pho-

tos of Wrocław from this period show the city vibrant

with dense development. The city’s development ended

in 1945, namely after the fanatic defence of Festung Bre-

slau. As a result of warfare, 60% of the Old Town area

was destroyed. Due to the later action of ordering and

re moving debris Pustka (Emptiness) appeared, i.e. a si

tuation that had not existed in this area so far. Since then,

city planners and architects have been trying to fill

it (Fig. 1).

* ORCID: 000000021150252X. Wydział Architektury Poli

techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

28 Elżbieta Grodzka

nia pojawiła się Pustka – sytuacja, której do tej pory na

tym obszarze nie było. Od tego czasu urbaniści i architek-

ci starają się ją zapełnić (il. 1).

Pierwsze lata powojenne

– okres socrealizmu i odbudowy zabytków

Koniec II wojny światowej przyniósł zmianę granic

wielu krajów europejskich. Konsekwencją była wielka

akcja przesiedleńcza ludności. W Polsce obejmowała ona

The first post-war years

– a period of socialist realism

and reconstruction of monuments

The end of World War II brought change to the borders

of many European countries. The consequence was a great

resettlement action of the population. In Poland, it in-

volved transferring inhabitants of the lands to the east of

the River Bug and settlement of the eastern and northern

areas of the former Third Reich, which were called Re-

gained Territories by the then authorities.

The war resulted in large losses in the urban structure

not only in the area of the centre, but also in the area of

districts which were developed in the old suburbs. Most

of the streets were impassable and at night the city was in

complete darkness because the electric traction was to

a large extent destroyed. In the years 1947–1953 an inten-

sive action to clean the city was carried out and it was

initially focused primarily on brick recovery [1, pp. 209,

210]. The contrast between preserved fragments of the

former urban development and the resulting Pustka was

particularly visible in the Old Town

. The most damaged

fragments which covered the entire quarters were mainly

the area of Nowy Targ Square, Dominikański Square and

Kazimierza Wielkiego Street. Pustka also appeared in the

place of destroyed single objects. It was particularly vis-

ible in the frontages which formed urban interiors of the

Market Square and Solny Square.

The whole process of the postwar reconstruction and

ordering of Wrocław was conducted in the atmosphere of

political uncertainty. The status of western provinces, as

territories of Poland, was not recognized by all European

countries

. Wrocław was a symbol of the socalled Re-

gained Territories and its reconstruction was to prove that

Polish people were able to manage these lands and dem-

onstrate their contribution to their development. It was

decided that the adopted city reconstruction program

should be presented to its residents and the international

public opinion.

In 1948, the Exhibition of Regained Territories, which

was prepared by the Bureau of the Wrocław Plan, pre-

sented, among other things, zoning plans

. The event was

held under the motto “Wrocław Twoje Miasto” (Wrocław,

Your City) and “Jesteśmy i budujemy” (We are and we

are building) [1, p. 226], [2, p. 73]. Press conferences

were also organized and posters presenting visionary re-

construction projects were exhibited in trams. The exhibi-

tion was visited by nearly 1.5 million people and, as Da

niela Przyłęcka recalls: Wrocław made a great impression

Modern names of streets and squares were used in this article.

It was not until 1970 that the Chancellor of the Federal Republic

of Germany, W. Brandt, signed an agreement recognizing the inviolabil-

ity of the Polish western border. After the reunification of Germany, the

Bundestag ratified the border in 1991.

In the same year, in Wrocław, the International Congress of In 

tellectuals in Defense of Peace took place, which brought together rep-

resentatives of science, culture and art from 45 countries. The Presidium

of the Congress consisted of I. JoliotCurie, J. Huxley, A. Fadiejew,

M.A. Nexo, R. Gutuso. The guest who aroused the greatest interest,

however, was Pablo Picasso.

Il. 1. Schwartzplan Starego Miasta we Wrocławiu:

a) 1935 r., b) 1945 r., c) 2015 r. (oprac. E. Grodzka)

Fig. 1. Schwartzplan of the Old Town in Wrocław:

a) 1935, b) 1945, c) 2015 (by E. Grodzka)

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 29

przeniesienie mieszkańców ziem położonych na wschód

od Bugu i zasiedlenie wschodnich i północnych terenów

dawnej III Rzeszy, nazwanych przez ówczesne władze

Ziemiami Odzyskanymi.

Wojna spowodowała duże straty w strukturze urbani-

stycznej na obszarze nie tylko centrum, ale również dziel-

nic powstałych na dawnych przedmieściach. Większość

ulic była nieprzejezdna, a po zmroku miasto pogrążało się

w ciemności, gdyż trakcja elektryczna była w znacznej

mierze zupełnie zniszczona. W latach 1947–1953 prze-

prowadzono intensywną akcję porządkowania miasta, po-

czątkowo nastawioną przede wszystkim na odzysk cegły [1,

s. 209, 210]. Kontrast między zachowanymi fragmentami

dawnego zagospodarowania terenu a powstałą w ten sposób

Pustką był szczególnie widoczny na Starym Mieście

. Naj-

silniej zniszczone fragmenty, obejmujące całe kwartały, to

przede wszystkim obszar pl. Nowy Targ, pl. Do

minikań-

skiego oraz ul. Kazimierza Wielkiego. Pustka pojawiła się

również w miejscu zniszczonych, pojedynczych obiek

tów.

Szczególnie widoczna była w pierzejach tworzących

wnętrza urbanistyczne Rynku i pl. Solnego.

Cały proces powojennej odbudowy i porządkowania

Wrocławia przebiegał w atmosferze politycznej niepew-

ności. Status województw zachodnich, jako terytoriom

Polski, nie był uznawany przez wszystkie państwa Euro-

. Wrocław był symbolem tzw. Ziem Odzyskanych,

a je go odbudowa miała dowieść, że Polacy potrafią za gos

po da rować te ziemie i wykazać w ten sposób swój wkład

w ich rozwój. Przyjęty program odbudowy miasta po sta

nowiono zaprezentować jego mieszkańcom oraz między-

narodowej opinii publicznej.

W 1948 r. odbyła się przygotowana przez Biuro Planu

Wrocławia Wystawa Ziem Odzyskanych, prezentująca

m.in. plany zagospodarowania przestrzennego

. Wyda-

rzenie odbywało się pod hasłami „Wrocław Twoje Mia-

sto” oraz „Jesteśmy i budujemy” [1, s. 226], [2, s. 73].

Orga nizowano również konferencje prasowe, a w tram

wa jach zawisły plakaty prezentujące wizjonerskie pro

jekty odbudowy. Wystawę odwiedziło blisko 1,5 mln

osób i jak wspomina Daniela Przyłęcka: Wrocław zrobił

wtedy na mnie ogromne wrażenie, bo jeździliśmy autoka-

rem po upo rządkowanych ulicach, a same tereny wysta-

wowe mieściły się w miejscach mało zniszczonych, głów-

nie w okoli cy dzisiejszego zoo [3].

Zaprezentowane wizje wpłynęły na pierwszy „Plan

szczegółowy Odbudowy i Zagospodarowania Starego

Miasta”, przygotowany w 1948 r. przez zespół pod kie-

runkiem E. Kaliskiego w Biurze Planu Wrocławia. Archi-

tekci pracujący przy projekcie mieli do dyspozycji ocalałe

dokumenty z niemieckiego archiwum budowlanego, w tym

W artykule zastosowano współczesne nazwy ulic i placów.

Dopiero w 1970 r. kanclerz Republiki Federalnej Niemiec W. Brandt

podpisał porozumienie uznające nienaruszalność polskiej granicy zachod-

niej. Po zjednoczeniu Niemiec granicę ratyfikował Bundestag w 1991 r.

W tym samym roku, we Wrocławiu, miał również miejsce Mię dzy

narodowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju, skupiający przed-

stawicieli nauki, kultury i sztuki z 45 krajów. Prezydium Kongresu two 

rzyli: I. JoliotCurie, J. Huxley, A. Fadiejew, M.A. Nexo, R. Gutuso. Goś 

ciem, który wzbudził największe zainteresowanie, był jednak Pablo Picasso.

on me at that time because we travelled along orderly

streets and the exhibition areas were situated in places

that were barely damaged, mainly around today’s zoo [3].

The visions presented had an influence on the first

“Detailed Plan for Reconstruction and Development of

the Old Town”, which was prepared by the team under the

supervision of E. Kaliski in the Wrocław Plan Office in

1948. Architects who worked on the project had at their

disposal documents from the German construction ar-

chive, including prewar plans for the reconstruction of

the centre. Moreover, their task was to accurately identify

the historic complex because they had to get to know the

city [1, p. 231]. This proposition for the development of

the Old Town assumed reconstruction of the development

quarter layout in accordance with its historical shape and

leaving free space inside. The preserved fragments with

excessively dense development were planned to undergo

reforms. Correction of the transportation system was

planned, including the socalled small ring road in the

place of the destroyed development in Kazimierza Wiel

kiego Street [2, p. 25].

