Zmiany w postrzeganiu prezbiterium przy różnej długości nawy. Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190206

Marta Rusnak*, Piotr Chmielewski**, Joanna Szewczyk***

Zmiany w postrzeganiu prezbiterium przy różnej długości nawy.

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych

Changes in the perception of a presbytery with a different nave length.

Funnel church in eye tracking research

Wprowadzenie

Przyczyna podjęcia rozważań

W jednej ze swoich książek prof. Juliusz Żórawski za

mieścił wypowiedź, która sugeruje, iż istnieją schematy

po znawcze obiektów architektonicznych. Odniósł się

szczególnie precyzyjnie do wnętrza katedry gotyckiej,

w której widz, jego zdaniem, wędruje kolejno, ogarniając

rytm służek i słupów, a dopiero zdając sobie sprawę z dłu

gości układu, kieruje wzrok ku górze [1].Trudno zgodzić

się z tym stwierdzeniem – zupełnie inaczej odczuwamy

świątynie francuskie, angielskie czy włoskie. Te niskie

i te wysokie, kamienne i kolorowe wywołują, przynaj

mniej u autorów, odmienne uczucia, a w związku z tym

i inne za chowania. Wydaje się, że wypowiedź Profesora

zawarta w książce Siatka prostych. O architekturze nad

indywi dualnej jest nacechowana doświadczeniem osoby

perfek

cyjnie znającej logikę tworzenia formy gotyckiej [1,

s. 36]

. Ta książka była jednym z impulsów, który nakiero

wał nasze poszukiwania badawcze w stronę weryfikacji

Introduction

The reason for undertaking our considerations

Professor Juliusz Żórawski in one of his books includ

ed a statement suggesting the existence of cognitive

schemes of architectural objects. He referred particularly

precisely to the interior of a Gothic cathedral, in which

the viewer, in his opinion, wanders successively, embrac

ing the rhythm of supports and pillars, and only when re

alizing the length of the system, she/he starts looking up

wards [1]. It is difficult to agree with this statement

because we perceive French, English or Italian churches

in a completely different way. All these structures, wheth

er low or high, stony or colourful, do evoke different feel

ings, at least in the authors’ opinion and therefore they

bring about various behaviours. It seems that the profes

sor’s statement contained in the book Siatka prostych.

O archi tekturze nadindywidualnej (Grid of Straight Lines.

On Overindividual Architecture) is characterized by the

experience of a person who is perfectly familiar with the

logic of creating a Gothic form [1, p. 36]. This book was

one of the impulses that directed our research towards the

verification of theories regarding the perception of his

torical objects, i.e. interiors, facades and historic architec

tural layouts

. Consequently, this article presents the re

search on changes in the perception of the Gothic church

The results of the survey on the perception of cathedrals consist

of three parts.

* ORCID: 0000000256395326. Wydział Architektury Poli

techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

** ORCID: 0000000202909969. Wydział Architektury Poli

techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

*** ORCID: 000000023026407X. Wydział Architektury Poli

techniki Wrocławskiej/Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

74 Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

teorii dotyczących percepcji obiektów historycznych:

wnętrz, elewacji i zabytkowych układów architektonicz

nych

. W konsekwencji w niniejszym artykule zaprezento

wano badania dotyczące zmian percepcji układu kościoła

gotyckiego wraz ze wzrostem długości jego nawy. Badacze,

by nie sięgać do subiektywnej, eksperckiej wiedzy – per

spektywy zarzuconej autorowi przywołanej wy powiedzi,

zadbali o to, aby w doświadczeniu wzięły udział wyłącznie

osoby niezwiązane pod względem wykształcenia lub profe

sji z architekturą, sztuką czy zabiegami konserwatorskimi.

Katedra jako świadoma architektoniczna kreacja

Teologiczne centrum każdej świątyni chrześcijańskiej

stanowi ołtarz. To wokół niego koncentruje się życie du

chowe wspólnoty eklezjalnej. Dążenie ku prezbiterium

jest rozumiane jako droga od grzechu ku zbawieniu [2].

Temat zaklętych w strukturze katedry gotyckiej znaczeń

porusza bardzo wielu badaczy, wśród których wymienić

można na przykład takie nazwiska jak Duby [3], Norman

[4], Walczak [5], von Simson [6], Bałus [7], Erlande

Brandenburg i MérelBrandenburg [8], HenryClaude,

Stefanon i Zaballos [9] oraz Panofsky [10]. Wśród wy

mienionych postaci znajdują się historycy sztuki, teologo

wie, architekci. Zgodnie z wnioskami wyciągniętymi

z ich naukowych poszukiwań, ołtarz umieszczony w pre

zbiterium wydaje się punktem, gdzie wszystko się zbie

ga. Te cechy sprawiają, iż koniec nawy głównej katedry

gotyckiej jest najważniejszym miejscem w tej budowli.

Je żeli się przyjmie, że katedry były wznoszone rękoma

w pełni świadomych twórców umiejących połączyć w har

monijną całość formę, funkcję i treść, można wniosko

wać, że projekt katedry stawiał przed nimi wyzwanie kie

rowania ludzką uwagą. Mieli oni tak ukształtować całość

katedry, aby przyciągnąć i utrzymać wzrok obserwatorów

w ściśle określonych miejscach o rytualnym znaczeniu.

O tym, że projektowanie katedry było procesem nieprzy

padkowym, świadczą pisma opata Sugera oraz Bernar da

z Clairvaux [11].

Autorów interesowało szczególnie to, na ile wydłużanie

nawy głównej gotyckiej katedry przekłada się na percepcję

całego układu, kiedy obserwatorzy są bardziej skłonni do

koncentracji większej części swojej uwagi wzrokowej

w obrębie prezbiterium, niejako wciągani są przez tunel

Hipoteza badawcza

Wzrost długości katedr gotyckich miał ułatwić odczy

tanie zapisanych w ich strukturze symbolicznych treści.

Ewolucja proporcji gotyckich świątyń podkreślała zna

czenie prezbiterium i znajdującego się w nim ołtarza.

Celem wydłużania katedry były jednocześnie: manifesta

cja boskiej potęgi, oddanie ziemskiego trudu dotarcia do

celu, jakim jest zbawienie, a także wymuszenie dłuższej

i pełnej skupienia wizualnej kontemplacji prezbiterium.

