2015
4(44)
DOI: 10.5277/arc150409
Stanisław A. Desławski*
Analiza architektury wnętrz mieszkalnych w „wielkiej płycie”
jako podstawa określenia terminu „architektura”
Analysis of residential interiors architecture in “large-slab”
as the basis of the term “architecture”
Użytkowanie mieszkań w standardowym budownic
twie systemowym, odbiór wnętrz, własne w nich sa
mopoczucie i sposób traktowania ich materii jest zagad
nieniem frapującym – tym bardziej iż od lat „wielka
płyta” jest przedmiotem sporów dotyczących jej racji
bytu, żywotności i trwałości. Uczestnicząc w procesie
przemian społecznej opinii, oceny wartości i odniesień do
użytkowania budownictwa wielkoprzemysłowego jako
architekt projektant i wieloletni użytkownik mieszkania
z „wielkiej płyty”, nie jest trudno ulec potrzebie zgłębie
nia wspomnianych sporów, starając się zrozumieć ich
przy czyny, stan faktyczny, a następnie wyciąg nąć odpo
wiednie wnioski
1
. Niniejsza wypowiedź – jedna zapewne
z wielu tematycznych – jest istotną częścią większej
rozprawy dotyczącej „świadomości architek to nicznej”
użytkowników własnych mieszkań.
Zagadnienie rozumienia architektury wnętrz jest po dej
mowane w różnych aspektach od lat 60. ubiegłego wie ku
2
.
W przedstawianym badaniu ma postać analizy kształ tu
architektonicznego i zasobu form wnętrz zarówno zmian
* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar
chi tecture, Wrocław University of Technology.
1
Autor, architekt, od 1987 r. mieszka wraz z rodziną w mieszka
niu z „wielkiej płyty”, poznając i odczuwając jego braki i zalety. Do
ko nał też w nim zmiany. Stało się to impulsem do podjęcia rozprawy
o intencjach i rozumieniu przekształceń architektury wnętrz w takich
lokalach – i w konsekwencji przedstawienia rozważań w niniejszym
artykule.
2
Progowe wymagania mieszkalne w odniesieniu do faz przemian
struktur rodzinnych ustaliła H. Skibniewska [1] pod kierunkiem H. Syr
kus – kontynuując następnie temat „rodziny” i „mieszkania” samodzielnie.
The use of apartments in standard residential construc
tion system, the perception of their interiors, the well
being of their residents and the treatment of their sub
stance is intriguing – especially because “largeslab”
buildings have been the subject of disputes regarding their
rationale, longevity, and durability for many years. Par
ti cipating as an architect designer who has been living in
a “largeslab” apartment building for a long time in the
process of transformations of social opinion, assessment
of the value and references to the use of largescale con
struction industry, it is not difficult to succumb to the need
of fathoming those disputes, trying to understand their
causes, the current status and then draw reasonable con
clusions
1
. This idea – certainly one of many – is a sig
nificant part of a bigger discussion on an “architectural
awareness” of the users of their own apartments.
The issue of understanding the architecture of interiors
has been brought up in various aspects since the 1960
s 2
.
In the presented study it is an analysis of their architec
tural shape and interior forms; including both the changes
made by individual residents in the permanent structure of
1
The author, an architect, has been living with his family in
a “largeslab” apartment building since 1987, learning and experiencing
its drawbacks and advantages. He also made some changes in it, which
became an impulse to the discussion of the intent and understanding of
the transformations of the architecture of the interiors in such apartments
– and consequently the presentation of the discussion in this paper.
2
The fundamental living requirements in reference to the stages of
the transformations of the family structures were established by H. Skib
niewska [1] under H. Syrkus – continuing the subject of the “family”
and “apartment” on her own.
94 Stanisław A. Desławski
do konanych przez pojedynczego użytkownika w stałej
struk turze własnego mieszkania, jak i w jego spo sobie
urzą dzenia i użytkowania. Artykuł jest jedynie za po wie
dzią takiej analizy. W nim, na pojedynczym przy kła
dzie niewielkiego mieszkania o minimalnie wypełnio nym
wnętrzu zaprezentowane są zasadnicze przekształcenia.
