2016
1(45)
DOI: 10.5277/arc160102
Elżbieta Grodzka*
Zespół pobernardyński we Wrocławiu – historia przekształceń
i powojenna odbudowa. Projekt skrzydła wschodniego z 1962 r.
jako prekursorskie rozwiązanie konserwatorskie
Post-Bernardine complex in Wrocław – the history of transformations
and the post-war rebuilding. The 1962 project of the eastern wing
as a pioneering restoration solution
Wstęp
Po II wojnie światowej Wrocław był jednym z naj bar
dziej zniszczonych miast w nowych granicach Polski.
W ruinę zmieniło się wiele cennych budynków za byt ko
wych. Niektórym z nich, pomimo ogromnych trudności,
udało się przywrócić utracone wartości kulturowe. Wśród
takich znalazł się zespół dawnego klasztoru ber nar dyń
skiego z kościołem św. Bernarda. Historia jego od bu dowy
rozciąga się na blisko 18 lat. Dzięki takiemu hory zon to
wi czasowemu możliwe jest prześledzenie, na przy kła
dzie jednego obiektu, zmian, jakie zaszły w pol skiej po
wojennej praktyce konserwatorskiej.
Niniejszy artykuł jest próbą uporządkowania i usyste
matyzowania wiedzy z zakresu powojennego od two rze
nia i adaptacji zespołu pobernardyńskiego na Mu zeum
Ar chitektury. Przedstawiono w nim wiele nie pub li ko wa
nych dotąd informacji dotyczących m.in. kolejnych eta
pów powstawania projektu. Zwrócono również uwagę na
szcze gólnie interesujący zabieg konserwatorski, jakim
była reintegracja skrzydła wschodniego klasztoru ber
nar dy nów. Rozróżniono trzy fazy prowadzenia prac kon
serwatorskich w Muzeum Architektury. Za główne kry te
ria podziału uznano typ budynku (klasztor, kościół) oraz
Introduction
After World War II Wrocław was one of the most de
vastated cities within the new Polish borders. Many valu
able historic buildings were turned to ruins. Despite enor
mous difculties, the lost cultural values were restored to
some of them. Among these buildings there was a com
plex of the old Bernardine monastery with St Bernard
Church. Its rebuilding took almost 18 years. Due to such
a time horizon, it is possible to trace, on the example of
one object, the changes that have occurred in the Po lish
postwar restoration practice.
This article is an attempt at organizing and syste ma
tizing the knowledge of the postwar restoration and
adap tation of the postBernardine complex for the Mu
seum of Architecture. A lot of unpublished information
con cerning, among other things, the subsequent stages of
the project was presented in it. Attention was also drawn
to the particularly interesting restoration procedure,
which consisted in reintegrating the eastern wing of the
Ber nardine monastery. There were three phases of the re
sto ration work at the Museum of Architecture. The main
criteria of the division were the type of the building (mo
nastery, church) and the characteristics of the method of
rebuilding, which changed throughout the years.
The study was based on literature and iconographic
sources. A vast majority of the information comes from
the preserved archival documentation, which is dispersed
* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar
chitecture, Wrocław University of Science and Technology.
8 Elżbieta Grodzka
cechy charakterystyczne dla przyjętego sposobu od bu do
wy, który w ciągu lat ulegał zmianie.
W pracy wykorzystano źródła literaturowe oraz iko
no graczne. Część informacji pochodzi z za cho wanej
dokumentacji archiwalnej, która jest w znacznym stopniu
rozproszona
1
. Wykorzystano również wypowiedzi głów
nego projektanta inwestycji – Profesora Edmunda Mała
chowicza.
Historia powstania zespołu klasztornego,
przebudowy nowożytne, restauracje
z przełomu XIX i XX w.
Powstanie zespołu klasztornego jest datowane na
lata 1453–1455 i związane z przybyciem do Wrocławia
zakonu bernardynów pod przywództwem Jana Kapistrana.
Pierwsze obiekty zostały wzniesione na obszarze Nowego
Miasta jako proste budynki drewniane. W latach 1463–
1502 zostały one zastąpione murowanymi. Powstał zespół
urbanistyczny, który w swoim zasadniczym kształcie nie
zmienił się do dziś
2
. Składał się on z kościoła św. Bernar
da oraz budynku klasztornego. Świątynię zbudowano jako
gotycką, orientowaną, trójnawową bazylikę o sklepieniu
gwiaździstym z sześcioprzęsłową nawą główną i trój
przę słowym prezbiterium. Budynek klasztoru był dwu
kon dygnacyjnym czworobokiem z wirydarzem po środ ku,
nakrytym dwuspadowym dachem. Od południa znaj do
wały się pomieszczenia ogólnodostępne (jak kuchnia
czy refektarz) oraz mieszkanie przeora. W skrzydle
wschodnim rozplanowano bibliotekę z kaplicą. W części
północnej i zachodniej mieściły się cele zakon ników.
W skrzydle południowozachodnim oraz w dwóch nie
ist nie jących dzisiaj budynkach zakonnicy urządzili szpi
tal. W 1517 r. dobudowano do kościoła kaplicę oraz
mur od strony ul. Bernardyńskiej. W ten sposób powstał
drugi dziedziniec przyklasztorny. Pięć lat później bra cia
opuścili Wrocław w wyniku koniktu z radnymi mia sta
[1]. Klasztor w całości zaadaptowano na szpital, a ko ściół
przekazano ewangelikom
3
.
W XVII w. powstała dzwonnica, a wnętrze i elewację
zachodnią kościoła poddano barokizacji [3]. Odbudo wa
no również dachy i sklepienia zniszczone w wyniku poża
rów (1628, 1634). Wiek XVIII przyniósł dalszy rozwój
prze strzenny klasztoru o pomieszczenia pomocnicze dla
kuch ni (1728) oraz o nowe skrzydło południowoza
chodnie.
W 1807 r., po zdobyciu miasta przez armię Hieroni
ma Bonapartego, w kościele stacjonowały wojska fran
1
Dokumentacja projektowa znajduje się we wrocławskim oddziale
Narodowego Instytutu Dziedzictwa, Archiwum Konserwatora Za
bytków m. Wrocławia, Muzeum Architektury oraz w rodzinnych ar
chiwach.
2
Kształt urbanistyczny zespołu poklasztornego jest doskonale
wi docz ny na planie B. Weihnera z 1562 r. W zestawieniu z późniejszy mi
źród łami ikonograficznymi nie wykazuje zasadniczych zmian (np. z pla
nem M. Meriana Młodszego z 1641 r., ryciną F.B. Wernera z 1755 r. czy
przedstawieniami z XIX i pocz. XX w. – por. [2]).
3
Zmiana funkcji pociągnęła za sobą zmiany w układzie prze
strzen nym budynków, np. w skrzydle wschodnim podzielono większe
wnę trza na mniejsze.
to a large extent
1
. Opinions of the chief designer of the
investment – Professor Edmund Małachowicz – were also
taken into consideration.
The history of the monastery origin,
modern rebuildings, restorations
at the turn of the 20
th
century
The origin of the monastery dates back to the years
1453–1455 and is associated with the arrival of the Ber
nardine Order in Wrocław under the leadership of Saint
John of Capistrano. The rst constructions were erected
in the area of the New Town as simple wooden buildings.
In the years 1463–1502 they were replaced by brick
build ings. The urban complex was formed, which has
not changed its basic arrangement till today
2
. It consisted
of St Ber nard Church and the monastery building. The
church was built as a Gothic, oriented, threenave basilica
with a ribbed vault consisting of a sixbay main nave and
a threebay presbytery. The monastery building was a two
storey qua dr
angle with a patio in the middle, covered with
a gable roof. In the south there were publicly available
rooms (like kitchen and refectory) and the prior’s at.