Wyniki sondażu dotyczącego percepcji katedr składają się

z trzech części.

Autorzy mają na myśli wydłużone wnętrze kościoła longitudial

nego tworzącego tunel nawy głównej zakończony prezbiterium.

layout along with the increase in its nave length. Re

searchers, in order not to refer to the subjective and expert

knowledge, being against the perspective of the quoted

statement by the author, decided to include in the experi

ment exclusively the subjects who were not connected

with architecture, art or restoration treatments as regards

their education or profession.

The cathedral as a conscious architectural creation

The theological centre of every Christian church is the

altar. It is around the altar that the spiritual life of the ec

clesial community is focused. Going towards the presby

tery is understood as a route from sin to salvation [2]. The

issue of meanings, which are enchanted in the structure of

a Gothic cathedral, is very popular with researchers,

among whom names such as Duby [3] and Norman [4],

Walczak [5], von Simson [6], Bałus [7], ErlandeBran

den burg and MérelBrandenburg [8], HenryClaude, Ste

fanon and Zaballos [9], Panofsky [10] can be mentioned.

There are art historians, theologians, and architects among

the abovementioned authors. According to the conclu

sions drawn from their scientific searches, the altar which

is placed in the presbytery seems to be the point where

everything comes together. These features make the end

of the Gothic cathedral nave the most important place in

this building. If we assume that cathedrals were construct

ed by the hands of fully conscious creators who were able

to combine the form, function and content in a harmoni

ous whole, then it can be concluded that they were chal

lenged to control human attention by means of the cathe

dral’s design. They were supposed to shape the entire

cathedral so as to attract the observer’s eye and maintain

it on strictly defined places of ritual significance. The fact

that the action of designing a cathedral was a nonacci

dental process is evidenced by the writings by Abbot

Suger and Bernard of Clairvaux [11].

The authors were particularly interested in how far the

extension of the Gothic cathedral nave reflects the per

ception of the entire layout when observers are more

likely to concentrate most of their visual attention within

the presbytery and are somehow drawn in through the

tunnel

Research hypothesis

The increase in the length of Gothic cathedrals was

aimed at facilitating the understanding of symbolic con

tents which were hidden in their structures. The evolution

of proportions of Gothic temples emphasised the impor

tance of the presbytery and the altar which was situated in

it. The purpose of extending the cathedral was at the same

time a manifestation of the divine power, depicting the

earthly effort to reach the goal of salvation as well as forc

ing a longer and fully focused visual contemplation of the

presbytery.

The authors mean the extended interior of the longitudinal church

which forms the nave tunnel finished with the presbytery.

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych /Funnel church in eye tracking research 75

Przygotowanie i przeprowadzenie badania

Czym jest okulografia?

Okulografy (eye tracker) to przyrządy dające możliwość

rejestracji oglądanego obrazu wraz z dokładnym zapisem

sposobu patrzenia na prezentowane bodźce. Najczęściej

wykorzystuje się je do prowadzenia badań marketingo

wych dotyczących reklam czy oceny funkcjonalności

stron internetowych, ale też na przykład w medycynie.

W czasie prowadzonych testów wykorzystano okulo

graf stacjonarny, pozwalający na badanie obrazów, zdjęć

i filmów wyświetlanych na ekranie znajdującym się

przed obserwatorem. Urządzenie RED250Hz Portable

[12] było

zainstalowane pod monitorem. W oprawie okulo

grafu znaj

dują się źródła światła podczerwonego, którego

skupione wiązki wysyła się w kierunku oczu obserwato

ra. Kamera podczerwona śledzi powstające na gałkach

ocz nych odbicia, a specjalne oprogramowanie koordynu

je zebrane dane, co umożliwia późniejsze wskazanie trasy

wodzenia wzrokiem w podziale na sakkady i fiksacje.

Fiksacja to zatrzymanie ruchu obu gałek ocznych na tym

fragmencie sceny wizualnej, która aktualnie znajduje się

na linii wzroku [13]. Właściwie tylko w czasie fiksacji

mo żliwe jest świadome postrzeganie otaczającego nas

świa ta. Sakkady to ruchy kadrujące oczu, których nad

rzędnym celem jest precyzyjne ustawianie osi widzenia

gałek ocz nych na fragmencie sceny wizualnej [13]. Dzięki

takiej uproszczonej charakterystyce możliwe jest dalsze

matematyczne opracowanie danych polegające na po

dziale ilustracji na zgodne z potrzebami badania pola za

interesowań (areas of interest – AOI) [13]–[15]. Dzięki

temu fiksacje są kolejno przyporządkowywane do tych

grup, stanowiąc zbiory, na których program komputero

wy, w tym przypadku BeGaze SMI, dokonuje obliczeń

i generuje różnego rodzaju raporty w formie diagramów,

wykresów i zestawień.

Wchodząc w tematykę badań neuronalnych, w tym oku

lograficznych, nad sztuką, nieodzowne wydaje się przy 

wołanie badań Oniansa, a tym samym jego książki za 

tytułowanej Neuroarthistory. From Aristothele and Pli ny

to Baxandall and Zeki [16]. Cenne informacje pozwalają

ce na lepsze zrozumienie idei wykorzystania inżynierii

biomedycznej do pogłębienia wiedzy o szeroko rozumia

nej sztuce znajdują się w publikacjach autorstwa Francuza

[15], Kędziory [17] oraz FolgiJanuszewskiej [18].

Dlaczego zdecydowano się na badania

na podstawie wizualizacji?

Porównanie konkretnych katedr mających różne pro

porcje w rzeczywistości byłoby najbardziej naturalne,

jednak niekorzystne dla późniejszego naukowego wnio

skowania. W warunkach naturalnych każda z badanych

katedr cechuje się nieco innym oświetleniem, innym ko

lorytem wnętrza wywołanym różnym typem budulca

i kolorystyką witraży, innym podziałem żeber sklepienia,

odmienną stylistyką detalu, odmienną wielkością ołtarza,

obecnością lub brakiem ambony i stalli, innym typem ła

wek czy świeczników. Kolejnych różnic można by było

Preparation and carrying out the research

What is eyetracking?

The essence of eye trackers is the ability to simultane

ously record the image viewed along with an accurate

record of the way of looking at the presented stimuli.

They are most often used to carry out marketing research

on advertising or to evaluate the functionality of websites,

but also, for example, in medicine.