Aby taką analizę przeprowadzić, w latach 2010–2013
badaniom autora poddanych zostało 36 mieszkań, których
użytkownicy wyrazili na to zgodę. Mieszkania prezentu ją
kategorie użytkowe od M1 do M6. Wznoszone były
w technologiach wdrożonych do budownictwa systemów
wielkowymiarowych. W przykładach dominują lokale
z osiedli wrocławskich. Materiałem porównawczym są
mieszkania spoza stolicy Dolnego Śląska, reprezentujące
pięć ośrodków: Białystok, Głogów, Oświęcim, Tarnów
i Warszawę. Mimo że mieszkania nie podlegały wybo
rowi losowemu, zarówno sposób selekcji, jak i ograniczo
na liczba obiektów nie powinny stać się powodem zakłó
cenia efektu analizy przekształceń wnętrz. Powiększenie
w przyszłości liczby badanych mieszkań pozwoli na
zwiększenie obiektywizmu i zarazem weryfikację uzys
kanych wyników
3
.
Użytkownicy tych mieszkań przedstawiają pełny prze
krój wiekowy: od młodych do 35. roku życia, w wieku
średnim 35–60 lat, po osoby starsze powyżej 65. roku
życia. Równocześnie są to grupy:
– „tradycjonalistów”, stanowiących większość miesz
kańców w różnym wieku,
– „nowatorów”, ludzi młodych, zaznajomionych z naj
nowszymi tendencjami kształtowania wnętrz dzięki lek
turze fachowych czasopism lub korzystających z pomocy
projektantów,
–
architektów, młodszych i starszych, którzy z grupą no
watorów stanowią 1/3 użytkowników badanych mieszkań.
Efekty oglądu wnętrz są ujęte w postaci rysunków rzu
tów poziomych mieszkań, z zaznaczeniem mebli i cha
rakterystycznego sprzętu, oznaczonych graficznie szra fo
waniem, oraz wyposażenia. Wnętrza przedstawione są
w dwóch podstawowych fazach: po zamieszkaniu oraz
w for mie ciągłości przekształceń; przebudowy technicz
nie oznaczonej czernią (il. 1–3). Innowacje użytkowni
ków w wy pełnie niu wnętrz przekraczają w przyjętej skali
(1:75) i konwen cji rysunkowej możliwości szczegółowe
go wy kazania rozwiązań elementów zabudowy.
Stan każdego w mieszkań jest opisany z uwzględnie
niem statusu użytkowników, zasadniczej przebudowy, cha
rakteru wnętrz. Pogłębiona analiza opisowa wnętrz w wy
nikowej
syntezie służy trójwarstwowo prowadzonym
badaniom w oparciu o metodę E. Panofsky’ego w in ter
pretacji J. Sławińskiej
4
. Przedstawione rysunkowo, opiso
3
Zadanie praktycznie jest co najmniej po dwakroć trudne: zarów
no ze względu na naruszenie intymności mieszkańców, jak i ze względu
na prawną ochronę wrażliwych danych osobowych. Dlatego dane doty
czące identyfikacji mieszkań i konkretnych osób zostały w rozprawie
zaszyfrowane.
4
Zastosowana metoda ikonografii i ikonologii E. Panofsky’ego
[2], uzupełniona przez J. Sławińską [3], jest rzadko stosowana do dzieł
architektury, jej wnętrz czy wyposażenia, zdeterminowanego funkcją
elitarną i raczej pozbawionego wątków narracyjnych.
their own apartments and in the way the apartment interiors
are designed and used. This paper is just an introduction to
such an analysis. It presents the basic changes made in
a rather small apartment with its interior minimally filled.