The eastern wing housed the library with the chapel. In
the northern and western parts the monks’ rooms were si
tuated. In the southwestern wing and in two buildings,
which do not exist today, the monks arranged a hospital.
In 1517 a chapel and a wall from Bernardyńska Street
side were added to the church. In this way, the second
mo nastery court yard was formed. Five years later, the
monks left Wro cław as a result of a conict with the
city councilors [1]. The monastery was entirely adapted
to serve as a ho spital, whereas the church was given to
Protestants
3
.
In the 17
th
century a bell tower was built, whereas the
interior and the western facade of the church were restored
in a baroque style [3]. The roofs and vaults, which had
been destroyed as a result of res (1628, 1634), were re
constructed. The 18
th
century brought further spatial de
velopment of the monastery by putting up facility rooms
for the kitchen (1728) and a new southwestern wing.
In 1807 after the capture of the city by the army of Je
rome Bonaparte, French troops stationed in the church,
which led to numerous damages and destructions. After
the Napoleonic occupation the restoration of the church
in terior was carried out, mainly the sacristy (1815), also
the rood beam with the cross were removed (1831) and
some minor restoration work was conducted, e.g. painting
the woodwork. In the years 1827–1882 a new classicist
1
Project documentation is in the Wrocław department of the Na
tional Institute of Heritage, ConservatorRestorer Archives of the City of
Wrocław, the Museum of Architecture and family archives.
2
The urban arrangement of the postmonastery complex is clearly
visible on the plan by B. Weihner from 1562. When compared with later
iconographic sources it shows no major changes (e.g. with the plan by
M. Merian the Younger from 1641, F.B. Werner’s drawing from 1755 or
depictions from the 19
th
century and early 20
th
century – cf. [2]).
3
A change in the function resulted in changes in the spatial layout
of the buildings, e.g. bigger rooms were divided into smaller rooms in
the eastern wing.
Zespół pobernardyński we Wrocławiu/Post-Bernardine complex in Wrocław 9
cus kie, co doprowadziło do powstania wielu szkód
i znisz czeń. Po ustaniu okupacji napoleońskiej przepro
wa dzono re staurację wnętrza kościoła, głównie zakry
stii (1815), usu nię to również belkę tęczową z krzyżem
(1831) oraz wy kona no drobne prace konserwacyjne, np.
ma lo wa nie stolar ki. W latach 1827–1882 zbudowano no
wy kla sy cystycz ny budynek szpitalny, przyległy do skrzyd
ła po łud nio woza chodniego klasztoru. Zbu rzo no rów nież
skrzyd ło wschod nie, stawiając w jego miejsce czte rokon
dyg na cyj ny, neogotycki budynek o elewacji wy ło żo nej ce
głą klin kie rową, według projektu Carla Johanna Zimmer
manna (1871–1872).
W 2. połowie XIX w. i na początku XX stulecia prze
pro wadzono w zespole klasztornym kilka restauracji
o róż nym charakterze. Pierwsza, pod kierunkiem Lutza,
za kła dała regotyzację świątyni i miała miejsce w latach
50. i 60. XIX w. Następna, o charakterze historyczno
ek lek tycznym, według projektu Felixa Henry’ego
4
, da to
wana jest na lata 1899–1901. Na początku XX w. wy bu
rzono pół nocną ścianę w skrzydle zachodnim klasztoru,
za stępując ją szklaną, a w 1928 r. urządzono w nim la pi
darium przynależne do Muzeum Sztuki i Rzemiosł Ar tys
tycznych. W latach 30. XX w. przeprowadzono również
purystyczną restaurację kościoła, usuwając barokowy oł
tarz i witraże [1].
Zniszczenia II wojny światowej,
pierwsze prace zabezpieczające
W trakcie II wojny światowej zespół klasztorny uległ
poważnemu zniszczeniu, przy czym klasztor w więk szym
stopniu niż kościół
5
. W 1949 r. pod kierunkiem Alek
sandra Krzywobłockiego zabezpieczono nawę głów ną
świątyni, przykrywając ją trwałym dachem. W pierw
szych latach powojennej odbudowy Wrocławia priorytet
miały inwestycje skoncentrowane wokół Rynku oraz
pl. Solnego, dlatego poważne działania zmierzające do
od bu dowy i adaptacji dawnego zespołu klasztornego roz
po częły się dopiero w 1956 r. [4, s. 78].
Inicjatorem prac był ówczesny konserwator zabytków
miasta Wrocławia – Olgierd Czerner. Początkowo użyt
kownikiem i fundatorem wykończenia wnętrz i instala cji
miał być Związek Artystów Plastyków [5]. Później jed
nak zdecydowano o zmianie funkcji obiektu na Muze
um Architektury
6
. Inspiracją stało się istniejące przed wo
4
Oprócz zmian wynikających z bieżącej konserwacji kościoła, jak
np. wymiana tynków wewnętrznych, wprowadzono kilka nowych ele
men tów, m.in. zmieniono charakter elewacji zachodniej na potrójne
wejście, wzorem katedr zachodnioeuropejskich, dobudowano również
schody na emporę. Gzymsy ceglane zastąpiono kamiennymi o profilu
nowożytnym. Wymieniono również kamieniarkę przeźroczy. Dodano
też dekoracje malarskie autorstwa Augusta Oetkena z Berlina.
5
Skrzydło wschodnie klasztoru było zniszczone w 90%. Uśred
niony procent zniszczenia dla całości zespołu klasztornego wynosił
70% [1].
6
Desakralizacja obiektów kościelnych nie była nowym zja wi
skiem w powojennej Polsce. Wiele zniszczonych lub opuszczonych
ko ścio łów i klasztorów adaptowano na funkcje muzealne. Szacuje się,
że tem po tych adaptacji wynosiło 1,19 muzeum na rok w latach 1945–
1978 [6].
hospital building was erected which was adjacent to the
southwestern wing of the monastery. The eastern wing was
demolished and it was replaced by a fourstorey neoGothic
building with a facade lined with clinker brick accord ing
to Carl Johann Zimmermann’s design (1871–1872).
In the second half of the 19
th
century and at the be
ginning of the 20
th
century several restorations of different
kinds were carried out in the monastery complex. The
rst one, under the guidance of Lutz, assumed reGothic
re storation of the church and took place in the 1850s and
1860s. The next one which is of a historical and eclectic
character designed by Felix Henry
4
dates back to the
years 1899–1901. At the beginning of the 20
th
century
the north ern wall in the western wing of the monastery
was pulled down and replaced with a glass one, whereas
in 1928 a lapidary belonging to the Museum of Art and
Hand craftsman ship Arts was arranged there. In the 1930s
the purist restora tion of the church was also carried out
by removing the Baroque altar and stained glass win
dows [1].
Destructions of World War II,
the first protective works
During World War II the monastery complex was se
riously damaged, where the monastery was damaged to
a greater extent than the church
5
. In 1949 under the gui
dance of Alexander Krzywobłocki the nave of the church
was protected by covering it with a permanent roof. In the
rst years of the postwar rebuilding of Wrocław the prio
rity investments were focused on the Market Square and
its surroundings as well as Solny Square, therefore serious
efforts at the rebuilding and ada ptation of the former mo
na stery complex began only in 1956 [4, p. 78].
The initiator of the works was the then Wrocław city
monuments restorer – Olgierd Czerner. Initially, the Asso
ciation of Visual Artists was supposed to be the user and
sponsor of the interior design and installations [5]. How
ever, it was later decided to change the function of the
object to the Museum of Architecture
6
. The inspiration
came from the existing prewar lapidary which was lo cated
in the western wing [7]. The central point of the collection
was supposed to be created by interesting architectural
elements extracted from the ruins during ordering works
in Wrocław after World War II [8, p. 170]. The cost of
4
Apart from the changes resulting from the ongoing restoration of
the church such as, for example, the internal plaster replacement, several
new elements were introduced, including a change in the character of
the western facade to the triple entrance, according to the model of
western European cathedrals and the stairs were also added to the
matroneum. Brick cornices were replaced with stone ones of a modern
profile. The stonework of window openings was also changed. Painted
decorations by Augustus Oetken from Berlin were added as well.