During our tests a stationary eye tracker was applied

which made it possible to test images, photos and films

displayed on the screen in front of the observer. RED250Hz

Portable Device [12] was installed under the monitor. In

the eye tracker’s frame there are infrared light sources

whose focused beams are sent towards the observer’s

eyes. The infrared camera tracks the reflections that ap

pear on the eyeballs and the special software coordinates

the data collected, which later makes it possible to indi

cate the route of eyes’ movement, which is divided into

saccades and fixations. Fixation means stopping the mo

vement of both eyeballs on this fragment of the visual

scene that is currently on the line of sight [13]. Actually,

the conscious perception of the world which surrounds us

is possible at the time of fixation only. Saccades are crop

ping movements of eyes, whose primary goal is precise

setting of the visual axis of eyeballs on a fragment of

the visual scene [13]. Thanks to such simplified charac 

teristics, it is possible to further develop mathematical

data based on the division of illustrations into Areas of

Inte rests which are in accordance with the research needs

(AOI) [13]–[15]. As a result, fixations are subsequently

assigned to these groups and form sets on which the com

puter program, in this case BeGaze SMI, performs cal

culations and generates various types of reports in the

form of diagrams, charts and comparisons.

Discussing the issue of neural research, including eye

tracking, into art, it seems indispensable to recall Onians’

studies and thus his books: Neuroarthistory. From Ari sto

thele and Pli ny to Baxandall and Zeki [16]. This is where

we can find some valuable information enabling

better

understanding of the idea of using biomedical engineer

ing to deepen the knowledge of broadly understood art. In

the studies of Francuz [15], Kędziora [16] and FolgaJa nu

szewska we can find some valuable information.

Why was our research carried out

on the basis of visualizations?

A comparison of specific cathedrals which have differ

ent proportions in reality would be the most natural meth

od, however, apparently unfavourable for the subsequent

scientific conclusions. In natural conditions, each of the

researched cathedrals is characterized by slightly different

lighting, varrying interior colour resulting from various

types of the building material and stainedglass colours,

another division of the vault ribs, different stylistics of the

detail, a various altar size, the presence or lack of the pul

pit and choirstalls, other types of pews or candlesticks. In

fact, many other differences could also be found. More

76 Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

odnaleźć naprawdę wiele. Poza tym trudno byłoby prze

prowadzić miarodajne badania w kościołach, w których

raz znajduje się wielu wiernych, a raz jedynie kilkoro spa

cerujących po wnętrzu i wykonujących zdjęcia turystów.

Są to zbyt odmienne poznawczo sytuacje, by móc użyć ich

do badań. Z tych względów zrezygnowano z użycia jako

bodźców zdjęć prawdziwych wnętrz. Chcąc umożliwić

za rejestrowanie niezakłóconych tą zmiennością danych,

nakierowanych wyłącznie na zmianę proporcji wnętrza,

ujednolicono wymienione elementy. Stąd w prezentowa

nym sondażu zdecydowano się na stworzenie wizualizacji

modelowego wnętrza o uśrednionych, spotykanych w tym

okresie proporcjach i późniejsze modyfikowanie liczby

przęseł w badanym układzie.

Parametry do tych działań zostały zaczerpnięte z rze

czywistości. Rozpatrywane przykłady ograniczono do ka

tedr francuskich wzniesionych od końca XII do początku

XIV w. [8]. Pod względem badawczym ta grupa została

uznana za najbardziej homogeniczny zbiór. Dodatkowo

z tej szerokiej grupy wyłoniono wyłącznie te świątynie,

których struktura ścian międzynawowych jest trójpasmo

wa i składa się z pasa filarów, opartych na nich ostrołu

ków, poziomu fryzu arkadowego (często triforiów) oraz

pasa ostrołucznych okien. Za kościół modelowy przyjęto

katedrę w Reims. Za katedralne ekstrema uznano Bourges

o najmniejszej liczbie przęseł w nawie głównej oraz kate

drę w Rouen będącą najdłuższym układem. Wizualizację

dla tych trzech przypadków wykonał Wojciech Fikus, dba

jąc o to, aby na ilustracjach nie zmieniła się szerokość i wy

sokość nawy, a kamera znajdowała się w tej samej pozycji

względem wejścia do nawy głównej. W ten sposób otrzy

mano trzy prezentowane w czasie badań ilustracje (il. 1).

Czas badania

Dużym wyzwaniem dla przeprowadzających test oku

lograficzny było określenie, jak długo można postulować

badanie eye trackingowe tych wnętrz za pomocą przed

stawienia statycznego, czyli zdjęcia wyświetlanego na

ekranie monitora. Procedurę dochodzenia do odpowied

niego czasu badania przedstawiono w [18]. W związku

z opisanymi poszukiwaniami stwierdzono, iż czas patrze

nia na wizualizacje wyświetlane na monitorze nie po

winien przekraczać 8 s. Można było przypuszczać, iż

dla czasu przekraczającego 8 s badanie wykorzystujące

ilustracje z pewnością nie odnajdzie już przełożenia na

rzeczywistą trójwymiarową sytuację zapoznawania się

z wcześniej nieoglądanym wnętrzem gotyckiego kościoła.

Badane osoby

We właściwym badaniu uczestniczyli wolontariusze.

Umieszczona na stronie internetowej ankieta miała na

celu głównie wykluczenie udziału osób patrzących na ar

chitekturę w sposób profesjonalny. Uczestnicy deklaro

wali, że nie mają wykształcenia architektonicznego, nie

zajmują się konserwatorstwem czy historią sztuki. Wy

eliminowanie eksper tów wydawało się niezbędne w świe

tle refleksji dotyczących wypowiedzi prof. Żórawskie

go. Tylko pod takim warunkiem na późniejszym etapie

over, it would be difficult to carry out reliable research in

churches, in which sometimes there are many people,

whereas at other times only a few tourists walking around

the interior and taking pictures. These are too cognitively

different situations to be included in the research. For

those reasons, real interior photographs were not used as

stimuli. To enable the recording of undisturbed data with

this changeability and aimed only at changing the propor

tion of the interior, the exchanged elements were unified.

Hence, in the presented survey, the authors decided to cre

ate a visualization of the model interior with averaged and

characteristic of this period proportions as well as a sub

sequent modification of the number of bays in the re

searched layout.