In order to conduct such an analysis the author studied
36 apartments whose residents agreed to that in 2010–
2013. The apartments were designed for 1–6 residents
(M1M6.) They were built in compliance with the forms of
construction implemented to the largesize construction
sy stem. Most of the apartments are located in Wrocław
residential estates. The apartments not from the capital of
Lower Silesia, representing five cities: Bia ły stok, Głogów,
Oświęcim, Tarnów and Warsaw, were used for comparison.
Although the apartments were not selected at random, nei
ther the selection method, nor their limited number should
distort the result of the analysis of interior transformations.
The bigger number of the studied apartments in the future
should increase objectivism and verification of findings
3
.
The residents of those apartments represent all age ca
tegories: young residents aged up to 35, middleaged re
sidents aged 35–60, and elderly residents aged over 65. At
the same time they represent the following groups:
–
“traditionalists” – most of the residents at different age,
– “innovators” – young people who know the latest
trends in interior design from specialistic magazines or
professional designers whose services they use,
– architects – both young and older who together with
the group of innovators compose 1/3 of the users of the
studied apartments.
The effects of the visits to the residential interiors are
presented in the form of floor plans of the apartments with
furniture and specific equipment marked by hachuring.
The interiors are presented in two basic stages: after mov
ing in and in the form of continuous transformations;
technical remodeling marked black in the drawing (Fig.
1–3). The innovations in troduced by the users in filling the
interiors exceed the possibility of indicating detailed solu
tions in the assumed scale (1:75) and drawing convention.
Each apartment is described, taking into account the
status of the users, the basic remodeling, and the nature of
its interiors. A more profound descriptive analysis of the
interiors in the resulting synthesis is used in the research
conducted on three levels based on the E. Panofsky’s
method as interpreted by J. Sławińska
4
. The results pre
sented in drawings, descriptions and in a table are limited
to the distinctive features. The features which are specific
and go beyond the assumed – presented below – model of
antagonism between ideal conditions were ignored.
The research shall result in developing a method of
analysis which potentially might be inspirational for the
neverending dispute between the opponents and the sup
3
The task is difficult for at least two reasons: due to the violation
of the intimacy of the residents as well as due to legal protection of
confidential personal data. That is why the data regarding the identifica
tion of the apartments and specific persons are coded in the paper.
4
The applied method of E. Panofsky’s iconography and iconology
[2], complemented by J. Sławińska [3], is rarely used for works of archi
tecture, its interiors or furnishing which is determined by the elite func
tion and usually displays no narrative motifs.
Analiza architektury wnętrz mieszkalnych w „wielkiej płycie” /Analysis of residential interiors architecture in “large-slab” 95
wo, tabelarycznie wyniki ograniczone są do cech charak
terystycznych. Pominięte zostały cechy osobliwe i nie
mieszczące się w przyjętym do badań – przedstawionym
dalej – modelu antagonizmu stanów idealnych.
Rezultatem ma być wykreowanie sposobu analizy,
który potencjalnie mógłby inspirująco wpłynąć na nie
kończący się spór adwersarzy i admiratorów nowocze
sności, dotyczący zmian następujących w tworzeniu
architektury, zwanych postępem
5
.
5
Najnowsze artykuły zawiera zbiór R. Gładkiewicza, w którym
Z. Dolczewski [4] omawia przemiany wnętrza mieszkalnego, M. Jew
porters of modernity regarding the changes taking place
in the development of architecture called progress
5
.
The analysis of forms of the interior and furnishing,
being an attempt at interior “iconology”, can:
– be obtained by the historians and theoreticians of
architecture as a research tool,
– provide a basis for the extension of research area for
other research disciplines, especially in such a specific
5
The latest papers are included in the collection by R. Gładkiewicz
where Z. Dolczewski [4] discusses changes in the residential interior,
M. Jewdokimow [5] analyzes the furniture specific to modern interiors,
P. Szarzyński [6] presents a critique of the surroundings.
Il. 1. Mieszkanie po zasiedleniu. Rzut poziomy wnętrz
Fig. 1. Apartment after the settlement.