The postwar period was also a change in the social

and economic structures of the Eastern bloc countries.

Trade, industry or agriculture were mostly taken over by

stateowned enterprises. In this way the burgess and Pol-

ish landed gentry were liquidated and replaced by the

working class. The economy was to be centrally planned

from then on and social life was supposed to be subordi-

nated to one socialist ideology. In Wrocław (and in other

cities as well) authorities undertook attempts at liquidat-

ing marketplaces whose traditions sometimes went back

to the Middle Ages, for example Nowy Targ, seeking to

eliminate […] speculative and capitalist elements from

the foundations of the commercial apparatus [1, p. 212].

In 1949 a congress of the National Party Conference of

Architects took place, where new canons of architecture

design were defined in the spirit of the socalled Socialist

Realism. The resolution adopted at the meeting pro-

claimed […] the implementation of socialist architecture

to fight against cosmopolitanism, constructivism, and for-

malism [4, p. 162]. According to these principles, archi-

tecture was supposed to be […] unambiguous, realistic

(deprived of deformations), compact and regular, nation-

al in form and socialist in content [see: 4], understandable

for all social groups and especially for the proletariat. In

town planning, a compact city layout was sought which

was based on the medieval street layout. Pustka in the

development was to be supplemented with a new cuba-

ture, “national in form”, that is, drawing from models of

the past. The city was supposed to be […] an organism

composed as a whole with emphasis on a socio-political

centre underlying streets, arteries and squares teeming

with life, along which services were to be situated as well

as meetings, rallies and marches of crowds were to take

place [5, p. 60].

In Wrocław, in the first place, in the socalled fiveyear

plan, the works were concentrated around the Market

Square (mainly in the southern frontages of numbers 16–

19, 24, 20, 22, 26 and the intermarket block), Solny

Square, numbers 6, 7/8, 9, 18, 17, and Białoskórnicza

30 Elżbieta Grodzka

również przedwojenne plany przebudowy centrum. Po-

nadto ich zadaniem było dokładne rozpoznanie zabyt

kowego zespołu, ponieważ miasta trzeba się było nauczyć

[1, s. 231]. Przygotowana propozycja zagospodarowania

Starego Miasta zakładała odtworzenie układu kwartałów

zgodnie z jego historycznym kształtem, pozostawiając

wolną przestrzeń wewnątrz. Zachowane fragmenty, o zbyt

gęstej zabudowie, planowano poddać sanacji. Przewi-

dziano korektę układu komunikacyjnego, m.in. wprowa-

dzono tzw. Małą Obwodnicę w miejscu zniszczonej zabu-

dowy ul. Kazimierza Wielkiego [2, s. 25].

Okres powojenny to również zmiana struktury spo-

łecznej i ekonomicznej państw bloku wschodniego. Han-

del, przemysł czy rolnictwo zostały w większości przejęte

przez przedsiębiorstwa państwowe. W ten sposób zlikwi-

dowano mieszczaństwo i ziemiaństwo, zastępując je klasą

robotniczą. Gospodarka miała być od tej pory centralnie

planowana, a życie społeczne podporządkowane jednej,

socjalistycznej ideologii. We Wrocławiu (oraz w innych

miastach) władze podejmowały zatem próby likwidacji

targowisk, których tradycje sięgały czasem średniowiecza,

jak np. Nowy Targ, dążąc do […] wyeliminowania ele-

mentów spekulancko-kapitalistycznych z podstaw ogniw

aparatu handlowego [1, s. 212].

W 1949 r. odbył się zjazd Krajowej Partyjnej Narady

Architektów, gdzie zdefiniowano nowe kanony projekto-

wania architektury w duchu tzw. socrealizmu. Przyjęta na

spotkaniu rezolucja głosiła […] realizację architektury

socjalistycznej do walki przeciw kosmopolityzmowi, kon-

struktywizmowi, formalizmowi [4, s. 162]. W myśl tych

zasad architektura miała być […] jednoznaczna, reali-

styczna (pozbawiona zniekształceń), zwarta i regularna,

narodowa w formie i socjalistyczna w treści [por. 4], czy-

telna dla wszystkich grup społecznych, a zwłaszcza dla

proletariatu. W urbanistyce dążono do zwartego układu

miasta opartego na średniowiecznym układzie ulic. Pustki

w zabudowie miały zostać uzupełnione nową kubaturą,

„narodową w formie”, czyli czerpiącą ze wzorców prze-

szłości. Miasto miało być […] organizmem skomponowa-

nym jako całość, z uwydatnieniem centrum o charakterze

społeczno-politycznym i z podkreśleniem ulic, arterii

i placów tętniących życiem, wzdłuż których miały być ulo-

kowane usługi i odbywać się miały spotkania, wiece

i przemarsze tłumów [5, s. 60].

We Wrocławiu w pierwszej kolejności, w tzw. planie

pięcioletnim, prace skoncentrowano wokół Rynku (głów-

nie w pierzei południowej nr 16–19, 24, 20, 22, 26 i bloku

śródrynkowym), pl. Solnego 6, 7/8, 9, 18, 17 oraz ulic:

Białoskórniczej (około 16 kamienic) i Psie Budy 3–19,

a także wybranych budowli monumentalnych, takich jak

np. katedra św. Jana Chrzciciela.

Głównymi założeniami przy odbudowie było odtwo-

rzenie charakteru urbanistycznych wnętrz z mniej więc

ej 1800 r. poprzez zachowanie historycznej parcelacji,

dominant w postaci wież kościołów i historycznej kom

pozycji kwartałów oraz utrzymanie ciągłości pierzei ulic.

Pustki po zniszczonej zabudowie wypełniano obiek ta

mi odtwarzanymi według wzorców ikonograficznych,

takich jak opracowania R. Steina, niejednokrotnie two-

rząc kreacje retrospektywne w miejscu zniszczonej

Street (around 16 tenement houses) and Psie Budy 3–19,

as well as some monumental buildings such as St. John

the Baptist’s Cathedral.

During the works the main assumption was to recon-

struct the urban interiors’ character from around 1800 by

preserving the historic subdivision, dominants in the form

of church towers and the historic composition of quarters

as well as by maintaining the continuity of frontages of

streets. Pustka of the destroyed development was filled

with objects which were reconstructed according to icon-

ographic models such as R. Stein’s studies, often forming

retrospective creations in the place of the destroyed 19

century development

, for example, Rynek 51 Pod

Półksiężycem (51 Town Square Crescent) [6, pp. 33–39]

(Fig. 2a). Buildings were adapted to modern standards by

reducing their depth due to lighting (Fig. 2c). Annexes

and extensions were pulled down and interiors were used

for green areas.

Designs of facade lines were prepared, e.g., along the

road from the Market Square through Świdnicka Street

and Piłsudskiego Street (Fig. 2b). Attention was paid to

the shape of the roof and the size of glazing so that they

would be close to the historic proportions from the end of

the 18

century. Basically, the medieval width of the

transportation routes was kept, however, for some reasons

in some cases the development line was moved back, for

example at 8–10 Św. Mikołaja, on the corner of Ruska

Street and Solny Square.

The city centre was to become a residential district for

the proletariat and not only available for the rich owners

of tenements as it was before. For this reason, small apart-

ments were designed, which were strictly subordinated to

imposed norms. In the place of destroyed compact and

dense de velopment greenery and recreational spaces were

arranged.

Thus, the accepted method of refilling Pustka assumed

[…] reconstruction of as many historic buildings as possi-

ble, irrespective of their individual values. These buildings

form a complex that creates a setting for historic high-class

buildings [5, p. 34]. It was quite an innovative approach,

taking into consideration the fact that nearly 20 years ear-

lier the congress of urban planners said that […] demolish-

ing unhealthy houses and shacks around monuments […]

might destroy the atmosphere of the historic surroundings

[…], it is regrettable, but inevitable [7, p. 589]. It was not

until the 1970s when it became obvious that a monument,

which was isolated by greenery and detached from its his-

torical surroundings, could not function as a single object

To a large extent, this concerned the 19

century department

stores built on the site of former burgher houses. These buildings, due to

a relatively small time horizon that divided them from the 1

half of the

century, were not considered monuments. The reconstruction of

historical facades (in whole or in part) was much more in line with the

policies of the time emphasizing the city’s “antiquity”. It is worth not-

ing, however, that such actions took place also in the times of the

German administration, e.g. Rynek 2 Pod Gryfami (1935) or Rynek

Ratusz 24 (1936).