Parameters for these activities were taken from reality.

The discussed examples were limited to French cathe

drals which were constructed from the end of the 12

the beginning of the 14

century [8]. In terms of the re

search, this group was considered to be the most homog

enous collection. Moreover, from this wide group only

these temples were selected, whose structure of the walls

between the nave and aisles is threeband and consists of

a row of pillars, ogival arches on them, the arcade frieze

level (often triforia) and a row of ogival windows. The

cathedral in Reims was adopted as a model church.

Bourges with the smallest number of bays in the nave and

the cathedral in Rouen being the longest layout were con

sidered to be the cathedral extremes. The visualization for

these three cases was made by Wojciech Fikus. He made

sure that in illustrations there was no change in the width

and height of the nave and the camera was in the same

position in relation to the entrance to the nave. In this

way, three illustrations were obtained which were pre

sented during the research (Fig. 1).

Research time

One of the biggest challenges for those who carried out

the eye tracker test was to determine the time during

which the eye tracking examination of these interiors

could be postulated by means of a static representation,

i.e., a photo displayed on the monitor screen. The proce

dure for reaching the appropriate examination time was

presented in [18]. In connection with the described

searches it was found that the time of looking at the visu

alizations which were displayed on the monitor should

not exceed 8 s. It could be assumed that for a time exceed

ing 8 s, the examination which used illustrations would no

longer be reflected in the real threedimensional situation

of familiarizing with the previously unseen interior of

a Gothic church.

The subjects

Volunteers participated in the study proper. The ques

tionnaire, which was presented on the website, was main

ly intended to exclude the participation of people who

would perceive architecture in a professional manner. The

participants declared that they did not have architectural

education, did not deal with restoration or the history of

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych /Funnel church in eye tracking research 77

można twierdzić, że oglądanie przygotowanych ilustracji

nie było procesem zmienionym przez specjalistyczną

edukację zawodową. W czasie badania korzystano z pro

gramu Experiment Center, a zebrane w trzy dni dane

opracowano w programie BeGaze SMI [12]. Ostatecznie

na prezentowane ilustracje patrzyło 76 pełnoletnich osób

mieszkających we Wrocławiu

Mężczyźni

stano

wili

44,8% badanych

, pozostałe 55,2% kobiety. Więk szość

wolontariuszy – 44 osoby – liczyła od 18 do 30 lat. W ko

lejnej grupie znalazło się 14 osób w wieku od 31 do 40 lat,

12 badanych miało od 41 do 50 lat. Pozostałych 6 uczest

ników miało więcej niż 50 lat.

Analiza nagrań

Część pierwsza – uwaga poświęcana elementom

o zmienionych proporcjach

Na każdej z wizualizacji badacze zawczasu wyznaczyli

pola zainteresowania – AOI [19] podzielone na pięć stref:

sklepienia, prezbiterium, oba ciągi filarów międzynawo

wych ze ścianami z triforiami, a także połączone w jeden

zbiór posadzki, ławki i sylwetki ludzkie. Bardziej rozbudo

wane dane zestawiono w tabeli (tab. 1). Po rów nanie zmian

wartości w konkretnej strefie ułatwiają schematy (il. 2–4).

W konsekwencji wydłużania kościoła prezbiterium od

dala się od obserwatora, jednocześnie maleje wraz z pro

porcjonalną zmianą skali umieszczonego tam detalu.

Po takiej transformacji sklepienie nawy staje się dłuższe,

a jego pole większe. Ciąg filarów także się wydłuża, skła

da się z większej liczby elementów. W przypadku ścian

międzynawowych zmiana pola tej strefy nie jest znacząca.

W efekcie transformacji na ilustracji znajduje się więcej

trudnych do odczytania szczegółów. Poprzez zmniejszenie

liczby przęseł prezbiterium jest bliżej i wydaje się więk

sze, a budujące je elementy architektoniczne stają się bar

Na ilustrację A patrzyły 23 osoby, wizualizację B obejrzało 31 osób,

a ilustrację C – 22 osoby.

art. The elimination of experts seemed to be necessary in

the light of reflections on the statements made by Professor

Żórawski. Only under such a condition can it be claimed

at a later stage that watching the illustrations prepared was

not a process that was changed by specialist vocational

education. During the research, the Experiment Centre

program was used, and the data collected within three

days were processed in the BeGaze SMI program [12].

Finally, 76 adult people who lived in Wrocław looked at

the pictures presented to them

. 44.8% of the respondents

were men, the remaining 55.2% were women. Most of the

volunteers – 44 people – were at the age of 18 to 30.

There were 14 people in the next group who were aged

from 31 to 40, 12 subjects were between 41 and 50 years

old. The remaining six participants were over 50 years old.

Analysis of the recordings

Part one – attention paid to elements

with changed proportions

In each of the visualizations, the researchers deter

mined Areas of Interests in advance – AOI [19] which

were divided into five zones: the vault, presbytery, both

lines of pillars between the nave and aisles along with the

walls with triforia, and also floors, pews and human fig

ures which were combined in one set. More extensive

data were presented in the table (Table 1). The diagrams

(Fig. 2–4) make it easier to compare changes in the value

in a specific zone.

Due to the extension of the church, the presbytery

moves away from the observer and at the same time it

decreases in size along with a proportional change in the

scale of the detail placed there. After this kind of transfor

mation, the nave’s vault becomes longer and its field big

ger. The line of pillars also extends and consists of more

23 people looked at illustration A, 31 people watched visualiza

tion B and 22 people – illustration C.

Il. 1. Wizualizacje wnętrz katedr o zmieniających się proporcjach: A – przykład krótkiej nawy, B – przykład nawy o uśrednionej długości – rama,

C – ilustracja prezentująca długą nawę (oprac. W. Fikus)

Fig. 1. Visualizations of the cathedrals of varying proportions: A – short example, B – an example of averaged asile,

C – an illustration showing a long asile (by W. Fikus)

78 Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

dziej czytelne. Sklepienie i ściany nawy się skracają,

a wraz z tą zmianą maleje liczba detali: żeber, służek,

wiązek głowic. Przykładowo na pierwszej wizualizacji

w polu widzenia znajdują się cztery rzędy filarów nawy

głównej (il. 1A), w kolejnym pięć (il. 1B), a w ostatnim

aż osiem rzędów (il. 1C).