5
The eastern wing of the monastery was destroyed in 90%. The
average percentage for the total destruction of the monastery complex
was 70% [1].
6
The phenomenon of desacralisation of church buildings was not
a new phenomenon in postwar Poland. Many destroyed or abandoned
churches and monasteries were adapted for museum functions. It is esti
mated that the rate of these adaptations was 1.19 museum per year in the
years 1945–1978 [6].
10 Elżbieta Grodzka
jenne lapidarium zlokalizowane w skrzydle zachodnim
[7]. Jądro kolekcji miałyby tworzyć interesujące elementy
architektury wydobyte z gruzów w trakcie porządkowa
nia Wrocławia po II wojnie światowej [8, s. 170]. Koszt
wy konania dokumentacji stropów, sklepień, więźby da
chowej i stolarki został oszacowany na kwotę 600 tys.
złotych [9]. Zlecenie na wykonanie projektu otrzymał
wro cławski oddział Państwowego Przedsiębiorstwa Pra
cowni Konserwacji Zabytków (PP PKZ). Głównym pro
jektantem inwestycji został Edmund Małachowicz.
Odbudowa powojenna
Projekt odbudowy i adaptacji zespołu klasztornego po
w stawał w latach 1958–1974. Inwestycję planowano reali
zować etapami: skrzydło południowozachodnie (1958–
1960), skrzydło południowe i zachodnie (1960–1961),
krużganek wschodni i skrzydło północne (1961–1962),
prezbiterium kościoła (1962–1963), skrzydło wschod nie
(1961–1965), kościół św. Bernarda (1963–1974).
Dokumentacja stanu zachowania
Prace rozpoczęto od przeprowadzenia badań in situ oraz
studiów ikonogracznych. Wykonano również inwen ta
ryzację rysunkową i fotograczną ocalałych resztek bu
dowli. W kościele zniszczeniu uległy przede wszystkim
dachy, sklepienia [10]. Kamieniarka zachowała się we
frag mentach. Ocalały przeźrocza okienne z kaplicy NMP
i Jana Kapistrana, kapitele służek, resztki gotyckiego pa
sa kamiennego, dwa zworniki w prezbiterium, barokowy
gzyms nawy głównej, dwa późnogotyckie portale i jeden
o formie przejściowej gotyckorenesansowej. Edmund
Ma łachowicz w trakcie prowadzonych przez siebie prac
badawczych w kościele odkrył również fragmenty śred
niowiecznej faktury i polichromii
7
. Stopień zniszczenia
klasztoru był znacznie większy niż kościoła św. Bernarda.
Przetrwała jedynie część murów parteru i tylko fragmenty
ścian piętra. Nie przetrwała większość sklepień. Od na
leziono niektóre zworniki sklepienne z motywem róży
oraz cztery portale.
Pierwsze wytyczne konserwatorskie dla projektu od
budowy klasztoru sformułowała w 1956 r. Urszula Czar
to ryska [4, s. 80]. Zakładały one odtworzenie bryły,
a zwłaszcza układu dachów. Kościół i klasztor otrzymać
miały formę sprzed przebudowy z lat 1899–1900. Pod
stawą opracowania miały być zachowane projekty z tego
okresu. Nie zamieszczono jednak wytycznych od noś
nie do sposobu odbudowy skrzydła wschodniego, gdyż
uznano, że ikonograa nie daje wystarczających wska-
zówek [13, s. 18].
7
Odkrycie to było kontynuacją prowadzonych przez Edmun da
Małachowicza badań nad średniowieczną fakturą i polichro mią.
Przebieg oraz wnioski z tych prac przedstawił w swojej rozprawie
do ktorskiej oraz dwóch artykułach naukowych w 1965 r. [11], [12].
Wyniki uzyskane przez Edmunda Małachowicza w sposób zna czący
zmieniły obraz architektury średniowiecznej, gdyż do tej pory uważano,
że wnętrza kościołów pozostawiano w „surowej” cegle.
preparing documentations of ceilings, vaults, a timber
roof truss and carpentry was estimated at 600 000 PLN
[9]. The Wrocław department of the Państwowe Przed
się biorstwo Pracowni Konserwacji Zabytków (PP PKZ,
the State Enterprise of Monument Restoration Studio) re
ceived the contract for the project. The main designer of
the project was Edmund Małachowicz.
Post-war rebuilding
The project of rebuilding and adaptation of the mo na
ste ry complex was elaborated in the years 1958–1974.
The investment was planned to be developed in stages:
the southwestern wing (1958–1960), the southern and
west ern wing (1960–1961), the eastern cloister and the
northern wing (1961–1962), the chancel of the church
(1962–1963), the eastern wing (1961–1965), St Bernard
Church (1963–1974).
Documentation of the condition
The works began from carrying out research in situ and
iconographic studies. Drawing and photographic in
ven
tory of the surviving remnants of the buildings was also
conducted. In the church mainly roofs and vaults were
destroyed [10]. The stonework was preserved in frag
ments. Window openings from Virgin Mary and Saint
John of Capistrano Chapels were preserved, then capi tals
of small thin columns adjoining the pillar supporting the
vault, remnants of a Gothic stone belt, two keystones in
the presbytery, a baroque cornice of the nave, two late
Gothic portals and one of the transitional form of the Go
thic and Renaissance. Edmund Małachowicz in the course
of carrying out his research works in the church also dis co
vered fragments of the medieval texture and po ly chrome
7
.
The degree of destruction of the monastery was greater
than St Bernard Church. What survived was only a part of
the ground oor walls and fragments of the rst oor walls.
Most of the vaults were destroyed. Some vault key stones
with a rose motif along with four portals were found.
The rst restoration guidelines for the monastery re
building project were formulated by Urszula Czar toryska
in 1956 [4, p. 80]. They assumed the reconstruction of
the building, especially the roof arrange ments. The church
and monastery were supposed to obtain the form which
they had before the 1899–1900 restoration. The basis for
the elaboration were to be the preserved projects from that
pe riod. However, no guidelines con cerning the method of
re building of the eastern wing were enclosed because it
was de cided that the ico nography does not give sufcient
hints [13, p. 18].
7
This discovery was a continuation of the research on the me
dieval texture and polychrome conducted by Edmund Małachowicz. He
presented the course and conclusions of the studies in his doctoral
dissertation and in two scientific articles in 1965 [11], [12]. The results
obtained by Edmund Małachowicz significantly changed the image of
medieval architecture because until then it was thought that the interiors
of churches were left in “raw” brick.
Zespół pobernardyński we Wrocławiu/Post-Bernardine complex in Wrocław 11
Klasztor bernardynów –
pierwsza faza odbudowy (1956–1962)
W 1957 r. powstał pierwszy projekt koncepcyjny od
bu dowy klasztoru autorstwa Edmunda Małachowicza
i Ry szarda Stachury
8
. W pierwszym etapie powstawania
do ku mentacji projektowej skupiono się na odtworzeniu
ze wnętrznej bryły budynku, gdyż w tym czasie trwały
jesz cze po szukiwania przyszłego gospodarza obiektu.