By making the socalled the Warsaw recommendations, which

were recorded at the Nairobi conference in 1976, attention was drawn to

the threats to the authenticity of historical monuments by introducing

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 31

XIXwiecznej zabudowy

, np. kamienica Rynek 51 Pod

Półksiężycem [6, s. 33–39] (il. 2a). Budynki dostosowywa-

no do współczesnych standardów poprzez zmniejszanie ich

głębokości ze względu na doświetlenie (il. 2c). Burzono

oficyny i dobudówki, przeznaczając wnętrza na zieleńce.

Opracowano projekty ciągów elewacji np. na trasie od

Rynku przez ul. Świdnicką i Piłsudskiego (il. 2b). Zwra-

cano uwagę na kształt dachu oraz na wielkość przeszkleń,

aby były zbliżone do proporcji historycznych z końca

XVIII w. Zasadniczo trzymano się średniowiecznej szero-

kości traktów komunikacyjnych, jednak ze względów

użytkowych zdecydowano się w paru przypadkach cof-

nąć nieco linię zabudowy np. przy ul. św. Mikołaja 8–10,

na rogu ul. Ruskiej i pl. Solnego.

Śródmieście miało stać się dzielnicą mieszkalną do

stępną nie – jak do tej pory – dla zamożnych właścicieli

kamienic, lecz dla proletariatu. Z tego powodu projekto-

wano małe mieszkania, ściśle podporządkowane odgórnie

narzuconym normatywom. W miejscu zniszczonej zwar-

tej i gęstej zabudowy urządzano zieleńce i przestrzenie

rekreacyjne.

Przyjęty sposób ponownego zapełnienia Pustki zakładał

zatem […] odtworzenie jak największej liczby budynków

zabytkowych niezależnie od ich indywidualnych wartości.

Budynki te tworzą bowiem zespół, który jest oprawą dla

W dużej mierze dotyczyło to XIXwiecznych domów handlowych

budowanych na miejscu dawnych kamienic mieszczańskich. Budowle te

ze względu na stosunkowo niewielki horyzont czasowy, jaki dzielił je od

1. połowy XX w., nie były uznawane za zabytki. Rekonstrukcja fasad

historycznych (w całości lub w części) znacznie lepiej wpisywała się

w ówczesną politykę podkreślającą „dawność” miasta. Warto jednak

za znaczyć, że takie działania miały miejsce również za czasów nie

mieckiej administracji, np. Rynek 2 Pod Gryfami (1935) czy Rynek

Ratusz 24 (1936).

Reconstruction of Wrocław from the rubble was aimed

not only at restoring the cohesion of the oldtown urban

tissue, but also – as G. Thum wrote – […] at securing

basic needs and promising a better future [9, p. 183].

Return to the ideals of pre-war modernism

The official end of socialist realism is considered to be

1956, when at the Nationwide Conference of Architects,

the then Prime Minister of the Polish People’s Republic,

J. Cyrankiewicz gave a speech in which he criticized the

current methods of rebuilding the country. He stated that

[…] in the past, architecture overwhelmed with its facade

character, false monumentality, a multitude of ornaments

and decorations […], and that […] socialism requires

simplicity and modesty, harmony of the facade with the

interior [10, p. 1].

The vision of modern development in the Old Town

was enthusiastically received by a large part of architects

of the young generation; as Jerzy Tarnawski

recalls: We

were very young and we wanted to design it innovatively

so much [11]. Architectural search began, the aim of

which was to find a new form for buildings and to opti-

mize the plan of apartments that would be adapted to con-

temporary needs.

The first Wrocław implementations that were designed

at the end of the 1950s were a forerunner of a new design

[…] parasitic extensions, excessive transformations resulting from the

lack of sense of the complex […] an excessive increase in the scale and

density of the development and direct deformations by locating new

districts in their neighborhood or perspective of [8, p. 611].

The coauthor of such facilities as residential and commercial

development in Nowy Targ, ZETO, housing development at 37–44 Wita

Stwosza Street (awarded in the Mister of Wrocław 1962 competition).

Il. 2. Przykłady powojennej filozofii odbudowy w odniesieniu do pojedynczych obiektów architektonicznych i urbanistyki kwartałów:

a) Rynek 51, b) północna pierzeja bloku śródrynkowego (fot. E. Grodzka), c) przykład zmiany intensywności zabudowy (oprac. E. Grodzka)

Fig. 2. Examples of postwar reconstruction philosophy in relation to individual architectural objects and urban planning of the quarters:

a) 51 Market Square, b) northern frontage of the block of flats in the Old Town (photo by E. Grodzka), c) example of change in the development intensity

(by E. Grodzka)

32 Elżbieta Grodzka

historycznych obiektów o wysokiej klasie [5, s. 34]. Było to

dość nowatorskie podejście, biorąc pod uwagę, że blisko

20 lat wcześniej kongres urbanistów stwierdził, iż [

…

] zbu -

rzenie niezdrowych domów i ruder znajdujących się wokół

zabytków [

…

] może zniszczyć wiekowy nastrój otoczenia […],

jest to godne pożałowania, ale nieuniknione [7, s. 589].

Do-

piero w latach 70. XX w. zdano sobie sprawę, że zabytek

nie funkcjonuje jako pojedynczy obiekt, wyizolowany zie-

lenią, oderwany od swojego historycznego otoczenia

. Od 

budowa Wrocławia z gruzów miała na celu nie tylko przy 

wrócenie spójności staro miejskiej tkanki urbanistycznej, ale

również – jak pisał G. Thum – […] zabezpieczenie pod-

stawowych potrzeb i obietnicą lepszej przyszłości [9, s. 183].

Powrót do ideałów przedwojennego modernizmu

Za oficjalny koniec socrealizmu uważa się 1956 r., kie-

dy podczas Ogólnopolskiej Narady Architektów ówczesny

premier PRL, J. Cyrankiewicz, wygłosił przemówienie,

w którym skrytykował dotychczasowe metody odbudowy

kraju. Stwierdził, że […] architektura w minionym czasie

przytłacza fasadowością, fałszywym monumentalizmem,

mnogością ozdób i ozdóbek […], oraz że […] socjalizm

wymaga prostoty i skromności, harmonizacji fasady

z wnętrzem [10, s. 1].

Wizja nowoczesnej zabudowy na Starym Mieście zo-

stała przyjęta entuzjastycznie przez dużą część architek-

tów młodego pokolenia; jak wspomina Jerzy Tarnawski

Byliśmy bardzo młodzi i chcieliśmy tak bardzo nowator-

sko to zaprojektować [11]. Rozpoczęły się poszukiwania

architektoniczne, których celem było znalezienie nowej

formy dla budynków oraz optymalizacja planu mieszkań,

dostosowanych do współczesnych potrzeb.

Pierwsze realizacje wrocławskie powstające pod ko-

niec lat 50. były zapowiedzią nowego sposobu projekto-

wania. Urbanistyka pl. Młodzieżowego

zrealizowana

w latach 1955–1962 nie nawiązywała już do tradycji hi-

storycznych tego miejsca. Odejście od zabudowy obrzeż-

nej miało również miejsce w przypadku realizacji na rogu

ul. Teatralnej i Piotra Skargi z lat 1955–1957.

Koniec lat 50. był okresem przygotowań do kolejnego

planu gospodarczego w PRL i do nowych inwestycji bu-

dowlanych. We Wrocławiu powstał „Plan etapowy zago-

spodarowania przestrzennego w latach 1961–1965”. Osza-

cowano, że liczba mieszkańców w 1965 r. wyniesie blisko

450 tys., co pociągało za sobą konieczność zaprojektowa-

nia odpowiedniej liczby mieszkań, szkół i przedszkoli.

Priorytet otrzymały inwestycje dążące do zapewnienia

Tworząc tzw. zalece nia warszawskie, spisane na konferencji

w Nai robi w 1976 r., zwrócono uwagę na zagrożenia autentyczności

ze społów zabytkowych poprzez wprowadzanie […] pasożytniczych do -

budowań, nadmiernych przekształceń, wynikających z braku wyczucia

zespołu […], nadmierny wzrost skali i gęstości zabudowy i bezpośrednie

zniekształcenia przez lokalizowanie w ich sąsiedztwie lub perspektywie

nowych dzielnic [8, s. 611].

Współautor takich obiektów, jak zabudowa mieszkalnousługo-

wa na Nowym Targu, ZETO, zabudowa mieszkaniowa przy ul. Wita

Stwosza 37–44 (nagrodzona w konkursie Mister Wrocławia 1962 r.).

Autorzy: R. Jędrak, W. Czerechowski, R. Natusiewicz, A. Tar

naw ska, J. Tarnawski.

method. The urban design of Młodzieżowy Square

, which

was implemented in the years 1955–1962, did not refer to

the historical traditions of this place. The departure from

the perimeter building development also took place in the

case of the implementation on the corner of Teatralna and

Piotra Skargi Streets from the years 1955–1957.