Patrząc po raz pierwszy na prezentowane schematy,

można by sądzić, że wraz ze wzrostem pola powierzchni

powinien zwiększać się odsetek osób, a także czas, jaki

ludzie poświęcają na jego poznawanie [19]. Stało się tak

tylko dla jednego z badanych parametrów, czyli skle

pień. W efekcie otrzymano wartości wynoszące 9% czasu

dla przykładu prezentującego krótką katedrę (il. 1A),

15% dla ilustracji ukazującej obiekt o przeciętnej długo

ści (il. 1B) oraz 18,2% uwagi dla najdłuższej wizualizacji

oznaczonej literą C. Jest to logicznie rosnący ciąg liczbo

wy przystający do wzrostu powierzchni sklepień prezen

towanych na obrazach (il. 2).

W czasie porównywania pól zainteresowania efekty

podjętej obserwacji nie wpisują się w prosty statystyczny

schemat myślowy sugerujący, że większe pole daje rezul

tat w postaci większej liczby osób obserwujących je przez

dłuższy czas, tak jak to miało miejsce w przypadku pól

sklepiennych. Oprogramowanie wskazało interesujące

wartości czasów skupienia dla stref międzynawowych,

któ re wyniosły odpowiednio: 30,1% (strona: lewa 17,1%,

pra wa 13,0%) dla krótkiego przykładu, 41,2% (strona:

lewa 22,5%, prawa 18,7%) dla uśrednionego wnętrza świą

tyni

oraz 34,4% (strona: lewa 18,4%, prawa 16,0%) dla

wersji długiej (il. 3).

Szczególnie intrygujący ze względów badawczych jest

wynik dotyczący czasu poświęcanego na poznawanie

prezbiterium (il. 4). Przeciętnie obserwatorzy poświęcali

20,4% swojej uwagi na zapoznawanie się z prezbiterium

w przypadku ilustracji ramowej – B. W wydłużonym ukła

dzie C, mimo że widoczne pole prezbiterium stało się

mniejsze, to poświęcona mu uwaga istotnie wzrosła do

30,7%. Co ciekawe, jest to efekt zbliżony do wartości ot

rzymanej dla krótkiego układu (30,3%). Są to wartości po

dobne, mimo że wielkość widocznego pola prezbiterium

została poprzez oddalenie pomniejszona o ponad jedną

trzecią. Czym więc różnią się te układy? Czy takie koszto

i czasochłonne wydłużanie katedr w celu uzyskania wizu

alnego skupienia miało sens i czy było to głównym celem

budowy coraz większych świątyń? Ten aspekt może zna

leźć swoje przełożenie również na rozważania nad per

cepcją współczesnych dokonań architektonicznych.

Charakter fiksacji

Co zaskakujące, dla ostatniej, budzącej wątpliwości

ilustracji C uśredniona liczba fiksacji policzona dla całe

go pola poznawczego jest najmniejsza i osiąga poziom

24,9 miejsc koncentracji uwagi. Dla dwóch pozostałych

przykładów, A i B, otrzymano dokładnie tę samą wartość

29,2 fiksacji. Zapoznawanie się z najdłuższym przykła

dem jest więc nieco „spokojniejsze” niż z przykładami

krótszymi (tab. 1).

W przypadku prezbiterium znajdującego się najbliżej

obserwatora liczba fiksacji poświęcona na jego obserwa

elements. In the case of walls between the nave and aisles,

the change in the area of this zone is not significant.

As a result of this transformation, the illustration contains

more details which are difficult to see. By reducing the

number of bays, the presbytery is closer and seems to be

larger, and the architectural elements that form them be

come more visible. The vault and the walls of the nave are

shortened and along with this change the number of de

tails decreases, i.e. ribs, supports, bundles of heads. For

example, in the first visualization there are four rows of

the main nave pillars in the field of view (Fig. 1A), in the

next there are five (Fig. 1B) and in the last field of view

there are eight rows (Fig. 1C).

Looking at the presented diagrams for the first time, it

could be inferred that along with the increase of the sur

face area, the percentage of people should increase as

well as the time which people devote to familiarising

themselves with it [19]. This turned out to be true for one

of the tested parameters only, i.e. in the case of vaults. As

a result, the values of 9% of the time were obtained for the

example which presented a short cathedral (Fig. 1A), 15%

for the illustration which showed the object of the average

length (Fig. 1B) and 18.2% of the attention for the longest

visualization marked with letter C. It is a logically growing

numerical sequence that matches the increase in the area

of vaults which were presented in the pictures (Fig. 2).

When comparing Areas of Interest, the effects of the

observation do not fit into a simple statistical thought

scheme suggesting that the larger area gives the result in

the form of a larger number of people watching it for

a longer time, as was in the case with the vault areas. The

software indicated interesting values of the focus times

for the zones between the nave and aisles, namely 30.1%

(side: left 17.1%, right 13.0%) for a short example, 41.2%

(side: left 22.5%, right 18.7%) for the average interior of

the temple and 34.4% (side: left 18.4%, right 16.0%) for

the long version (Fig. 3).

The result of the time devoted to getting to know the

presbytery is particularly intriguing in terms of research

reasons (Fig. 4). On average, observers devoted 20.4% of

their attention to familiarise themselves with the presbytery

in the case of frame illustration B. In the extended lay

out C, although the visible presbytery area became smaller,

the attention devoted to it significantly increased up to

30.7%.

Interestingly, it is the effect similar to the value

which was obtained for the short layout (30.3%). These

are similar values, although the size of the visible presby

tery’s area was reduced by over one third due to distanc

ing. So, how do these layouts differ from one another? Did

this costly and timeconsuming extension of cathedrals in

order to obtain a visual focus make any sense and was it

the main goal of constructing larger and larger temples?

This aspect may also be reflected in the discussion about

the perception of modern architectural achievements.

The nature of fixation

Surprisingly, for the last, doubtful illustration C, the

average number of fixations calculated for the entire cog

nitive area is the smallest and reaches the level of

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych /Funnel church in eye tracking research 79

Il. 2. Porównanie zmian uwagi wizualnej (dwell time) poświęcanej na poznawanie sklepień w poszczególnych przykładach:

A – krótkim, B – średnim i C – długim.