The horizontal section of interiors
Il. 2. Mieszkanie po przekształceniu.
Rzut poziomy z planem mebli oraz wyposażenia
Fig. 2. Apartment after transformation.
The horizontal section with furniture and equipment
widok I–I/view I–I
widok II–II/view II–II
widok III–III/view III–III
widok IV–IV/view IV–IV
widok V–V/view V–V
skala 1:75/scale 1:75
skala 1:75/scale 1:75skala 1:75/scale 1:75
Il. 3. Mieszkanie po przekształceniu.
Przekroje pionowe z widokiem mebli i wyposażenia
Fig. 3. Apartment after transformation.
Vertical sections with views of furniture and equipment
96 Stanisław A. Desławski
Analiza form wnętrza i wyposażenia, będąc próbą
„ikonologii” wnętrza, może:
– być pozyskana przez historyków i teoretyków archi
tektury jako narzędzie badań,
– dać podstawę do poszerzenia obszaru badań dla in
nych dyscyplin badawczych, zwłaszcza w tak specyficz
nym zakresie jak architektura mieszkania; z natury zmien
nego i realizującego „styl życia” samych mieszkańców
6
,
– znaleźć zastosowanie praktyczne, chociażby w wy
tycznych do założeń projektowych architektury.
Zamiarem autora jest też stworzenie alternatywnej de
finicji terminu „architektura”, której oryginalną podstawą
są wykonane inwentarzacje rysunkowe.
*
Analizę opisową i rysunkową uzupełnia celowo skon
struo wana tabela (tab. 1). Ujmuje ona funkcje wnętrz miesz
kań, wyposażenie i wystrój. Umożliwia interpretację tych
form, przyjmowaną jako „wypowiedzi” mieszkańców. W ar
tykule obrazuje sposób analizy przykładowego mieszkania.
36 zakodowanym w tabeli 1 mieszkaniom przyporząd
kowane jest 36 form. Graficznie kółkiem oznaczone są
formy historyczne i eklektyczne, a kwadratem formy geo
metryczne i funkcjonalne. Preferencje form wyrażono
następująco: tak (+), nie (–), brak zdania (o).
Wybór form i ich liczba w zagospodarowaniu wnętrz
wskazują na preferencje użytkownika analizowanego
lokalu, sposób odniesienia się do wnętrza oraz reali
zowanie – wraz z wykonaną przebudową – własnej myśli
architektonicznej.
*
Aby analiza formalna była wyrazista i rozłączna, po
minięte zostały podobieństwa i analogie, a zaakcen
towane kontrasty i wzajemne przeciwstawienia. Dzięki
temu uzyskany został klarowny obraz w postaci dwu
biegunowego, wyidealizowanego modelu; schematu ba
daw czego zawierającego ekstremalne graniczne stany.
Kla rowny, mimo będącego przywilejem i cechą artysty –
w tym archi tekta – podkreślania własnej odrębności; z po
mi nięciem ewentualnych filiacji i podobieństw (il. 4).
Całe bogactwo zróżnicowania form i tendencji w sztu
ce użytkowej – w tym i architekturze – skumulowane
w naszym otoczeniu i mieszkaniach, dla jasności analizy
całego wywiadu i finalnej charakterystyki zostało zre
dukowane tym samym do wzajemnie opozycyjnych sta
no wisk. Wzię to tu pod uwagę zarówno tezy i programy,
jak i formy wizualne, mające być ich realizacją. Dzięki
dokimow [5] zajmuje się analizą mebla wyróżniającego wnętrza współ
czesne, P. Szarzyński [6] wnosi krytykę otoczenia.