The end of the 1950s was a period of preparation for

the next economic plan in the Polish People’s Republic

and for new construction projects. “The stage zoning plan

in the years 1961–1965” was created in Wrocław. It was

estimated that the number of inhabitants in 1965 would

amount to nearly 450,000, which implied the need to de-

sign an appropriate number of apartments, schools and

kindergartens. Priority was given to investments aiming

at providing new flats for the growing population. Pustka

around Nowy Targ seemed to be the perfect place to cre-

ate a model and contemporary residential area.

The vision of reconstruction of the Nowy Targ area

was created in 1957. It was developed by a team that con-

sisted of W. Czerechowski, R. Natusiewicz, A. and J. Tar-

nawski (Fig. 3a–c). Absolutely modern forms were pro-

posed, which completely changed the character of this

part of the city. The peripheral development was aban-

doned for the benefit of the point one in the eastern front-

age of the square and Drewniana Street was liquidated.

The introduction of the “amber road” was also postulated.

It was one […] of the first proposals in the world to sepa-

rate vehicular traffic from pedestrian traffic [12, p. 38].

The buildings in their scale referred to their historical pre-

decessors, except for one in the southern part of the

square, which was designed as a ninestorey height ac-

cent. It was assumed that at the back of the development

from the River Odra side there would be a Small Ring

Road, which was never implemented in that section

A new element of the square was greenery in the form of

lawns and trees which were planted on the orthogonal

floor of the square.

Nowy Targ had features of “new urban planning”,

whose principles were defined by R. Jędrak, i.e., a high

rise building was to oppose horizontal development, clear

horizontal forms were to emphasize a vertical character,

monumentality of historical objects (e.g. churches), de-

velopment in the vicinity of sacral buildings should be

scattered to ensure optimal lighting conditions and the

manner of its location in relation to the square (street)

should not result from the representativeness of the place,

but from the location in relation to the sides of the world.

It was also necessary to be free to design groups of green-

ery as soft forms contrasting with geometric forms of

buildings [13].

Following the development of Nowy Targ, further in-

vestments were realised, giving the centre of a large pro-

vincial city the character of a peripheral residential area.

The possibility of designing service premises on the

ground floors was limited, which resulted in losing a tra-

Authors: R. Jędrak, W. Czerechowski, R. Natusiewicz, A. Tar

naw ska, J. Tarnawski.

At present, car and tram traffic is in Piaskowa Street, which in the

project was planned as a pedestrian route.

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 33

nowych lokali dla rosnącej liczby ludności. Pustka okolic

Nowego Targu wydawała się idealnym miejscem do stwo-

rzenia modelowej, współczesnej dzielnicy mieszkalnej.

Wizja odbudowy rejonu Nowego Targu powstała w 1957 r.

Opracował ją zespół w składzie: W. Czerechowski, R. Na 

tusiewicz, A. i J. Tarnawscy (il. 3a–c). Zaproponowano

for my całkowicie współczesne, zmieniające zupełnie cha-

rakter tej części miasta. Zrezygnowano z zabudowy obwo-

dowej na rzecz punktowej we wschodniej pierzei placu

oraz zlikwidowano ul. Drewnianą. Postulowano również

wprowadzenie „drogi bursztynowej”. Była to jedna […]

z pierwszych na świecie propozycji oddzielenia ruchu ko-

łowego od pieszego [12, s. 38]. Budynki nawiązywały

swoją skalą do historycznych poprzedników, poza jed-

nym w południowej części placu, który został pomyślany

jako dziewięciokondygnacyjny akcent wysokościowy.

Zakładano, że na tyłach zabudowy od strony Odry prze-

biegać będzie Mała Obwodnica, która na tym odcinku

nig dy nie została zrealizowana

. Nowym elementem pla-

cu stała się zieleń w postaci trawników i drzew, posadzo-

nych na ortogonalnej posadzce placu.

Nowy Targ nosił znamiona „nowej urbanistyki”, której

zasady zdefiniował Ryszard Jędrak: punktowiec miał

przec iwstawiać się horyzontalnej zabudowie, wyraźne for-

my horyzontalne miały podkreślać wertykalność, monu-

mentalność obiektów historycznych (np. kościołów), za-

budowa w sąsiedztwie obiektów sakralnych powinna być

Ruch samochodowy i tramwajowy przebiega obecnie ul. Pia s

kową, która w projekcie przewidziana była jako ciąg pieszy.

ditional function of the oldcity centre. Architects had

to find a way to connect appropriately their vision with

the use of construction methods such as largesize prefab-

ricated elements, a structure system of transverse walls

or typical woodwork. As a result, the development had

a relatively simple form similar in its aesthetics to prewar

modernism. Functional supplements were schools, kin-

dergartens and nursery schools, for example at 49 Kuź

nicza Street or at 8 Łaciarska Street, which occupied the

whole quarters in the place of the destroyed prewar de-

velopment.

The creative enthusiasm of architects and their propos-

als for integrating contemporary forms with the historical

centre were effectively inhibited. None of the implement-

ed building complexes from the end of the 1950s and

1960s was made in accordance with the project. Individ-

ual projects were changed into typical ones, namely the

socalled Wrocław unification. As a result, urban interiors

were created, where […] a rich diversity of historic tene-

ment houses was replaced by one-dimensionality and the

monotony of repeatable rows of uniformed windows [5,

p. 69]. Stanisław Latour believes that this was due to […]

formalistic restrictions as well as austerity tendencies and

the accompanying typification [14, p. 67]. Andrzej Ka

dłucz ka perceives the problem in a different way, claim-

ing that […] the concepts of these objects arise from the

illusory fascination with the simplicity of shapes and forms

and the belief in the effect of automatic contrast between

these forms and historical architecture [15, p. 65].

In 1968, the main burden of construction investments

moved to the suburban districts.

Il. 3. Plac Nowy Targ (1957–1958; arch. W. Czerechowski, R. Natusiewicz, A. i J. Tarnawscy):

a) studium urbanistyczne, b) perspektywa z lotu ptaka, c) perspektywa pierzei zachodniej (źródło: archiwum M. Natusiewicza)

Fig. 3. Nowy Targ Square (1957–1958; arch. W. Czerechowski, R. Natusiewicz, A. and J. Tarnawski):

a) urban planning study, b) bird’s eye perspective, c) perspective of the western frontage (source: archives of M. Natusiewicz)

34 Elżbieta Grodzka

rozluźniona, aby zapewnić optymalne warunki oświetle-

niowe, a sposób jej usytuowania względem placu (uli

cy) nie powinien wynikać z reprezentacyjności miejsca,

a z usytuowania względem stron świata. Należało rów-

nież zachować swobodę przy projektowaniu grup zieleni

jako miękkich form kontrastujących z geometrycznymi

formami budynków [13].

W ślad za zabudową Nowego Targu poszły kolejne in-

westycje, nadając centrum dużego wojewódzkiego miasta

charakter peryferyjnej dzielnicy mieszkalnej. Ograniczono

możliwości projektowania lokali usługowych w parterach,

zatracając tradycyjną funkcję ośrodka staromiejskiego.

Architekci musieli odnaleźć sposób odpowiedniego połą-

czenia swojej wizji z wykorzystaniem metod wznoszenia

budynków, takich jak prefabrykaty wielkoblokowe, sys-

tem konstrukcyjny ścian poprzecznych czy typowa stolar-

ka. W efekcie powstała zabudowa o stosunkowo prostej

formie, zbliżona w swojej estetyce do przedwojennego

modernizmu. Uzupełnieniem funkcjonalnym były szkoły,

przedszkola i żłobki, np. przy ul. Kuźniczej 49 lub ul. Ła-

ciarskiej 8, zajmujące całe kwartały w miejscu zniszczo-

nej przedwojennej zabudowy.

Twórczy entuzjazm architektów i ich propozycje inte-

gracji form współczesnych z historycznym centrum były

skutecznie hamowane. Żaden ze zrealizowanych zespo łów

zabudowy z końca lat 50. i 60. XX w. nie został wykonany

zgodnie z projektem. Projekty indywidualne zamieniano

na typowe, tzw. unifikację wrocławską. W efekcie

powsta-

ły wnętrza urbanistyczne, gdzie […] bogatą róż norodność

historycznych kamienic zastępowała jednowymiarowość

i monotonia powtarzalnych rzędów uniformizowanych

okien [5, s. 69]. Stanisław Latour uważa, że stało się tak

na skutek […] formalistycznych restrykcji oraz tenden-

cji oszczędnościowych i towarzyszącej im typizacji [14,

s. 67]. Inaczej postrzega problem Andrzej Kadłuczka,

twierdząc, że […] koncepcje tych obiektów wynikają ze

złudnej fascynacji prostotą kształtów i form oraz wiarą

w efekt automatycznego kontrastu zestawienia tych form

z architekturą historyczną [15, s. 65].

W 1968 r. główny ciężar inwestycji budowlanych prze-

niósł się na dzielnice obrzeżne.