W kon cep cji przewidziano zachowanie wszystkich oca
la łych re lik tów oraz rekonstrukcję zniszczonych ele men
tów we dług zachowanej ikonograi lub stosując ana
logię stylową. Zdecydowano się nie odtwarzać skrzyd ła
wschod niego według jego formy sprzed woj ny (projekt
Zimmer manna), lecz zastosowano kreację re tro spek tyw
ną
9
(il. 1). Skrzydło wschodnie zapro jek to wa no jako dwu
kon dy gna cyjne, nawiązujące skalą do ok resu wcześ niej
szego, tyn kowane, kryte dwuspadowym da chem [15].
Szybko rozpoczęto prace przygotowawcze do odbu do
wy klasztoru bernardynów. Zaplecze dla konserwatorów
stanowić miał parter w skrzyd le
południowozachodnim.
Teren budowy został od gru zo wa ny. Wyselekcjonowano
cegłę gotycką, która na dawała się do ponownego użycia,
i wydobyto elementy oca lałej ka mieniarki. Konieczne
stało się również wy ko na nie nowego dachu nad nawą pół
noc
ną kościoła, mi mo że na tym etapie nie był on objęty
opracowa niem [16].
W latach 1958–1960 przygotowano projekt budowla
ny odbudowy klasztoru bernardynów. Program funkcjo
8
Zwany wtedy „wstępnym”. Autorka przyjęła w artykule współ
czesne nazewnictwo poszczególnych etapów projektu. Projekt tech
niczny odpowiada dzisiejszemu budowlanemu, a technicznoroboczy
obecnie zwany jest wykonawczym.
9
Kreacja retrospektywna – charakter twórczości architektonicznej
oparty na formach historycznych lub współczesnych, ale nawiązujących
do dawnego charakteru. W trakcie powojennej odbudowy stosowano ją,
aby uzupełnić luki w odtwarzanych zespołach miejskich. Wpro wadzano
wtedy, w miejscach pozbawionych jakiejkolwiek doku men tacji, nowe
budynki o historyzujących formach architektonicznych [14, s. 129].
Bernardine monastery –
the first phase of rebuilding (1956–1962)
In 1957 the rst conceptual design of the rebuilding
of the monastery by Edmund Małachowicz and Ryszard
Sta chu ra was prepared
8
. In the rst stage of preparing
the pro ject documentation the main emphasis was put on
reconstructing the external body of the building because at
that time the authorities were still searching for the future
host of the building. The concept assumed preserva tion
of all survived relics and the reconstruction of destroyed
elements according to the preserved iconography or by
using style analogy. It was decided not to reconstruct the
eastern wing according to its form prior to the destruction
(project by Zimmermann) but to use a retrospective crea
tion
9
(Fig. 1). The eastern wing was designed as a two
storey one with its scale referring to the earlier period,
plastered and covered with a gable roof [15].
The preparatory works for the rebuilding of the Ber
nar dine monastery began soon. The ground oor in the
southwestern wing was to serve as a facility for re sto
ration works. The construction site was cleared from
rubble. The Gothic brick which was suitable for reuse was
se lected and elements of the preserved stonework were
ex tracted. It was also necessary to make a new roof over
the northern nave of the church although it was not in
cluded in the concept at this stage of the project [16].
In the years 1958–1960 a building project of the Ber
nardine monastery rebuilding was prepared. The func
8
It was called “preliminary” at that time. In the article the author
adopted a modern terminology for the particular stages of the project.
The technical project corresponds to the present constructional one and
technicalworking is now called the executive one.
9
Retrospective creation – the nature of architectural creation
based on historical or contemporary forms, but referring to the former
character. During the postwar rebuilding it was used to fill the gaps in
the reconstructed city complexes. At the places which were left without
any documentation, new buildings with historical architectural forms
were introduced [14, p. 129].
Il. 1. Elewacja skrzydła wschodniego klasztoru bernardynów z 1957 r. (oprac. E. Grodzka na podst. [15])
Fig. 1. Eastern wing facade of the Bernardine monastery from 1957 (by E. Grodzka on the basis of [15])
12 Elżbieta Grodzka
nalny był dość zróżnicowany. Głównym przeznacze niem
obiek tu miało być Muzeum Architektury (926,5 m
2
),
z wej ściem głównym w skrzydle południowym, pro wa
dzą cym przez zabytkowy portal z XVI w., prze nie siony
z ro zebranego budynku przy ul. Igielnej. Sale wy sta wien
nicze zlokalizowano na parterze w skrzyd łach: po łud
niowym, zachodnim i wschodnim
10
. Piętro prze zna czono
na zaplecze biurowe. W parterze skrzydła południowo
zachodniego umieszczono biura dla Konserwatora Za
byt ków m. Wrocławia (77,3 m
2
) oraz Wojewódzkiego
Kon serwatora Zabytków (294,6 m
2
). Piętro oraz poddasze
mia ły zajmować mieszkania
11
(843,5 m
2
).
Do odbudowy murów użyto gotyckiej cegły roz biór
kowej, a w mniej widocznych dla przechodnia partiach
(np. korona murów, gzymsy kocie) – cegły współczesnej.
Stropy miały być żelbetowe, ale z okładziną drewnianą
w miejscu belek. Pokrycie dachu stanowić miała da chów
ka klasztorna. Odnalezioną kamieniarkę wyremonto wa
no, a brakujące elementy uzupełniono, wykonując je na
wzór autentycznych [17].
Stan surowy skrzydeł klasztoru został zamknięty
w 1962 r.
Skrzydło wschodnie klasztoru bernardynów –
druga faza odbudowy (1962–1965)
Złożonym zagadnieniem projektowym była odbudo wa
skrzydła wschodniego, gdyż z przeprowadzonych ana
liz konserwatorskich nie wynikało jednoznacznie, jaką
powinno ono przyjąć formę. Przedmiotem długotrwałych
uzgodnień stała się zwłaszcza architektura elewacji ze
wnętrznej. Początkowo Edmund Małachowicz zdecydo
wał się na kreację retrospektywną, która była zgodna
z ideą odbudowy zabytków wprowadzoną w Polsce po
II woj nie światowej, jednak na etapie projektu bu dow
lanego z 1960 r. przedstawił również alternatywne roz
wiązanie
12
(il. 2). Skrzydło wschodnie miało być jed no
kondygnacyjne, kryte dwuspadowym dachem. Ele wa cja
otrzymała wygląd bardziej współczesny, dzięki za sto
sowaniu dużego przeszklenia, z podziałami o zróż ni co
wa nym kształcie, przypominającymi witraż. W trak cie
uzgodnień projektu na posiedzeniu Rady Kon ser wator
skiej 11 maja 1962 r. nakazano zmianę dachu w częś ci
zewnętrznej na płaski [18].
10
Edmund Małachowicz zdecydował zmienić historyczny gabaryt
sali mieszczącej się w dawnym refektarzu, tak aby jej wysokość obej
mowała dwa poziomy, gdyż jak wspomina: […] zaprojektowałem dużą
salę, bo chcieliśmy z Olgierdem Czernerem zrobić wystawę reliktów
ar chitektury romańskiej, ale nie udało się jej przenieść z Mu zeum Naro-
do wego. Dzisiaj ta sala jest niepotrzebna, ma fatalną akus tykę i trzeba
byłoby podzielić ją stropem [7].
11
Tworzenie mieszkań w obiektach użyteczności publicznej było
wtedy normalną praktyką projektową. Podobne rozwiązania stosował
Edmund Małachowicz w projektach odbudowy pałacu Hatzfeldów
z 1956 r., pałacu Królewskiego z 1957 r. czy dawnego pałacu Selderów
(Dom Lekarza) [por. 3, s. 44–66]. Wpływ na tego rodzaju rozwiązania
miało rosnące we Wrocławiu zapotrzebowanie na lokale mieszkalne.