6
Równolegle do socjologicznych i kulturowych badań nad „sty
lem życia” prowadzone były liczne analizy „stylów” wnętrz; w tym
i mieszkań z wielkiej płyty. Z wybranej literatury szczególną inspiracją
były artykuły: K. Dörhöfer [7] oraz U. Tarlinden [8], zawarte w zbiorze
niemieckiej badaczki K. Dörhöfer. W literaturze rodzimej pomocne
pozostają artykuły będące częścią lub wynikami obszernych badań kul
tury mieszkaniowej w Polsce, publikowane w miesięczniku „Archi
tektura”. Wśród autorów wymienić należy: porównującą przydatność
rozwiązań projektowych mieszkań W. Malicką [9]; wprowadzającą opis
potrzeb i aspiracji użytkowników A. Rębowską [10]; szukającą miejs
ca dla wzorów kulturowych w projektowaniu współczesnych mieszkań
K. TrautsoltKleyff [11].
scope as residential architecture; changeable by definition
and implementing the “lifestyle” of the residents them
selves
6
,
– be practically applied for instance in the guidelines
of the architecture design assumptions.
The author’s intent is also to develop an alternative
definition of the term “architecture” whose original basis
is conducted drawing surveys.
*
The descriptive and drawing analysis is compleme
nted with a specially structured table (Table 1). It shows
the functions of the residential interiors, furnishing, and
de co ration. It allows for interpretation of these forms,
assu med to be the residents’ “opinion”. It demonstrates the
method of analysis of a specific apartment in the article.
36 forms were assigned to 36 apartments coded in
Table 1. The historic and eclectic forms are graphically
marked with a circle, whereas geometric and functional
forms are marked with a square. The preferences of forms
are marked as yes (+), no (–), no opinion (o).
The selection of forms and their number in the interior
design indicate the analyzed apartment’s user’s prefe
rences, their attitude to the interior and how they pursue
their own architectural thought through remodeling.
*
For the formal analysis to be clear and separate, the
similarities and analogies were ignored and the contrasts
as well as mutual juxtapositions were highlighted. This
resulted in a clear picture in the form of a bipolar, idea
lized model; a research plan with extreme boundary con
ditions. Clear, despite emphasizing the artist’s – including
the architect’s – own originality, being their privilege and
a characteristic feature; ignoring any possible relations
and similarities (Fig. 4).
For the clarity of the analysis of the whole interview
and final characteristics, the great variety of forms and
trends in applied art – including architecture – accumulated
around us and the apartments, was reduced to the mu
tually oppositional conditions. Both the theses and pro
grams as well as the visual forms which they were
supposed to express were taken into account. Such a re
duction resulted in the development of a clear oppo sition
and mutually exclusive trends which could be shown in
a diagram where they provide a kind of boundaries, that
are actually impossible to reach, with specific works in
between them. The names of such ideal conditions are
taken from historic disputes which are still going on –
which go back to the 1920
s
and 1930
s
.
6
Numerous analyses of interior “styles”. including largeslab
apar tments were conducted along with sociological and cultural research
on “lifestyle”. In the selected literature special inspiration came from the
articles by K. Dörhöfer [7] and U. Tarlinden [8] included in the collec
tion by the German researcher K. Dörhöfer. The domestic literature
provides helpful articles, being part of findings of large research of the
residential culture in Poland, published in the monthly “Architektura”.
The authors who should be mentioned include: W. Malicka – comparing
the usefulness of the apartment design solutions [9]; A. Rębowska –
introducing a description of the users’ needs and aspirations [10];
K. TrautsoltKleyff – looking for room for cultural patterns in designing
modern apartments [11].