Sen o metropolii i rozwój motoryzacji

W latach 70. XX w. rządy w Polsce objął E. Gierek

z hasłem „budowa drugiej Polski”. Niosło ono w sobie

na dzieję uwolnienia architektury i urbanistyki z restrykcyj

nych norm oszczędności [2, s. 174]. W tej nowej wizji

roz woju kraju upatrywano również szansy przekształce-

nia Wrocławia w ośrodek metropolitalny. Ówczesny pre-

zydent miasta M. Czuliński na łamach „Przeglądu Gos

podarczego” ogłosił program „Operacja Centrum”, który

miał na celu […] objęcie centralnego rejonu miasta spe-

cjalnym planem zasadniczej rekonstrukcji sieci hand lo-

wej, gastronomii, usług, śmiało rozbijających relikty my-

ślenia kategoriami sklepików i garkuchni (za: [16, s. 312]).

Zapowiedź nowego sposobu kształtowania centralne-

go obszaru Wrocławia widać było już w 1968 r. w projek-

cie „Planu Szczegółowego Odbudowy i Porządkowania

Starego Miasta w obrębie fosy miejskiej” opracowanego

Dream about the metropolis

and the development of motorization

In the 1970s, the government in Poland was entrusted

to a new leader – Edward Gierek with his slogan “build-

ing the second Poland”. It carried hope of freeing archi-

tecture and urban planning from restrictive saving stan-

dards [2, p. 174]. This new vision of the country’s

de velopment was also perceived as an opportunity to

transform Wrocław into a metropolitan centre. The then

Mayor of the city, M. Czuliński, in the magazine “Przegląd

Gospodarczy” proclaimed the program “Operation Cen-

tre” which aimed at […] covering the central region of the

city with a special plan of fundamental reconstruction of

the commercial network, gastronomy, services, which

boldly destroy the relics of thinking with the categories of

small shops and soup kitchens (after: [16, p. 312]).

The announcement of a new way of shaping the central

area of Wrocław could already be seen in 1968 in the

project “Detailed Plan for Reconstruction and Ordering of

the Old Town within the city moat” developed by the

team under the supervision of A. Gretschel. It was planned

to limit the residential function in favour of services on

plots that were not yet developed. The introduction of

multilevel car parks at the edge of the Old Town was

postulated. Pustka of Dominikański and Solny Squares,

which still existed at that time, was designated as a region

of concentration of urban services. Thanks to these ef-

forts, Wrocław was supposed to gain the status of a me-

tropolis with architecture and urban planning modelled on

Western European cities.

Ambitious assumptions, which were outlined in the

1968 plan, were reflected in just a few simple projects,

i.e., the Panorama Hotel

, the PZU building, the ZREMB

office building, and the Rotunda of the Racławice Pan-

orama. All these objects were not designed as components

of a larger frontage, rather as independent units and

moved back into the plots.

At the beginning of the 1970s, architectural competi-

tions were organized, which covered the area of Do

minikański and Społeczny Squares

and for the construc-

tion of a Multifunctional Theatre and Music Complex in

Wolności Square. None of the works was ever implement-

ed. Probably the most important reason was the impend-

ing crisis of the socialist economy.

In the 1

half of the 1970s, the following objects were

implemented in the area of the Old Town: two office

buildings – one in Wita Stwosza Street (designed by

A. Korc zyński) and the other in Purkyniego Street. These

objects were examples of high point buildings, withdrawn

deep into the plot, surrounded by empty squares, which

During the construction, the oldest fragments of the city fortifica-

tions were discovered. The discovery forced a change of the hotel’s

location. The project of conservation and exhibition of the discovered

bastion was prepared by E. Małachowicz.

In the years 1969–1972 three architectural competitions took

place. It was assumed that this area would function as a service and tour-

ist centre with hotel, office and commercial facilities as well as full

catering and entertainment services.

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 35

przez zespół pod kierunkiem A. Gretschela. Planowano

ograniczenie funkcji mieszkalnej na rzecz usługowej na

parcelach, które nie zostały jeszcze zabudowane. Postulo-

wano wprowadzenie parkingów wielopoziomowych na

obrzeżu Starego Miasta. Wciąż istniejącą w tamtym cza-

sie Pustkę pl. Dominikańskiego i pl. Społecznego wyzna-

czono jako rejon koncentracji usług ogólnomiejskich.

Dzięki tym zabiegom Wrocław miał zyskać status metro-

polii, o architekturze i urbanistyce wzorowanej na mia-

stach zachodnioeuropejskich.

Ambitne założenia nakreślone w planie z 1968 r. zna-

lazły odzwierciedlenie w zaledwie kilku skromnych reali-

zacjach: hotelu Panorama

, budynku PZU, biurowca

ZREMBu, rotundy Panoramy Racławickiej. Wszystkie

te obiekty nie zostały zaprojektowane jako elementy skła-

dowe większej pierzei, raczej jako samodzielne jednostki,

cofnięte w głąb działek.

Na początku lat 70. organizowano konkursy architek-

toniczne, obejmujące obszar pl. Dominikańskiego i pl.

Społecznego

oraz na budowę Wielofunkcyjnego Zespo-

łu TeatralnoMuzycznego przy pl. Wolności. Żadna z prac

nie doczekała się realizacji. Prawdopodobnie naj waż niej

szym powodem był zbliżający się kryzys socjalistycznej

gospodarki.

W pierwszej połowie lat 70. na terenie Starego Miasta

zrealizowano: dwa budynki biurowe, jeden przy ul. Wita

Stwosza (proj. A. Korczyński), drugi przy ul. Purkyniego.

Obiekty te były przykładami wysokiej zabudowy punkto-

wej, wycofanej w głąb działki, otoczone pustymi placami,

co jeszcze bardziej podkreślało ich brak związku z histo-

rycznym kontekstem.

Rewaloryzacja była w tamtym czasie zagadnieniem

nowym. Dotychczas opieką konserwatorską otaczano

pojedyncze obiekty i poza krótkim epizodem z lat 50. nie

badano relacji przestrzennych zabytku z jego otocze-

niem. Powszechnym poglądem, rozpropagowanym przez

Kartę Ateńską, było stwierdzenie, że wartościowy obiekt

historyczny sam w sobie jest cenny i może funkcjonować

w oderwaniu od swojego pierwotnego kontekstu (por.

[7]). W 2. połowie lat 70. dostrzeżono jednak zalety tra-

dycyjnej urbanistyki, jak np. operowanie skalą ludzką,

tworzenie czytelnych struktur przestrzennych ułatwiają-

cych orientację w terenie. Powoli zwracano też uwagę na

XIXwieczną zabudowę czynszową ulic św. Antoniego

i Włodkowica, rozważając możliwości jej modernizacji.

W rewaloryzacji zabytków

widziano szansę na

zwięk szenie rangi Wrocławia: […] przebudowa zespołu

W trakcie budowy odkryto najstarsze fragmenty fortyfikacji

miejskich. Znalezisko wymusiło zmianę lokalizacji hotelu. Projekt kon-

serwacji i ekspozycji odkrytej bastei opracował E. Małachowicz.

W latach 1969–1972 odbyły się trzy konkursy architektoniczne.

Zakładano, że obszar ten będzie funkcjonował jako centrum usługowo-

turystyczne, z obiektami hotelowymi, biurowymi, handlowymi z peł-

nym zapleczem gastronomicznorozrywkowym.

W obliczu takich deklaracji mogłoby się wydawać, że ówczesne

władze Wrocławia były świadome znaczenia obiektów zabytkowych

w strukturze miasta, tymczasem w 1975 r. decyzją prezydenta Czu liń

skie go wysadzono w powietrze Młyny św. Klary i halę targową. Po 

klasz torny zespół dominikanek ocalał tylko dzięki licznym protestom

i interwencji służb konserwatorskich.

even emphasized more strongly their lack of connection

with the historical context.

Reconstruction was a new issue at that time. Until

then, individual objects were under the conservatorre-

storer’s care and apart from a short episode from the

1950s, the spatial relations of a monument with its sur-

roundings were not researched. A common view, which

was propagated by the Athens Charter, was the statement

that a valuable historical object was valuable in itself and

could function in isolation from its original context (see

[7]). In the 2

half of the 1970s, however, the advantages

of traditional urban planning such as using the human

scale, creating clear spatial structures facilitating orienta-

tion in the field were noticed. Slowly, attention was also

paid to the 19

century tenement development of Św.

Antoniego and Włodkowica Streets, considering the pos-

sibility of its modernization.