Oznaczenia kolorystyczne pól: jasnoszary – wartość referencyjna, czarny – wzrost wartości, ciemnoszary – spadek wartości (oprac. M. Rusnak)

Fig. 2. Comparison of dwell time on observing the vaults in examples: A – the shortest, B – medium, C – the longest.

Colors markings: light gray – reference value, black – increase in value, dark gray – decrease in value (by M. Rusnak)

Il. 3. Porównanie zmian uwagi wizualnej (dwell time) poświęcanej na poznawanie stref międzynawowych w poszczególnych przykładach:

A – krótkim, B – średnim i C – długim.

Oznaczenia kolorystyczne pól: jasnoszary – wartość referencyjna, czarny – wzrost wartości, ciemnoszary – spadek wartości (oprac. M. Rusnak)

Fig. 3. Comparison of dwell time on observing the areas on the sides of the nave in examples: A – the shortest, B – medium, C – the longest.

Colors markings: light gray – reference value, black – increase in value, dark gray – decrease in value (by M. Rusnak)

Il. 4. Porównanie zmian uwagi wizualnej (dwell time) poświęcanej na poznawanie prezbiteriów w poszczególnych przykładach:

A – krótkim, B – średnim i C – długim.

Oznaczenia kolorystyczne pól: jasnoszary – wartość referencyjna, czarny – wzrost wartości, ciemnoszary – spadek wartości (oprac. M. Rusnak)

Fig. 4. Comparison of dwell time on observing the presbytery in examples: A – the shortest, B – medium, C – the longest.

Colors markings: light gray – reference value, black – increase in value, dark gray – decrease in value (by M. Rusnak)

80 Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

cję jest większa niż w kolejnych przykładach i wiąże się

prawdopodobnie z chęcią obejrzenia detalu. Podczas ob

serwacji prezbiterium A wykonano zatem średnio 9,2 fik

sacji. Fiksacje te są najkrótsze, wynoszą średnio 241 ms.

Prezbiterium w przykładach B i C, mimo że poznawane

było przy użyciu podobnej liczby 6,6 fiksacji, różni się

dynamiką fiksacji. W średnim przykładzie dla całej strefy

zawierającej prezbiterium i powstałe w wyniku transforma

cji ściany i sklepienia trwanie fiksacji wzrosło do 312 ms.

Najspokojniej, wykonując fiksacje trwające aż 378 ms,

obserwowano prezbiterium w trzecim przykładzie, gdzie

nawa była naj dłuższa. Jest to czas zwiększony nawet

o 57% względem krótkiego przykładu katedry. Para metry

fiksacji pokazują „wizualny magnetyzm” ołtarza zamyka

jącego tunelowe wnętrze, zwłaszcza w przypad ku jego

oddalenia od obserwatora.

Dodatkowo zwrócić należy uwagę na to, że choć na

ilustracjach znajdują się tak samo wyglądające posadzka,

ławki i cienie pokazujące skalę postaci względem archi

tektury wnętrza, to czas poświęcany tym elementom ma

lał wraz z oddalaniem się prezbiterium od obserwatora.

Początkowo na zapoznanie się z tymi częściami wizuali

zacji wolontariusze poświęcali 30,6% czasu (A), poprzez

24.9 places of attention concentration. For the other two

examples, A and B, exactly the same value of 29.2 fixa

tions was obtained. Becoming familiarized with the long

est example is therefore a bit “calmer” than with the

shorter examples (Table 1).

In the case of the presbytery closest to the observer, the

number of fixations devoted to its observation is greater

than in the next examples and is probably connected with

a desire to see the detail. During the observation of presby

tery A, an average of 9.2 fixations were made. These fixa

tions are the shortest, an average of 241 ms. The presbytery

in examples B and C, although it was observed by means

of a similar number of 6.6 fixations, differs in the dynamics

of fixation. In the average example, for the entire zone con

taining the presbytery and resulting from the transforma

tion of the wall and the vault, the duration of fixation in

creased up to 312 ms. Most calmly, by performing fixations

lasting up to 378 ms – the presbytery was observed in the

third example, where the nave was the longest. It is a time

increased even by 57% compared to the short example of

the cathedral. Parameters of the fixation show the “visual

magnetism” of the altar which closes the tunnel interior,

especially in the case of its distance from the observer.

Tabela 1. Zestawienie najbardziej istotnych parametrów (oprac. M. Rusnak)

Table 1. List of most important parameters (by M. Rusnak)

Wizualizacja

krótkiej katedry

Visualization of

the short cathedral

Wizualizacja katedry

o przeciętnej długości nawy

Visualisation of

the cathedral with

the average nave length

Wizualizacja

długiej katedry

Visualisation of

the long cathedral

Cała

ilustracja

Whole

illustration

liczebność grup

group size

23 osoby 31 osób 22 osoby

liczba fiksacji na całej ilustracji

the number of fixations

in the whole illustration

29,2 29,2 24,9

Sklepienie

Vault

trwanie uwagi wizualnej,

czas spędzony na sklepieniu

duration of visual attention,

time spent on the vault

9,0% 15,0% 18,2%

Filary

Pillars

trwanie uwagi wizualnej,

czas spędzony na filarach po obu stronach

duration of visual attention,

time spent on pillars on both sides

30,1% 41,2% 34,4%

w tym: lewa strona / prawa strona

including: left side / right side

17,1 / 13,0% 22,5% / 18,7% 18,4% / 16,0%

Prezbiterium

Presbytery

czas poświęcony na poznanie prezbiterium

time devoted to familiarising

with the presbytery

30,3% 20,4% 30,7%

liczba fiksacji / długość fiksacji

number of fixations / length of fixation

9,2 / 241 ms 6,6 / 312 ms 6,6 / 378 ms

czas do pierwszej wizyty

time till the first visit

113,6 ms 34,1 ms 22,8 ms

Inne

Others

trwanie uwagi wizualnej dla pozostałych

elementów: podłoga, ławki, ludzie

duration of visual attention for

the remaining elements: floor, pews, people

30,6% 23,4% 16,7%

w tym (poza ilustracją)

including (not in the illustration)

(5,1%

)

(3,2%) (1,2%)

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych /Funnel church in eye tracking research 81

23,4% (B) do 16,7% (C) (il. 5). To dodatkowo ujawnia

skłonność do większego skupienia uwagi na zakończeniu

nawy przy jej wydłużaniu.