12
Podczas przygotowywania projektu odbudowy skrzydła
wschod niego Edmund Małachowicz nie pracował już w PP PKZ, lecz
w Biu rze ProjektowoBadawczym Budownictwa Ogólnego „Miasto
projekt Wrocław”.
tional program was quite diverse. The main pur pose of
the struc ture was to serve as the Museum of Ar chi tec ture
(926.5 m
2
) with the main entrance in the southern wing
leading through the historic 16
th
century por tal, which
was moved from the demolished building in Igiel
na
Street. Exhi bi tion halls were located on the ground oor
in the southern, western and eastern wings
10
. The rst
oor housed the ofce facilities. On the ground oor of the
southwest ern
wing there were ofces for the Re storer
of Mo numents of
the city of Wrocław (77.3 m
2
) and the
Re gio nal Restorer of Monuments (294.6 m
2
). The rst
oor and the attic were to be occupied by apartments
11
(843.5 m
2
).
The Gothic demolition brick was used to rebuilding
the walls and in less visible parts for pedestrians (e.g.
the crown walls, cat cornices) – contemporary brick. The
cei lings were to be made of reinforced concrete but with
the wooden siding at the place of beams. The roof was
to be covered with the monastery tiles. The discovered
stone work was repaired and the missing elements were
com plemented by reconstructing them according to the
authen tic model [17].
The shell condition of the monastery wings was accom
plished in 1962.
The eastern wing of the Bernardine monastery –
the second phase of rebuilding (1962–1965)
The rebuilding of the eastern wing was a complex pro
ject issue because on the basis of the restoration ana ly ses
it was not denitely clear which form it should acquire.
In particular, architecture of the external facade became
the subject of longterm arrangements. Initially, Ed mund
Małachowicz decided on the retrospective crea tion which
was in accordance with the idea of re stor ing monu ments
and was introduced after World War II in Poland, how
ever, at the stage of the construction pro ject from 1960
he also presented an alternative so lu tion
12
(Fig. 2). The
eastern wing was supposed to be onestorey and covered
with a gable roof. The facade received a more con tem
porary look due to the application of large glazing with
divisions of diverse shapes which re sembled stained glass.
During agreements on the project at the meeting of the
Restora tion Council on 11
th
May 1962 it was ordered
to change the roof for the at one in the external part [18].
10
Edmund Małachowicz decided to change the historical overall
dimensions of the room situated in the former refectory, so that its
height consisted of two levels because as he mentioned: [...] I designed
a large hall because along with Olgierd Czerner we wanted to launch
an exhibition of relics of Roman architecture, but we failed to move it
from the National Museum. Today, this room is unnecessary, it has
terrible acoustics and it should be divided by the ceiling [7].
11
Arranging apartments in public facilities was normal design
practice at that time. Similar solutions were applied by Edmund Ma
łachowicz in the designs of the Hatzfeld Palace rebuilding from 1956,
the Royal Palace from 1957 or the old Selder Palace (House Do ctor) [cf.
3, pp. 44–66]. A growing demand for apartments in Wro cław had an
in fluence on this kind of solutions.
12
While preparing the rebuilding project of the eastern wing Ed
mund Małachowski did not work in PP PKZ but in the General Con
struction Research and Project Studio “Miastoprojekt Wrocław”.
Zespół pobernardyński we Wrocławiu/Post-Bernardine complex in Wrocław 13
Ostateczna wersja architektury zewnętrznej skrzyd
ła wschodniego klasztoru bernardynów została za twier
dzona w grudniu 1962 r. i przekazana do realizacji. Bu
dynek zaprojektowano jako dwukondygnacyjny, z salą
wy stawową na parterze i pomieszczeniami biurowymi
na piętrze.
Elewacja wewnętrzna (od strony wirydarza) pozosta
ła ceglana i otrzymała dach skośny, kryty dachówką kla
sztorną. Dzięki takiemu zabiegowi udało się ut rzy mać
wizual ną spójność oraz odpowiedni „klimat” śred nio
wiecz nego klasztornego dziedzińca wewnętrznego. Na
uwa gę za sługuje oryginalny projekt ślusarki okiennej
w ar ka dach. Konstrukcję stanowiła lekka stalowa ra ma
osz klo na po jedynczymi szybami. Powstała w ten spo sób
wi try na o współczesnej formie, harmonijnie wpleciona
w hi sto ryczny kontekst wirydarza.
Elewacja zewnętrzna (od strony parku im. Juliusza
Sło wackiego) zaprojektowana została w stylu moder ni
stycz nym, jako lekka ścianka osłonowa z proli sta lo
wych. Widoczne są charakterystyczne poziome prze szkle
nia, pomiędzy którymi znajduje się pas czarnego mar bli
tu [19]. Zastosowano tutaj silny kontrast stylowy, który
miał w swoim założeniu podkreślać sąsiadującą z nim
część historyczną
13
(il. 3, 4).
Kościół św. Bernarda –
trzecia faza odbudowy (1963–1974)
Prace nad odbudową rozpoczęto w 1963 r. od wy ko
nania inwentaryzacji budowlanej i projektu wstępnego.
Rok później Edmund Małachowicz ukończył projekt
budowlany, zakładający adaptację kościoła na cele wy
sta wowe
14
. Głównym założeniem projektowym było
przy wrócenie kościołowi jego gotyckiej architektury we
13
W tym przypadku możliwa jest również interpretacja, iż forma
współczesna miała zwracać uwagę na fakt wyburzenia skrzydła
wschodniego w XIX w.
14
W ten sposób powierzchnia wystawowa Muzeum Architektury
zwiększyć się miała o dodatkowe 1291,7 m
2
.
The nal version of the exterior architecture of the
eastern wing of the Bernardine monastery was approved
in December 1962 and passed for implementation. The
building was designed as a twostorey one with an ex
hibition hall on the ground oor and ofce rooms on the
rst oor.
The internal facade (from the cloister side) remained
brick and received a pitched roof covered with monastery
tiles. Due to this procedure, it was possible to maintain
visual consistency and an appropriate “climate” of the
medieval inner courtyard of the monastery. The original
design of the window ironwork in the arcades is worth
noticing. The construction was made of a light steel
frame glazed with single panes. This resulted in creating
a modern glasscase form which harmoniously tted the
historical context of the patio.
The external facade (from Juliusz Słowacki Park side)
was designed in the modernist style as a light protective
wall made of steel proles. Characteristic horizontal
glazing is visible among which there is a strip of black
opaque glass [19]. A strong contrast style was used here,
which in its assumption was to emphasize the historical
part adjacent to it
13
(Figs. 3, 4).
St Bernard Church –
the third phase of rebuilding (1963–1974)
In 1963 the rebuilding works started with the exe cution
of the construction inventory and preliminary pro ject.
One year later, Edmund Małachowicz completed the con
struction project which assumed adaptation of the church
for exhibition purposes
14
. The main goal of the design
was to restore the church’s Gothic interior and exterior
ar chitecture by removing alterations which were made
13
We can also assume, in this particular case, that the modern form
was to emphasise the fact of demolishing the eastern wing in the 19
th
century.
14
In this way the exhibition area of the Museum of Architecture
was to be made bigger by an additional 1291.7 m
2
.
Il. 2. Alternatywne rozwiązanie elewacji skrzydła wschodniego dawnego klasztoru bernardynów z 1960 r.
