Łemkowski dom – architektura zapomnianej tożsamości. Tradycyjna chyża, jej współczesne reinterpretacje oraz rola architektów w transmisji dziedzictwa Łemków

Dominika Cieplak

doi:10.37190/arc260101

Streszczenie

W artykule podjęto problem redefinicji łemkowskiego domu w kontekście powojennych wysiedleń oraz współczesnych prób nawiązywania do tradycyjnej architektury regionu. Dom rozumiany jest tu jako przestrzeń głęboko zakorzeniona w tożsamości kulturowej, rodzinnej i emocjonalnej, której znaczenie w społeczności łemkowskiej uległo istotnym przekształceniom po drugiej wojnie światowej. Szczególna uwaga poświęcona została pojęciu chyży – archetypu budownictwa mieszkalnego Łemków – oraz jego współczesnym reinterpretacjom w architekturze jednorodzinnej. Celem autorki była identyfikacja cech konstytutywnych dla współczesnego domu łemkowskiego oraz rozpoznanie sposobów, w jakie architektura może pośredniczyć w transmisji dziedzictwa. W analizie uwzględniono zarówno aspekty materialne (forma, proporcje, detale, materiały), jak i niematerialne (język, tradycje, relacje z otoczeniem), ukazując napięcie między wiernością tradycji a adaptacją do współczesnych potrzeb mieszkańców. Podstawą opracowania były wywiady z przedstawicielami społeczności łemkowskiej oraz z architektami projektującymi budynki inspirowane łemkowskim archetypem. Zarysowane w artykule strategie projektowe rozpięte są między zachowaniem wybranych cech tradycyjnych a ich świadomym przekształceniem. Podkreślona została także rola języka, pamięci i krajobrazu jako współtworzących sens domu. W rezultacie zaproponowana została definicja współczesnego domu łemkowskiego jako przestrzeni kulturowej ciągłości – osadzonej w regionie, lecz otwartej i dynamicznej, w której tradycja realizuje się nie tylko poprzez formę architektoniczną, ale także poprzez trwanie wspólnoty, języka i kultury.

Podgląd pełnego artykułu jest możliwy wyłącznie na większych ekranach.