Znaczne wydłużanie układu zwiększyło koncentrację

obserwujących na centralnie położonych architektonicz

nych elementach układu. Pomimo najmniejszej powierzch

ni pola uwagi wizualnej AOI osiągnęły one poziom

niemal

połowy czasu przeznaczonego przez uczestników ekspe

rymentu na zapoznanie się z ilustracją (il. 6).

Interpretacja. Wnioski

Dopiero patrząc na podane powyżej parametry fiksa

cji, można stwierdzić, iż w pełni potwierdziło się przy

puszczenie badaczy dotyczące występowania zjawiska

tak zwanego efektu kościoła tunelowego. Pokazuje to, że

Moreover, attention should be paid to the fact that al

though the illustrations have the same appearance of

the floor, pews and shadows showing the scale of the figure

relative to the interior architecture, the time devoted to

these elements decreased as the presbytery became more

distant from the observer. Initially, to familiarize them

selves with these parts of the visualization, volunteers de

voted 30.6% of time (A), through 23.4% (B) up to 16.7%

trate more on the nave’s end when it is extended.

A significant extension of the layout increased concen

tration of observers on the centrally located architectural

elements of the layout. Despite the smallest surface field

of AOI visual attention, they reached the level of almost

half of the time that was used by the participants to famil

iarize themselves with the illustration (Fig. 6).

Il. 5. Porównanie zmian uwagi wizualnej (dwell time) poświęcanej na poznawanie posadzki, ław, postaci ludzkich

oraz czasu spędzonego na wodzeniu wzrokiem poza obrębem ilustracji, kolejno A, B i C (oprac. M. Rusnak)

Oznaczenia kolorystyczne pól: jasnoszary – wartość referencyjna, czarny – wzrost wartości, ciemnoszary – spadek wartości (oprac. M. Rusnak)

Fig. 5. Comparison of dwell time on observing the floor, the benches, the human shapes

and on looping outside the frame of the illustration in examples A, B, C (by M. Rusnak)

Colors markings: light gray – reference value, black – increase in value, dark gray – decrease in value (by M. Rusnak)

Il. 6. Porównanie zmian uwagi wizualnej (dwell time) poświęcanej na poznawanie centralnych elementów architektonicznych:

sklepienia i prezbiterium (oprac. M. Rusnak)

Oznaczenia kolorystyczne pól: jasnoszary – wartość referencyjna, czarny – wzrost wartości, ciemnoszary – spadek wartości (oprac. M. Rusnak)

Fig. 6. Comparison of dwell time on observing the vaults

and the presbytery (by M. Rusnak)

Colors markings: light gray – reference value, black – increase in value, dark gray – decrease in value (by M. Rusnak)

82 Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

Interpretation. Conclusions

Only after analysing the parameters of fixation given

above, can it be stated that the researchers’ assumption

re garding the occurrence of the phenomenon of the so

called tunnel church effect was fully confirmed. This

shows that extending the nave reflects the metaphysical

hierarchy of this architectural layout more strongly. In the

case of visualization of the longest cathedral, viewers got

interested in the presbytery the fastest, and their observa

tions were the least dynamic. The experiment proved that

the extension of the nave of the church supports concen

tration of people’s attention who are in the temple in ac

cordance with the expectations of the liturgy which is

celebrated mainly within the presbytery.

Further research perspectives

An eye tracker turns out to be an interesting tool for

researching architectural monuments. Thanks to the im

plementation of this technology, it was again possible to

observe the specific aspect of the evolution of the Gothic

cathedral structure, although it was much simplified. In

this respect, describing the mechanism that governs the

perception of the main nave of a church as a tunnel inte

rior seems extremely interesting. However, it would be

really of great significance to verify the research which

was carried out with the use of a stationary eye tracker

and the stimuli used in the described experiment, which

were presented on the monitor screen by applying visu

alisations that were presented in the technology of spher

ical photos and an eye tracker coordinated with the vir

tual reality environment. The authors would like to

extend their studies in the future, both by increasing the

research group and by introducing other intermediate

phases in the changing length of Gothic churches. This

would allow us to obtain more precise statistical param

eters as well as to draw conclusions from longer numeri

cal sequences.

Translated by

Bogusław Setkowicz

wy dłużanie nawy silniej oddaje metafizyczną hierarchię

tego układu architektonicznego. W przypadku wizuali

zacji najdłuższej katedry widzowie interesowali się pre

zbiterium najszybciej, a ich obserwacje były najmniej

dynamiczne. Eksperyment udowodnił, że wydłużenie

nawy kościoła wspiera koncentrację uwagi ludzi przeby

wających w świątyni zgodnie z oczekiwaniami liturgii,

sprawowanej głównie w obrębie prezbiterium.

Dalsze perspektywy badawcze

Okulograf okazuje się interesującym narzędziem do

badań zabytków architektury. Dzięki wdrożeniu tej tech

nologii było możliwe ponowne, choć znacznie uproszczo

ne przyglądnięcie się konkretnemu aspektowi ewolucji

struktury katedry gotyckiej. Pod tym względem opisanie

mechanizmu rządzącego postrzeganiem głównej nawy ko

ścioła jako wnętrza tunelowego wydaje się niezwykle in

teresujące. Warto by jednak było badania przeprowadzone

za pomocą okulografu stacjonarnego i wykorzystanych

w opisanym eksperymencie bodźców prezentowanych

na ekranie monitora zweryfikować, używając wizualiza

cji prezentowanych w technologii zdjęć sferycznych oraz

okulografu skoordynowanego ze środowiskiem wirtual

nej rzeczywistości. Autorzy chcieliby w przyszłości roz

szerzyć studia, zarówno zwiększając grupę badawczą, jak

i wprowadzając inne, pośrednie fazy w zmieniającej się

długości kościołów gotyckich. Pozwoliłoby to na uzyska

nie dokładniejszych parametrów statystycznych oraz na

wyciąganie wniosków z dłuższych ciągów liczbowych.

Bibliografia /References

[1] Żórawski J., Siatka prostych. O architekturze nadindywidualnej,

Wydawnictwo PK, Kraków 2012.

[2] Spruta J., Mistyka katedry gotyckiej. Architektura sakralna jako

obraz i symbol postawy modlitewnej, „Studia Gnesnensia” 2014,

T. 28, 231–239.

[3] Duby G., Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980–1420, tłum.