(oprac. E. Grodzka na podst. [17])
Fig. 2. Alternative solution of the eastern wing facade of the former Bernardine monastery
(by E. Grodzka on the basis of [17])
14 Elżbieta Grodzka
wnętrznej i zewnętrznej poprzez usunięcie przeróbek
z lat 1898–1901. Ubytki w murze miały być uzupeł nia
ne ce głą gotycką, rozbiórkową (od strony lica muru) oraz
współ czesną. Uzupełniono brakującą kamieniarkę okien
ną, stosując uproszczone formy maswerków. Usunięto
reszt ki tynku z elewacji oraz wyburzono XIXwieczną
in the years 1898–1901. Losses in the wall were to be
supplemented with the Gothic demolition brick (on the
face of the wall) and with the modern brick. The missing
window stonework was supplemented with simplied
forms of tracery. Plaster remains were removed from the
facade and the 19
th
century porch was pulled down. It
Il. 4. Widok dziedzińca wewnętrznego Muzeum Architektury. Po lewej skrzydło wschodnie, stan z 2013 r. (fot. E. Grodzka)
Fig. 4. View of the inner courtyard of the Museum of Architecture. Eastern wing on the left, condition of 2013 (photo by E. Grodzka)
Il. 3. Skrzydło wschodnie dawnego klasztoru pobernardyńskiego, elewacja zewnętrzna, stan z 2015 r. (fot. E. Grodzka)
Fig. 3. Eastern wing of the former postBernardine monastery, external facade, condition of 2015 (photo by E. Grodzka)
Zespół pobernardyński we Wrocławiu/Post-Bernardine complex in Wrocław 15
was decided to restore the relatively wellpreserved ba
roque gable on the western facade because the Gothic one
survived only in small fragments. However, two side por
tals were removed restoring in this way the original shape
of windows. The surmounts of aisles were also re con
structed in the form of a Gothic cat cornice. In the main
entrance portal the 19
th
century entrance door with neo
Gothic hardware was embedded [20].
It was decided to reconstruct the medieval texture
and polychrome in the interior at the places where their
presence did not raise any doubts. The wall paintings
were uncovered and restored in the side chapels. The
ma troneum was designed in the southern aisle to extend
the exhibition area
15
. The walls and the vault above the
ma troneum were left in the damaged condition. They
were supposed to provide the background for the ex
hi bi tion of the destruction of the city. The church was
connected with the monastery on the southern side by
means of the glass door with a lock and a steel construc
tion with a glass opening which was embedded directly in
the wall. The heating installation was in the underoor
system so that it would be the least visible in the histo
ric interior.
The works were completed in 1974 and since then
St Bernard Church has been an integral part of the Mu
seum of Architecture
16
.
Summary and final conclusions
The rst period of rebuilding and adaptation of the
postBernardine complex for the Museum of Ar chi tec
ture was closely connected with the period of the great
re building of Polish cities after the war destruc tions
according to Jan Zachwatowicz’s postulates [22]. In Wro
cław the living memory [22, p. 49] was used to a lesser
extent than the heritage of German restoration and pre
served iconographic materials
17
. Apart from this, in
15
After 1974 the authorities of the Museum built two iron galleries
in the aisles and divided the interior of the presbytery into two floors
along with a warehouse in the ground floor [1, p. 50].
16
Museum of Architecture was officially established on 1
st
Ja
nuary 1965 by Resolution of the Presidium of the National Council of
the city of Wrocław called the Museum of Architecture and Rebuilding,
as a branch of the Museum of the City of Wrocław. The Museum of Ar
chitecture received its name in 1971 when it became an independent
in stitution [21, p. 147].
17
In the case of the Museum of Architecture the construction
inventory from 1937 turned out to be particularly valuable. In the
scientific documentation prepared by PP PKZ there is a list of the known
iconographic materials at that time: axonometry of the city of Wrocław
G. Braun; P. Hogenberg (1957) copperplate; Weiner’s plan; axonomet
ry by M. Merian (1649) copperplate; axonometry from 1702 copper
plate; axonometry from 1781 copperplate; measurements from 1835,
1865, 1899; hand drawings of the monastery from 1710; a woodcut from
the 19
th
century; Mützl’s drawing from 1823 and 1853; the 19
th
century
reproduction lithography; three graphics by Manfeld from the second
half of the 19
th
century; graphics from before 1874 with the keystones
of the southern section of the cloister; graphics from the third quarter of
the 19
th
century; a set of five charts from 1835 with plans, the mo na stery
cross sections, a site plan; three charts of the planned rebuilding from
1868; the ground floor plan (undated); two schematic site plans,
probably from 1873 [12].
kru chtę. Na elewacji zachodniej zdecydowano się od re
stau rować względnie dobrze zachowany barokowy szczyt,
gdyż gotycki zachował się jedynie w małych frag men
tach. Usunięto natomiast oba portale boczne, przy wraca jąc
pierwotny kształt okien. Odtworzono również zwieńcze
nia naw bocznych, w formie gotyckiego kocie go gzym su.
W głównym portalu wejściowym osadzo no XIXwiecz
ne drzwi wejściowe z neogotyckimi okucia mi [20].
We wnętrzu postanowiono zrekonstruować śred nio
wieczną fakturę i polichromię, w miejscach, gdzie jej
istnienie nie budziło wątpliwości. Odsłonięto i za kon ser
wowano malowidła ścienne w kaplicach bocznych. Za
pro jektowano emporę w nawie południowej, aby po więk
szyć powierzchnię wystawową
15
. Ściany i skle pienie nad
em porą pozostawiono w stanie usz ko dzo nym. Miały one
stanowić tło dla ekspozycji o znisz cze niach miasta. Ko
ściół łączył się z klasztorem od południa poprzez szkla ne
drzwi o stalowej konstruk cji, ze szklanym nadświet lem,
osa dzo nym bezpośrednio w murze. Instalację grzewczą
za pro ponowano w systemie pod posadzkowym, tak aby
była jak najmniej widoczna w za bytkowym wnętrzu.
Prace ukończono w 1974 r. i od tego czasu kościół św.
Bernarda stanowi integralną część Muzeum Archi tek
tury
16
.
Podsumowanie i wnioski końcowe
Pierwszy okres odbudowy i adaptacji zespołu po ber
nardyńskiego na Muzeum Architektury wiązał się ści śle
z okresem wielkiej odbudowy polskich miast ze znisz
czeń wojennych, realizowanej w myśl po stu la tów Jana
Zachwatowicza [22]. We Wrocławiu ko rzy sta no nie tyle
z żywej pamięci [22, s. 49], ile z do rob ku nie miec kiego
konserwatorstwa i zachowanych ma te riałów iko no gra
cznych
17
. Wykonywano również ba da nia zabyt ków in
situ i inwentaryzacje budowlane reliktów
18
. Na cisk po ło
żono na odtworzenie historycznej formy bu dyn ku zgodne
15
Po 1974 r. władze Muzeum wykonały dwie galerie żelazne
w nawach bocznych oraz podzieliły wnętrze prezbiterium na dwie kon
dygnacje, z magazynem w części parterowej [1, s. 50].
16
Muzeum Architektury zostało oficjalnie utworzone 1 stycz nia
1965 r. uchwałą Prezydium Rady Narodowej miasta Wrocławia, pod
nazwą Muzeum Architektury i Odbudowy, jako oddział Muzeum Miasta
Wrocławia. Nazwę Muzeum Architektury otrzymało w 1971 r., kiedy to
stało się samodzielną instytucją [21, s. 147].
17
W przypadku Muzeum Architektury szczególnie cenna okazała
się inwentaryzacja budowlana z 1937 r. W dokumentacji naukowej
wy konanej przez PP PKZ podano spis znanych wówczas materiałów
ikono graficznych: aksonometria m. Wrocławia G. Braun; P. Hogen berg
(1957) miedzioryt; plan Weinera; aksonometria M. Meriana (1649)
mie dzio ryt; aksonometria z 1702 r. miedzioryt; aksonometria z 1781 r.
mie dzioryt; pomiary z 1835, 1865, 1899; rysunki odręczne klasztoru
z 1710 r.; drzeworyt z XIX w.; rysunek Mützla z 1823 i 1853 r.; repro
dukcja XIX w. litografia; trzy grafiki Manfelda z 2. poł. XIX w.; grafika
przed 1874 r. ze zwornikami południowego odcinka krużganka; grafika
z 3. ćwierci XIX w.; zespół pięciu plansz z 1835 r. z planami, prze kro
jami klasztoru, z planem sytuacyjnym; trzy plansze planowanej prze
budowy z 1868 r.; plan parteru (niedatowany); dwa schematyczne plany
sytuacyjne, prawdopodobnie z 1873 r. [12].