By reconstructing monuments

, Wrocław had a chance

to increase its rank: […] reconstruction of the Old Town

complex was to combine […] changes in the function of

buildings and historic premises with the possibility of ex-

posing their cultural values [17, p. 256]. The character of

the western block of the Market Square (designed by

M. Mo licka) was changed as well as Jatki and Malar

ska Street (designed by H. Dziurla) were reconstructed. It

was

planned to build pedestrian routes in Oławska and

Świd nicka Streeta and the Market Square. A fast traffic

route was to be the main road at the place of the first city

walls, which was called the Small Ring Road or the W–Z

route (Fig. 4a). Pustka that existed in the place of burnt

buildings in Kazimierza Wielkiego Street created an op-

portunity to implement these plans

. The Small Ring Road

fairly quickly became a subject of criticism in the architec-

tural environment due to the adopted way of organizing

traffic. It was postulated to change its character to [

…

] the

inner-city street with a built-in tramway track, limited speed

of traffic and possible to cross it in more places [18, p. 325].

The breath of an awakening democracy

At the turn of the 1980s, architects began to seek con-

nections between urban planning and psychology. It was

noticed that the modernist principle of opening quarters of

developments led to the elimination of semiprivate space

for local residents and in this way it deprived them of the

sense of belonging. It was believed that […] urban doc-

trines of the last half-century led to the disintegration

of the former multi-functional urban space [19, p. 171].

As a consequence of the views expressed, a new trend

In the face of such declarations, it might seem that the then

Wrocław authorities were aware of the significance of historic buildings

in the city structure, however, in 1975, by the decision of President

Czuliński, St. Clare’s Mills and the market hall were blown up. The

postmonastery complex of the Dominican Sisters survived only thanks

to numerous protests and interventions of the restoration services.

Before 1945, today’s Kazimierza Wielkiego Street in cluded

a series of smaller streets and culdesacs. Their frontages were made of

objects built in the place of the former fortification walls (probably used

as foundations). Most of the development was wooden and was burned

during the siege of Festung Breslau in 1945.

36 Elżbieta Grodzka

called postmodernism appeared which used forms inspired

by the past, but not through a simple repetition [20, p. 158].

In Wrocław, postmodernism tried to restore coherence

of the urban tissue of the Old Town, blending in with its

climate not through contrast, but thanks to the use of leg-

ible analogies to the old way of shaping the development.

At that time, the stillexisting Pustka of the central district

appeared in the interruption of the frontage of streets.

One of the first projects in line with the new trends was

the urban reconstruction of the northern frontage of Ka

tedralna Street, which was designed by E. Małachowicz

in 1976. The project assumed the reconstruction of the

historical body and the scale of the development in the

line already established in the 13

century and the meth-

od applied to shape the facade reflected the former subdi-

vision (see [6, pp. 156–164]).

Due to the political instability of the 1

half of the

1980s, many detailed plans for reconstruction of the down-

town area in Wrocław were not reflected in real actions

In 1984, the Municipal National Council approved a plan for the

Restoration of the Old Town historic complex and in 1985 assumptions

staromiejskiego miała łączyć [

…

] zmiany funkcji budo-

wli i lokali zabytkowych z możliwościami ekspozycji ich

wartości kulturalnych [17, s. 256]. Zmieniono charakter

bloku zachodniego Rynku (proj. M. Molicka) oraz zrekon-

struowano Jatki i ul. Malarską (proj. H. Dziurla). Pla nowano

utworzenie ciągów pieszych na ul. Oławskiej, Świd nickiej

i Rynku. Ruch kołowy miała przejąć trasa szybszego ruchu

w miejscu pierwszych murów miejskich, zwana Małą Ob-

wodnicą lub trasą W–Z (il. 4a). Pustka po wypalonych bu-

dynkach na ul. Kazimierza Wielkiego stwarzała okazję do

zrealizowania tych planów

. Mała Obwodnica dość szyb-

ko stała się przedmiotem krytyki ze strony środowiska ar-

chitektonicznego ze względu na przyjęty sposób organi 

zacji ruchu. Postulowano zmianę jej charakteru na [

…

]

śródmiejską ulicę, z wbudowanym torowis kiem tram wa-

jowym, ograniczoną szybkością ruchu pojazdów i możliwą

do przekroczenia w większej liczbie miejsc [18, s. 325].

Przed 1945 r. w skład dzisiejszej ul. Kazimierza Wielkiego

wcho dził szereg mniejszych uliczek i zaułków. Ich pierzeje tworzyły

obiekty zbudowane w miejscu murów dawnych fortyfikacji (prawdopo-

dobnie wykorzystywały je jako fundamenty). Większość zabudowy była

drewniana i spłonęła w trakcie oblężenia Festung Breslau w 1945 r.

Il. 4. Realizacje z lat 70. i 80. XX w.:

a) trasa W–Z, b) Pomorski Bank Kredytowy, c) budynek narożny na skrzyżowaniu ul. Nożowniczej i Jodłowej (fot. E. Grodzka)

Fig. 4. Implementations of the 1970s and 1980s:

a) W–Z route, b) Pomorski Bank Kredytowy, c) corner building at the intersection of Nożownicza and Jodłowa Streets (photo by E. Grodzka)

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 37

A gradual retreat from the centrally planned economy be-

gan. The approval of resignation from typical construction

by the Council of Ministers in 1982 and then in 1983 the

introduction of provisions permitting the establishment of

independent housing cooperatives and construction were

the signs of economic freedom. Large stateowned archi-

tectural offices introduced a license for individual projects,

which enabled the implementation of individual concepts.

This was conducive to the construction of infill in the

area of the Old Town, which began to fill Pustka of unde-

veloped plots so far

. The gap in the frontage of 19/21

Wita Stwosza (designed by G. BiałasŚcigała) Włod ko 

wica 35/37 (designed by J Świebocki, E. Sałaban, I. Me-

deksza), św. Mikołaja 21–29 (designed by W. Skowronek)

and also of smaller streets located to the north of the Mar-

ket Square were filled.

The new infill structure, which was implemented in the

Old Town area, was constructed in the postmodernism

style (Fig. 4b, c). It was characterized by a historic line of

the development and its size and body referred to the sur-

roundings. Facades had vertical accents which were in-

spired by the historic subdivision, for example, a building

were made for the “Detailed Wrocław Downtown Operational Plan” as

well as the basic assumptions of spatial development plans for Wroclaw

until 2000. In 1986 a resolution was adopted to rebuild and revitalize the

Old Town until 1995 – the 50

anniversary of the recovery of the

Western Lands.

M. Olechnowicz states that in 1980, infill development account-

ed for 1.7% of all construction projects and in 1983 it was already 4%

and was constantly growing [5, p. 152].

Oddech budzącej się demokracji

Na przełomie lat 70. i 80. XX w. zaczęto szukać po-

wiązań pomiędzy planowaniem urbanistycznym a psy-

chologią. Zauważono, że modernistyczna zasada otwiera-

nia kwartałów zabudowy doprowadziła do eliminacji

przestrzeni półprywatnej dla okolicznych mieszkańców,

pozbawiając ich w ten sposób poczucia przynależno-

ści. Uważano, że […] doktryny urbanistyczne ostatniego

półwiecza doprowadziły do rozpadu dawnej wielofunkcyj-

nej przestrzeni miejskiej [19, s. 171]. W konsekwencji

głoszonych poglądów pojawił się nowy nurt zwany post-

modernizmem, operujący formami inspirowanymi prze-

szłością, ale nie poprzez prostą repetycję [20, s. 158].

We Wrocławiu postmodernizm próbował przywrócić

spójność tkance urbanistycznej Starego Miasta, wpaso-

wując się w jej klimat nie za pomocą kontrastu, ale dzięki

stosowaniu czytelnych analogii do dawnego sposobu

kształtowania zabudowy. W tamtym czasie wciąż istnie-

jąca Pustka dzielnicy centralnej pojawiała się w przerwa-

niu ciągłości pierzei ulic.

Jednym z pierwszych projektów wpisujących się w no

we trendy była rekonstrukcja urbanistyczna północ-

nej pierzei ul. Katedralnej, zaprojektowana w 1976 r.

przez E. Ma łachowicza. Projekt zakładał odtworzenie

historycznej sylwety i skali zabudowy w linii wyznaczo-

nej już w XIII w., a zastosowany sposób kształtowania

elewacji odzwier ciedlał dawny podział parcelacyjny (por.

[6, s. 156–164]).

Z powodu niestabilności politycznej 1. połowy lat 80.

wiele opracowanych wówczas planów szczegółowych re-

waloryzacji obszaru wrocławskiego śródmieścia nie miało

przełożenia na realne działania

. Rozpoczął się stopniowy

odwrót od gospodarki centralnie planowanej. Za ląż ka mi

wolności gospodarczej było zatwierdzenie przez Radę

Ministrów w 1982 r. rezygnacji z budownictwa typowe-

go, a w 1983 r. wejście w życie przepisów pozwa lających

na zakładanie samodzielnych spółdzielni miesz kanio

wych i wykonawstwo budowlane. W dużych państwo-

wych biurach architektonicznych wprowadzono licencję

na projekty indywidualne, co umożliwiało realizację au-

torskich koncepcji.