K. Dolatowska, PIW, Warszawa 2002.

[4] Norman E., Dom Boga. Historia architektury sakralnej, Arkady,

Warszawa 2007.

[5] Walczak R., Symbolika i wystrój świątyni chrześcijańskiej, Wy 

daw nictwo Święty Wojciech, Poznań 2005.

[6] Simson O. von, Katedra gotycka. Jej narodziny i znaczenie, tłum.

A. Palińska, PWN, Warszawa 1989.

[7] Bałus W., Gotyk bez Boga? W kręgu znaczeń symbolicznych archi

tektury sakralnej XIX wieku, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń

2011.

[8] ErlandeBrandenburg A., MérelBrandenburg A.B., Histoire de l’ar

chitecture Française. Du moyen Age à la Reinaissance, Menges,

Paris 1995.

[9] HenryClaude M., Stefanon L., Zaballos Y., Principes et éléments

de l’architecture religieuse médievale, Fragile, Gavaudun 1997.

[10] Panofsky E., Architecture gothique et pensée scolastique précédé de

L’abbé Suger de SaintDenis, Les Edition de Minuit, Alen çon 1992.

[11] Bogdan M., Definicja piękna w XII wieku a architektoniczna eks

pozycja ołtarza w epoce gotyckiej, „Polonia Sacra” 2013, vol. 17,

nr 2(33), 277–297.

[12] https://www.smivision.com/ [accessed: 1.06.2017].

[13] Holmqvist K., Nystöm M., Anderson R., Dewhurst R., Jarodz

ka H., van de Weije J., Eye tracking. A comprehensive guide to

methods and measures, Oxford University Press, Oxford 2011.

[14] Duchowski A.T., Eyetracking methodology. Theory and practice,

Springer, London 2007.

Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych /Funnel church in eye tracking research 83

Podziękowania

Autorzy artykułu serdecznie dziękują prof. dr hab. inż. arch. Małgorzacie

Chorowskiej oraz dr Aleksandrze Marcinów za konsultacje w czasie

przygotowania wizualizacji wnętrz katedr. Asystą techniczną i radą przy

przeprowadzaniu badania służyła nam mgr inż. Ewa Ramus – reprezen

tująca Neuro Device Group. Ponownie dziękujemy dr inż. arch. Ag niesz

ce Gryglewskiej, mgr inż. arch. Małgorzacie Budlewskiej – doktorantce

Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej – oraz Kołu Nauko

wemu ArcHist.

Acknowledgements

We would like to thank Prof. dr hab. inż. arch. Małgorzata Chorowska

and dr inż. arch. Agnieszka Marcinów for consultations during the pre

paration of the visualisation of cathedrals’ interiors. Mgr inż. Ewa

Ramus – representing Neuro Device Group, was our technical assistant

and ad viser when conducting the research. Again, we thank dr inż. arch.

Ag nieszka Gryglewska, mgr inż. arch. Małgo rzata Budlewska, PhD

student in WA and the members of the ArcHist Scientific Club.

Streszczenie

Tekst stanowi drugą z trzech części raportu dotyczącego sondażu okulograficznego przeprowadzanego w 2017 r. w Katedrze Historii Architektury,

Sztuki i Techniki na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Badania dotyczyły charakterystyki zapoznawania się z zabytkowymi budow

lami. Pierwsza część omawiała zarejestrowany przez autorów sposób zapoznawania się z głębią nawy głównej kościoła gotyckiego. Podobnie jak

w poprzednim artykule, także w niniejszej pracy na potrzeby eksperymentu wykorzystano wizualizacje XIII i XIVwiecznych katedr francuskich.

Autorów interesowało, na ile długość nawy głównej gotyckiej katedry przekłada się na percepcję całego układu oraz czy i kiedy obserwatorzy są

bardziej skłonni do koncentracji swojej uwagi wzrokowej, identyfikując prezbiterium. Zjawisko, w którym wraz ze wzrostem długości nawy

światyni wzrok człowieka jest znacznie mocniej przyciągany przez strefę prezbiterialną, nazywa się także efektem kościoła tunelowego.

Słowa kluczowe: okulografia, katedra gotycka, percepcja architektury, kościół tunelowy, prezbiterium

Abstract

This paper constitutes the second part of a threepart report considering an eyetracking survey that took place in 2017 at the Department of History

of Architecture, Art and Technique at the Wrocław University of Science and Technology. The study focused on how people perceive historic build

ings. The first part of the report discussed the way people perceive the depth of the nave of a Gothic church. In the second part the researchers were

interested in how the length of the nave affects the perception of the entire layout of the church and in what circumstances the observers are most

willing to pay attention to the area of the presbytery. The survey included the testing of the socalled tunnel church effect theory, according to which

the longer the nave, the more attention is paid to the presbytery.

Key words: eye tracking, Gothic cathedral, perception of architecture, funnel church, presbytery

[15] Francuz P., After Imagia, Lublin 2012, http://afterimagia.pl/book/

[accessed: 11.05.2017].

[16] Onians J., Neuroarthistory. From Aristothele and Pliny to Baxan

dall and Zeki, Yale University Press, Yale 2008.

[17] Kędziora Ł., Niezauważalna i rewolucyjna neurohistoria sztuki,

„Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Kon

ser watorstwo”, Nr 45, UMK, Toruń 2014, 223–252.

[18] FolgaJanuszewska D., Muzeologia neuronalna. Inne spojrzenie na

muzeum XXI wieku, [w:] E. Kowalska, E. Ur ba niak (red.), Muzeum

XXI wieku. Teoria i praxis. Materiały konferencji

Muzeum Począt

ków Państwa Polskiego, Gniezno, 25–26 listopada 2009, Muzeum

Początków Państwa Polskiego, Gniezno 2010, 29–35.

[19] Rusnak M., Fikus W., Szewczyk J., Jak obserwatorzy postrze

gają głębię we wnętrzu gotyckiej katedry wraz ze zmianą jej pro

porcji? Sondaż okulograficzny, „Architectus” 2018, Nr 1(53),

77–88.

Wizualizacja z projektu D. Oleś

Visualization from the project by D. Oleś

Zmiany w postrzeganiu prezbiterium przy różnej długości nawy. Kościół tunelowy w badaniach okulograficznych

Marta Rusnak, Piotr Chmielewski, Joanna Szewczyk

doi:10.5277/arc190206

Streszczenie