18
Rysunki inwentaryzacyjne są obecnie ważnym źródłem do ku
mentującym stan zachowania zabytków po zniszczeniach II wojny świa
towej.
16 Elżbieta Grodzka
z naukowymi zasadami konserwacji. Z tych względów
usuwano efekty restauracji z XIX i po cząt ków XX w.
prowadzonych w duchu romantyczne go his to rycyz mu.
Starano się zachować autentyzm w uży tych ma teria
łach budowlanych. Ubytki w murze w mia rę mo żliwoś
ci uzu peł niano gotycką cegłą rozbiórkową. Od nalezione
frag men ty kamieniarki remontowano i wmu ro wywano
w miejs ca ich pierwotnego usytuowania. Bra ku jące zwor
niki sklepienne, przeźrocza okienne wy ko ny wane były
na wzór autentycznych, w nieco up rosz czo nych for
mach. Poszukiwano równowagi mię dzy częś cią za cho
wa ną i dobudowaną, tak aby per cep cja ca łego za ło że nia
dawała wrażenie harmonii. Za my słem pro jek tan ta była
również ekspozycja reliktów ar chi tek to nicz nych w po
wiązaniu z budynkiem muzeum, gdyż, jak twier dził, […]
w tym przypadku zarówno zbiory, jak i sama ar chi tek-
tura budynku byłyby przedmiotem eks po zycji [1, s. 43].
Przenoszono zatem elementy ar chi tek to niczne, któ re hi
sto rycznie pochodziły z innych za byt ków, i wmu ro wy
wano je w odbudowywany obiekt.
Szczególnie interesujący był projekt skrzydła wschod
niego klasztoru z 1962 r. Zestawienie formy współczesnej
z historycznym otoczeniem było do tej pory działaniem
niespotykanym w praktyce konserwatorskiej
19
. Nowa
tors two tego zabiegu widać szczególnie wyraźnie przy
po równaniu projektu Edmunda Małachowicza z dwoma
obiek tami, które są znane obecnie jako przykłady tzw.
współczesnej myśli konserwatorskiej opartej dokładnie
na tej samej zasadzie jak w przypadku Muzeum Archi
tektury we Wrocławiu. Mowa tu o kościele w Santpedor
przekształconym na audytorium (arch. D. Closes, 2005–
2011) oraz kaplicy brygidek w Brukseli adaptowanej
na Centrum Sztuki Współczesnej (arch. A. Bruno, Sum
Pro ject, 2007) (il. 5, 6). W obu tych przykładach wy stę
19
Warto dodać, że projekt odbudowy skrzydła wschodniego pow
stał na dwa lata przed uchwaleniem Karty Weneckiej, która głosiła, iż:
Elementy przeznaczone do zastąpienia części brakujących powinny
harmonijnie włączać się do całości, odróżniając się zarazem od partii
autentycznych, ażeby restauracja nie fałszowała dokumentu sztuki i hi -
storii [23, art. 12].
Il. 5. Kościół w Santpedor (zwany zębatym),
arch. D. Closes, 2005–2011 (oprac. E. Grodzka)
Fig. 5. Church in Santpedor (called toothed one),
arch. D. Closes, 2005–2011 (by E. Grodzka)
Il. 6. Kaplica brygidek w Brukseli,
arch. A. Bruno, Sum Project, 2007 r. (oprac. E. Grodzka)
Fig. 6. Bridgettines chapel in Brussels,
arch. A. Bruno, Sum Project, 2007 (by E. Grodzka)
situ monument research and relic building inventories
were also conducted
18
. The emphasis was put on the re
construction of the hi storic form of the building in accor
dance with scientic principles of restoration. There
fore, the effects of the 19
th
century and the be ginnings
of the 20
th
century restoration conducted in the spirit
of romantic historicism were removed. Attempts were
made to preserve authenticity of the applied construction
ma terials. When possible, losses in the wall were com
ple mented by means of demolish Gothic brick. The dis
covered fragments of stonework were reconstructed and
put in the places of their original location. The missing
vault keystones and window openings were made on the
basis of their originals but in slightly simplied forms.
Balance between the preserved and added parts was
sought for, so that the perception of the whole layout gave
the impression of harmony. The designer also intended
to exhibit architectural relics in connection with the mu
seum building because as he claimed […] in this case,
both the collections and the building’s architecture itself
would be the subject of exhibition [1, p. 43]. Hence, the
architectural elements originating from other monuments
were transferred and built in the reconstructed building.
The 1962 design of the monastery eastern wing was
of particular interest. Combining the modern form with
the historical surrounding was an unusual restoration
practice at that time
19
. The innovative character of this
procedure is particularly noticeable when comparing
Edmund Małachowicz’s project with two objects which
at present are known as the examples of the so called
modern restoration thought based on exactly the same
principle as in the case of the Museum of Architecture
18
Inventory drawings are now an important source of documenting
the condition of the monuments after the ravages of World War II.
19
It is worth noting that the project of rebuilding of the eastern
wing was prepared two years before the enactment of the Venice Char-
ter, which proclaimed that: elements intended to replace the missing
parts should harmoniously integrate into the whole, being dis tin guished
from original parts at the same time, so that the restoration would not
falsify the document of art and history [23, art. 12].
Zespół pobernardyński we Wrocławiu/Post-Bernardine complex in Wrocław 17
Bibliografia /References
[1] Małachowicz E., Wrocław. Zespół pobernardyński, Arkady, War
szawa 1985, 6–29.
[2] www.dolnyslask.org.pl [accessed: 20.12.2015].
[3] Ławicka M., Gola A., Muzeum Architektury, [w:] R. Eysymontt,
J. Ilkosz, A. Tomaszewicz, J. Urbanik (red.), Leksykon architektury
Wrocławia, Via Nowa, Wrocław 2011, 197–198.
[4] Grodzka E., Autentyczność i wiarygodność zabytku architektury
w dzia łalności zawodowej prof. Edmunda Małachowicza, praca
do ktor ska, Wydział Architektury PWr, Wrocław 2015.
[5] Grodzka E., Bez niego Wrocław nie taki… – o kulturze traktowania
zabytku na przykładzie działalności Edmunda Małachowicza, [w:]
E. TrockaLeszczyńska, E. Przesmycka, Miasto w kulturze, O
cyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2012, 461–474.
[6] Rusnak M., Adaptacja budynków sakralnych na cele muzealne
w Polsce. Historia i skala zjawiska, „Architectus” 2015, Nr 3 (43),
75–88.
[7]
Informacje uzyskane od profesora E. Małachowicza w trakcie wy wia
du przeprowadzonego przez autorkę w dn. 17.05.2011 i 12.01.2012.
[8] Czerner O., Architektury istnienie i zachowanie – z szuady Pro-
fesora, Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław 2004.
[9] Wypowiedź Olgierda Czernera na potrzeby artykułu Wspaniałe za-
bytki Wrocławia wołają o troskliwą opiekę, „Słowo Polskie” z dnia
10.01.1955, nr 295.
[10] Mrożek W., Opis do inwentaryzacji, Wrocław 1956, [w:] E. Mała
chowicz, Wrocław. Zespół pobernardyński. Projekt wstępny, Wro
cław 1957, Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID), sygn. 14/2.