Sprzyjało to powstaniu zabudowy plombowej na obsza-

rze Starego Miasta, która zaczęła wypełniać Pustkę nie

zagospodarowanych do tej pory parceli

. Uzupełniono

lukę w pierzei ul. Wita Stwosza 19/21 (proj. G. Białas

Ści

gała), Włodkowica 35/37 (proj. J Świebocki, E. Sałaban,

I. Medeksza), św. Mikołaja 21–29 (proj. W. Sko wronek)

oraz

mniejszych uliczek położonych na północ od Rynku.

W 1984 r. Miejska Rada Narodowa zatwierdziła plan Rewa lo

ryzacji Staromiejskiego zespołu zabytkowego, w 1985 powstały założe-

nia do „Operacyjnego Planu Szczegółowego Śródmieścia Wrocławia”

oraz podstawowe założenia rozwoju i zagospodarowania przestrzenne-

go Wrocławia do roku 2000, a w 1986 podjęto uchwałę o odbudowie

i rewaloryzacji Starego Miasta do 1995 r. w pięćdziesięciolecie odzy-

skania Ziem Zachodnich.

M. Olechnowicz podaje, że w 1980 r. zabudowa uzupełniająca

stanowiła 1,7% wszystkich inwestycji budowlanych, a w 1983 r. już 4%

i stale rosła [5, s. 152].

Il. 5. Przekształcenia urbanistyczne kwartału

Nożownicza–Szewska–Kotlarska–Kuźnicza w II połowie XX w.

(oprac. E. Grodzka)

Fig. 5. Urban transformations of

the Nożownicza–Szewska–Kotlarska–Kuźnicza quarter

in the 2

half of the 20

century

(by E. Grodzka)

lata 60. XX w.

1960s

lata 90. XX w.

1990s

przed 1945

before 1945

38 Elżbieta Grodzka

Nowa zabudowa plombowa realizowana na terenie

Starego Miasta była utrzymana w stylistyce postmoderniz

mu (il. 4b, c). Charakteryzowała się utrzymaniem histo-

rycznej linii zabudowy, a swoim gabarytem i sylwetą na-

wiązywała do otoczenia. Elewacje miały akcenty pionowe,

inspirowane historyczną parcelacją, np. budynek w pie-

rzei ul. Igielnej na odcinku ul. Kotlarskiej i Więziennej

(proj. M. Miller).

Sięgnięto również po rozbudowę i adaptację istnie

jących kamienic, jak w przypadku projektu Wydziału

Filo logii Angielskiej Uniwersytetu Wrocławskiego przy

ul. Kuźni czej 21/22, gdzie dwa istniejące obiekty (przy

ul. Nożowniczej 25 i Kuźniczej 21) zostały połączone

i uzupełnione nową kubaturą (proj. M. Molicka) (il. 5).

Pojawiły się również próby odtwarzania ciągłości pierzei

rozbitych przez zabudowę punktową, czego przykładem

jest budynek przy ul. Kuźniczej 17/19 (proj. E. Wajzer

i I. Gajda)

W 1988 r. został uchwalony kolejny „Plan Ogólny Za-

gospodarowania Przestrzennego dla Wrocławia do 2000 r.”

Określono w nim zasady urbanistyczne obejmujące re-

spektowanie historycznych linii zabudowy i skali budyn-

ków zabytkowych, kontynuację dawnych układów urbani-

stycznych, jak place i ulice, oraz wprowadzanie ak centów

na skrzyżowaniach i na zamknięciach osi widokowych.

Zalecono rekompozycję zabudowy okolic Nowego Targu.

Postulowano budowę nowych obiektów w rejonie pl. Do-

minikańskiego i Teatru Muzycznego przy pl. Wolności,

wy łonionych w ramach konkursów architektonicznych.

Kolejne lata przyniosły transformację ustrojową, zwień-

czoną nową ustawą o planowaniu przestrzennym z 1994 r.,

zmieniającą tryb i sposób uchwalania dokumentów plani-

stycznych, kończącą w ten sposób epokę PRL w dziejach

polskiej urbanistyki.

Podsumowanie

Transformacja urbanistyczna przestrzeni Starego Mia-

sta we Wrocławiu dziejąca się w latach 1945–1989 miała

na celu przede wszystkim wypełnienie Pustki powstałej

na skutek zniszczeń II wojny światowej. Zrealizowane

obiekty są dokumentem dynamicznych przemian poli-

tycznych i społecznych, które znalazły swoje odbicie

w sposobie kształtowania przestrzeni. Urbanistyka socrea 

lizmu była manifestem nowej władzy, prostota neomoder-

nizmu podkreślała nowy porządek społeczny. Próby

stworzenia futurystycznego centrum były odbiciem poli-

tyki wielkich inwestycji tzw. epoki gierkowskiej, a zabu-

dowę plombową, realizowaną według projektów indywi-

dualnych i przez niewielkie spółdzielnie mieszkaniowe

można traktować jak zapowiedź radykalnych zmian poli-

tycznogospodarczych.

Największa koncentracja powojennej zabudowy wy-

stąpiła we wschodniej części Starego Miasta, zniszczone-

go niemal zupełnie w wyniku walk o Wrocław (zwłaszcza

Obiekt został dobudowany do ślepej ściany punktowca z lat 60.,

zamykając w ten sposób pierzeję od strony ul. Kuźniczej i tworząc

kuba turowe zamknięcie narożnika z ul. Kotlarską.

in the frontage of Igielna Street along the section of Kot-

larska and Więzienna Streets (designed by M. Miller).

The existing tenement houses were also extended and

adapted as in the case of the project of the Faculty of

English Philology at the University of Wrocław at 21/22

Kuźnicza, where two existing buildings (at 25 Nożownicza

and 21 Kuźnicza) were connected and supplemented with

a new cubature (designed by M. Molicka) (Fig. 5). There

were also attempts at reconstructing the continuity of

frontages which were distorted by single development,

the example of which is the building at 17/19 Kuźnicza

(designed by E. Wajzer i I. Gajda)

In 1988, another “General Landscape Planning for

Wrocław until 2000” was adopted. Urban planning prin-

ciples, including respecting historical development lines

and the scale of historic buildings, continuation of former

urban layouts such as squares and streets as well as intro-

ducing accents at intersections and on the closures of

viewing axes. Reconstruction of the area around Nowy

Targ was recommended. Construction of new facilities in

the area of Dominikański Square and the Musical Theatre

in Wolności Square, which were chosen as part of archi-

tectural competitions. The next years brought about a po-

litical transformation which was crowned with the new

Spatial Planning Act of 1994, changing the mode and

manner of adopting planning documents and thus ending

the communist era in the history of Polish urban planning.

Summary

The urban transformation of the space of the Old Town

in Wrocław, which took place in the years 1945–1989,

was primarily intended to fill Pustka that resulted from

the devastation of the World War II. The objects imple-

mented constitute a document of dynamic political and

social changes that found their reflection in the manner of

shaping space. Urban planning of social realism was a man-

ifesto of the new authority and the simplicity of neomod-

ernism emphasized a new social order. Attempts at

creating a futuristic centre were a reflection of the policy

of large investments of the socalled Gierek’s period

while the infill development which was implemented ac-

cording to individual projects and by small housing coop-

eratives can be treated as a sign of radical political and

economic changes.

The largest concentration of postwar development ap-

peared in the eastern part of the Old Town, which was

destroyed almost entirely as a result of the war activities

in Wrocław (especially Nowy Targ Square, Dominikański

Square surroundings and Nowe Miasto

). In this way, as

E. Małachowicz wrote, […] indeed, a “new city”, how-

ever, not deprived of memories of the past in the form of

reconstructed monumental medieval buildings was

formed [21, p. 5]. The area of Kazimierza Wielkiego

The building was added to a blind wall of the highrise building

from the 1960s, thus closing the frontage from Kuźnicza Street and

creating a cubic closure of the corner with Kotlarska Street.

Separated by Krasińskiego, Janickiego, Słowackiego Streets,

Słowackiego Park and the Oder River.

Stare Miasto we Wrocławiu w okresie PRL-u /The Old Town in Wrocław during the period of Polish People’s Republic 39

pl. Nowy Targ, okolice pl. Dominikańskiego oraz Nowe

Miasto

). W ten sposób powstało, jak pisał E. Małacho-

wicz, […] istotnie „nowe miasto”, nie pozbawione jed-

nakże pamiątek przeszłości w postaci odrestaurowanych,

monumentalnych budowli średniowiecznych [21, s. 5].