[11] Małachowicz E., Faktura i polichromia architektonicznych wnętrz
ceglanych na Śląsku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”
1965, Nr 3–4, 207–229.
[12] Małachowicz E., Problemy konserwacji średniowiecznej archi-
tektury i polichromii architektonicznej wnętrz ceglanych na Śląsku,
„Ochrona Zabytków” 1965, Nr 4, 17–34.
[13]
Czartoryska U., Kościół i klasztor bernardynów dokumentacja nau -
kowa, Wrocław 1956, [w:] E. Małachowicz, Wrocław. Zespół po ber-
nardyński. Projekt wstępny, Wrocław 1957, Narodowy Instytut
Dziedzictwa (NID), sygn. 14/2, 5–19.
[14] Małachowicz E., Konserwacja i rewaloryzacja architektury w śro-
dowisku kulturowym, Ocyna Wydawnicza PWr, Wrocław 2007.
[15] Małachowicz E., Opis konserwatorski, [w:] E. Małachowicz, Kla-
sztor bernardynów. Projekt wstępny odbudowy zespołu bu dynków
klasztoru pobernardyńskiego, Wrocław 1957, Archiwum Kon
serwatora Zabytków m. Wrocławia (AKZmW), sygn. 454/454/75.
[16] Małachowicz E., Kościół św. Bernarda. Projekt techniczno-ro boczy
odbudowy dachu nawy północnej, Wrocław 1958, Ar chi wum Kon
serwatora Zabytków m. Wrocławia (AKZmW), sygn. 426/426/75.
[17] Ma łachowicz E., Wrocław, D. klasztor pobernardyński. Projekt
tech niczny, Wrocław 1960, Vol. 1, 13 rys. 4 s., Narodowy Instytut
Dziedzictwa (NID), sygn. 14/2.
[18] Wydział Kultury, Sprawozdania z posiedzeń Rady Kon ser wa tor
skiej, Archiwum Państwowe (AP), sygn. 570/III/1476.
[19] Małachowicz E., Klasztor bernardynów. Projekt techniczno-ro bo-
czy. Klasztor bernardyński – skrzydło wschodnie, Wrocław 1962,
in Wrocław. One of these is a church in Santpedor (arch.
D. Closes, 2005–2011) which was adapted for an au
di torium and the other one is a Bridgettines chapel in
Brussels which was transferred to a Contemporary Art
Centre (arch. A. Bruno, Sum Project, 2007) (Figs. 5, 6).
In both of these cases we deal with a contrastive combina
tion of old and new architecture. However, these realisa
tions were made almost fty years later than the eastern
wing of the Bernardine monastery. The procedure that was
used by Edmund Małachowicz found its continuation in
the activities of the so called Wrocław restoration school
cha racterised by Professor Olgierd Czerner as follows: On
the example of an architectural object that was re stored
with great pietism but also without the fear of intro ducing
a dissonance by the usage of modern techniques based
on concrete, steel and glass – we can notice features that
are typical of the Wrocław restoration school. Little is
written about this school, although its existence is a fact
[…] [8, p. 205].
The third phase of the rebuilding of Wrocław Museum
of Architecture was marked with an intention to recall
the tragic history of the building by leaving some of its
ele ments in damaged condition such as certain vault key
stones and a wall in St Bernardine Church.
In 1966 the rebuilding and adaptation of the Wro
cław postBernardine complex received the prize of the
Mi nister of Construction Industry in the category of the
Best Restoration Realisation. This complex performs the
role of the Museum of Architecture till today as the only
institution of this type in Poland.
Translated by
Bogusław Setkowicz
puje zestawienie architektury starej i nowej na zasadzie
kon trastu. Są to jednak realizacje późniejsze w stosunku
do skrzydła wschodniego klasztoru bernardynów o blis
ko pół wieku. Zastosowany przez Edmunda Ma ła cho wi
cza zabieg znalazł swoją kontynuację w działaniach tzw.
wro cławskiej szkoły konserwatorskiej, którą tak scha
rak tery zował profesor Olgierd Czerner: Na przykładzie
obiektu odrestaurowanego z dużym pietyzmem, ale też
bez obawy o wprowadzenie dysonansu zastosowaniem
współczesnych technik opartych na betonie, stali i szkle
– poznać można cechy typowe dla wrocławskiej szkoły
konserwatorskiej. Mało się o tej szkole pisze, chociaż jej
istnienie jest faktem […] [8, s. 205].
Trzecia faza odbudowy Muzeum Architektury przy
niosła chęć zaznaczenia tragicznej historii obiektu po
przez pozostawienie niektórych jego elementów w stanie
usz kodzonym, jak np. niektóre zworniki sklepienne, ścia
na w kościele św. Bernarda.
Odbudowa i adaptacja wrocławskiego zespołu po
ber nardyńskiego otrzymała w 1966 r. nagrodę Ministra
Bu downictwa w kategorii Najlepsza Realizacja Kon ser
wa torska. Funkcję Muzeum Architektury kompleks ten
pełni do dziś, będąc jedyną tego typu placówką w Polsce.
18 Elżbieta Grodzka
Archiwum Konserwatora Zabytków m. Wrocławia (AKZmW),
sygn. 448/448/75.
[20] Małachowicz E., Kościół św. Bernarda. Projekt techniczno-ro bo-
czy, Wrocław 1964, Archiwum Konserwatora Zabytków m. Wro
cławia (AKZmW), sygn. 427/427/75.
[21] Czerner O., Muzeum Architektury. Dziesięć lat działalności, „Ka
lendarz Wrocławski 1976”, TMW, Wrocław 1976, 147–152.
[22] Zachwatowicz J., Program i zasady konserwacji zabytków, „Biu
letyn Historii Sztuki i Kultury” 1946, T. 8, Nr 1/2, 48–52.
[23] Karta Wenecka – Międzynarodowa Karta Konserwacji i Restaura-
cji Za bytków i Miejsc Zabytkowych, II Międzynarodowy Kongres
Ar chitektów i Techników Zabytków, Wenecja 25–31.05.1964.
http://www.ochrona.zabytki.lodz.pl/data/other/karta_wenecka.pdf
[accessed: 28.12.2015].
Streszczenie
Artykuł opisuje fazy odbudowy i adaptacji zespołu pobernardyńskiego we Wrocławiu na Muzeum Architektury w latach 1956–1974, prowadzonej
przez Edmunda Małachowicza. Przedstawiono krótki rys historyczny oraz skrócony opis zniszczeń budowli po II wojnie światowej. Odbudowa
zespołu klasztornego trwała blisko 18 lat. Z całego tego okresu wyodrębniono trzy fazy powstawania kompleksu. Dla każdej z nich wykazano związki
z obowiązującymi wówczas tendencjami w polskiej praktyce konserwatorskiej oraz wskazano szczególnie interesujące rozwiązania projektowe. Opis
każdego z etapów projektu wykonano na podstawie niepublikowanej dotąd dokumentacji archiwalnej.
Słowa kluczowe: Muzeum Architektury we Wrocławiu, Edmund Małachowicz, klasztor bernardynów, kościół św. Bernarda
Abstract
The article describes the phases of reconstruction and adaptation of the Bernardine monastery in Wrocław to the Museum of Architecture in the
years 1956–1974 by Edmund Małachowicz. The paper presents a brief history of the creation of structures and a brief description of the destruction
of buildings after World War II. Rebuilding of the monastery was carried out for nearly 18 years. In all of this period three phases of coming into
existence of the complex were isolated. For each of these connection with current trends in the Polish conservation practice have been demonstrated
and particularly interesting design solutions have been indicated. The description of each stage of the project was based on previously unpublished
archival documentation.
Key words: Museum of Architecture in Wrocław, Edmund Małachowicz, Bernardine monastery, Church of St Bernard