Ogromną transformację przeszedł również rejon ul. Kazi-

mierza Wielkiego. W miejscu kameralnych uliczek i zauł-

ków powstała śródmiejska trasa szybkiego ruchu. Rynek

i pl. Solny sprawiają wrażenie, że dramat zniszczeń wo-

jennych całkowicie je ominął i stanowią jedną z głównych

atrakcji turystycznych Wrocławia.

Znaczną część ambitnych planów z okresu PRL odno-

śnie do zagospodarowania przestrzeni śródmiejskiej uda-

ło się zrealizować dopiero pod koniec XX i na początku

XXI w. Warto jednak pamiętać, że wizje i kierunki rozwo-

ju mają swoje korzenie w planach powstałych w latach

70. i 80. (np. zabudowa pl. Dominikańskiego czy usytu-

owanie Narodowego Forum Muzyki przy pl. Wolności).

Dzisiejszy obraz Starego Miasta we Wrocławiu jest pa-

miątką po najtrudniejszych wyzwaniach XXwiecznej

historii Europy. Jego architektura i urbanistyka to pomni-

ki głębokich transformacji społecznych i politycznych,

dzięki którym zwykły spacer dostarcza warunków do na-

uki o przeszłości poprzez fizyczne doświadczenie prze-

strzeni miejskiej.

Wyodrębnione ulicami: Krasińskiego, Janickiego, Słowackiego,

parkiem Słowackiego i Odrą.

Bibliografia /References

[1] Ptaszycka A., Wrocław, rozwój urbanistyczny, Budownictwo i Ar-

chitektura, Warszawa 1956.

[2] Przyłęcka D., Nie od razu Wrocław odbudowano, Oficyna Wydaw-

nicza ATUT, Wrocław 2012.

[3] wywiad przeprowadzony przez autorkę z D. Przyłęcką 7.03.2017 r.

[4] Rezolucja Krajowej Partyjnej Narady Architektów, „Architektura”

1949, t. 3, nr 6–8, 162.

[5] Olechnowicz M., Architektura na obszarze wrocławskiego Starego

Miasta po 1945 roku, jej uzależnienie od planów zagospodarowa-

nia przestrzennego i przemian budownictwa, praca doktorska,

Wrocław 1997, [mpis].

[6] Grodzka E., Autentyczność i wiarygodność zabytku architektury

w działalności zawodowej prof. Edmunda Małachowicza, praca

doktorska, Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej, Wro-

cław 2015, [mpis].

[7] Ustalenia IV Kongresu CIAM w Atenach z 1933 r., Ateńska Karta

Urbanistyki, [w:] E. Małachowicz, Konserwacja i rewaloryzacja

architektury w środowisku kulturowym, Oficyna Wydawnicza PWr,

Wrocław 2007, 587–590.

[8] Zalecenia dotyczące zespołów zabytkowych i tradycyjnych oraz ich

roli w życiu współczesnym (tzw. zalecenia warszawskie, Nairobi

1976), [w:] E. Małachowicz, Konserwacja i rewaloryzacja archi-

tektury w śro do wis ku kulturowym, Oficyna Wydawnicza PWr,

Wrocław 2007, 609–616.

[9] Thum G., Obce miasto, Wrocław 1945 i potem, Via Nova, Wrocław

2005.

[10] Przemówienie Józefa Cyrankiewicza na Ogólnokrajowej Naradzie

Architektów, „Słowo Polskie”, nr 3059, 29.03.1956, 1.

[11]

Wywiad przeprowadzony przez autorkę z J. Tarnawskim 13.08.2012.

[12] BronicCzerechowski W., [w:] Z.S. Makowski (red.), Wybór pol-

skich osiągnięć technologicznych na obczyźnie, Polskie Towarzy-

stwo Naukowe na Obczyźnie, Londyn 1996.

[13] Jędrak R., Problemy współczesnej zabudowy ośrodka historyczne-

go Lubina Legnickiego w oparciu o przykłady innych miast, praca

doktorska, Wrocław 1964, [mpis].

[14] Latour S., Rozwój architektury i urbanistyki na Ziemiach Zachod-

nich po II wojnie światowej, [w:] Architektura i urbanistyka w Pol-

sce w latach 1918–1978, PAN/Komitet Architektury i Urbanistyki,

Warszawa 1989, 61–81.

[15] Kadłuczka A., Problemy integracji architektury współczesnej z hi-

storycznym środowiskiem kulturowym, Politechnika Krakowska,

Kraków 1982.

[16]

Müller S., Centrum Wrocławia – Mity i Nierzeczywistość, [w:] S. Lose

(red.), Centrum miasta – centrum Wrocławia. Materiały konferen-

cji naukowej zorganizowanej w dniach 5–7.12.1984 r. we Wrocła-

wiu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, 309–315.

[17] Małachowicz E., Stare Miasto w Wrocławiu, PWN, Wrocław–War-

szawa 1985.

[18]

Wnioski konferencji Centrum miasta – centrum Wrocławia, [w:]

S. Lose (red.), Centrum miasta – centrum Wrocławia. Materiały kon-

ferencji naukowej zorganizowanej w dniach 5–7.12.1984 r. we Wro-

cławiu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986, 317–325.

[19] Jałowiecki B., Społeczne funkcje i znaczenie centrum miasta, [w:]

S. Lose (red.), Centrum miasta – centrum Wrocławia. Materiały

kon ferencji naukowej zorganizowanej w dniach 5–7.12.1984 r. we

Wro cławiu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986,

171–176.

[20] Januszkiewicz K., Miejskie transformacje – powrót do historii,

[w:] S. Lose (red.), Centrum miasta – centrum Wrocławia. Mate-

riały konferencji naukowej zorganizowanej w dniach 5–7.12.1984 r.

we Wrocławiu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław

1986, 153–163.

[21] Małachowicz E., Wrocławskie Nowe Miasto, Dolnośląskie Towa-

rzystwo SpołecznoKulturalne, Wrocław 1974.

Street also underwent a great transformation. In the place

of cosy streets and culdesacs, a downtown fast traffic

route was built. The Market Square and Solny Square

give the impression that the war devastation drama never

took place there and now they constitute one of the main

tourist attractions of Wrocław.

A large part of ambitious plans from the period of the

Polish People’s Republic regarding the development of

the downtown space were not implemented until the end

of the 20

and the beginning of the 21

century. How

ever, it is worth remembering that the visions and direc-

tions of development have their roots in the plans which

were made in the 1970s and 1980s (e.g. development of

Do minikański Square or the location of the National Fo-

rum of Music in Wolności Square).

Today’s image of the Old Town in Wrocław is a me-

mento of the most difficult challenges of the 20

century

history of Europe. Its architecture and urban design con-

stitute monuments of profound social and political trans-

formations, thanks to which an ordinary walk provides

conditions for learning about the past through a physical

experience of the urban space.

Translated by

Bogusław Setkowicz

40 Elżbieta Grodzka

Streszczenie

Artykuł przedstawia zarys zmian urbanistycznych z okresu PRLu na Starym Mieście we Wrocławiu. Intensywne działania budowlane rozpoczęły

się już pod koniec lat 40. XX w. Początkowo polegały głównie na rekonstrukcji zniszczonej zabudowy staromiejskiej, skoncentrowanej wokół

Rynku i pl. Solnego. Od 1956 r. zaobserwować można powrót do idei przedwojennego modernizmu. Nowa architektura i urbanistyka miała być

symbolem nowej organizacji życia społecznego oraz postępu technologicznego. W latach 70. i 80. XX w., pomimo ambitnych planów przekształce-

nia centrum Wrocławia w wielkomiejskie centrum usługowe, tempo inwestycji budowlanych zdecydowanie zmalało. Pod koniec epoki PRL, dzięki

stopniowemu odejściu od gospodarki centralnie planowanej, znacznie wzrosła ilość zabudowy plombowej na Starym Mieście.

Słowa kluczowe: Stare Miasto, Wrocław, odbudowa powojenna, przebudowa zespołów staromiejskich w XX w.

Abstract

The article is a short brief about urban changes in the Old Town in Wrocław during the Polish People’s Republic. Intensive rebuiliding activities

have begun at the end of 1940’s. Historical buildings around the Main Square and Solny Square were the first to be reconstructed. However, since

1956 the return to prewar modernism ideas has been observed. New architecture and urbanism were supposed to be a symbol of new social order

and technological progress. Despite of ambitious plans of transforming Wrocław’s city centre into a modern downtown the pace of rebuilding of The

Old Town dropped dramatically in the 1970’s and 1980’s. At the end of the communist era in Poland, thanks to the gradual departure from the cen-

trally planned economy, the number of infill buildings in the Old Town has increased considerably.

Key words: Old Town, Wrocław, postwar rebuilding, Old Town’s rebuilding in 20

century

Transformacja urbanistyczna Starego Miasta we Wrocławiu w okresie PRL-u jako dokument przemian politycznych i społecznych

Elżbieta Grodzka

doi:10.5277/arc190203

Streszczenie