Analiza architektury wnętrz mieszkalnych w „wielkiej płycie” /Analysis of residential interiors architecture in “large-slab” 97
STREFY/ZONES WYPOSAŻENIE/EQUIPMENT WYSTRÓJ/DECOR
wejścia
entrance
wypo czyn koworobocza/restwork usługowoutylitarna/servicesutility meble i sprzęty/furniture and equipment materiały/materials
kompozycja
composition
kolory
colors
dekoracje
decorations
Funkcja
Function
prezentacja
presentation
przebywanie
living
praca i sen
work and sleep
żywienie
feeding
higiena
hygiene
siedziska, stoły, łoża,
skrzynie
seats, tables, beds, crates
regały, szafy
racks,
wardrobes
sprzęt audio
audio
appliances
wykończenie
finish
Form
Forms
przedpokój reprezentacyjny/representative hall
przedpokój praktyczny/practical hall
pokój dzienny/living room
salon/parlor
pokój uniwersalny/universal room
pomieszczenie kuchenne/kitchen room
wypoczynkoworoboczy (gabinet)
restwork (study)
roboczy (pracownia)/work (workshop)
wypoczynkowy (sypialnia)/rest (bedroom)
kuchnia przestrzenna (otwarta)
spatial kitchen (open space)
kuchnia tradycyjna (ludowa)
traditional kitchen (folk)
kuchnia współczesna (eklektyczna)
contemporary kitchen (eclectic)
kuchnia nowoczesna („laboratorium”)
modern kitchen (“laboratory”)
sanitariaty zwykłe/usual sanitary facilities
sanitariaty nowoczesne/modern sanitary facilities
masywne „ciężkie”/massive “heavy”
szkieletowe/skeleton
„wysokie”/“tall”
„niskie”/“small”
meblościanki/wall units
wbudowane/builtin
telewizor, radio/TVset, radio
komputer/computer
drewno, tkanina/wood, textile
metale/metals
szkło, ceramika/glass, ceramic
tworzywa lub skóra/plastic or leather
wypełniająca, pełna/filling, complete
przestrzenna, pusta/spatial, empty
uporządkowana, regularna, symetryczna/
ordered, regular, symmetrical
swobodna, nieregularna, luźna
free, irregular, unrestricted
ciepłe/warm
zimne/cold
tradycyjne (historyczne)/traditional (original)
nowoczesne (abstrakcyjne)/modern (abstract)
symbole, znaki, miejsca, tła
symbols, signs, places, backdrops
l
n n
l
n
l l
n
l l l l
n
l
n
l
n
l
n n
l
n n
l
n n n
l
n
l
n
l
n
l
n
l
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36
XX
–
o
+ – – – – – + – – +
o
+ – – +
o
+ – + + – – + + + – + – +
o o
– + –
Tabela 1. Analiza wnętrz mieszkań. Przykładowe mieszkanie XX
Table 1. Analysis of flat interiors. Example of flat XX
l formy historyczne i eklektyczne/historic and eclectic forms
n formy geometryczne i funkcjonalne/geometric and functional forms
+ tak/yes
– nie/no
o brak zdania/no opinion
One of those extremes is the neohistorical traditiona
listic eclecticism with rich romantic decorativism, em
ploying old forms of style. Its opposition is the ascetic
geometricism, implementing an antihistorical and anti
romantic functional program.
The distinctive forms of historicism include decorative
symbols which provide for its dominant need of the tradi
tional – maybe “conservative” – prestige. On the other
hand, what distinguishes the ahistorical geometricism is
its pursuit of functional simplicity and utility objectives. In
the suggested model, the dominating prestige in histori cism
corresponds to the practical objectives in geometricism.
The characteristic features of both ideal conditions
include oppositional forms, such as details of furnishing
and composition as well as equipment in the analyzed
interiors. What distinguishes each of the oppositional
con ditions is 18 distinctive features defining their forms.
In regard of the forms of furnishing the “heavy and large”
equip ment, which is characteristic of historicism, corre
sponds to – its opposite – “light and delicate” furniture,
which is typical of the ahistorical geometricism. The
scope of that description also includes material prefe
rences and colors.
Apart from formal analysis the description of archi
tecture is complemented with the distinctness of mutu ally
exclusive trends: one pursuing “comfort” and the other
un restricted movement, being a substitute of “freedom”.
In compliance with the idea of antihistorical “ascetic
geometricism” an apartment should guarantee maximum
freedom of movement, enabling the residents to feel free.
In such a case an ideal and practically unattainable
extreme would be an apartment with no furniture. On the
other hand, the will to achieve prestige as well as sym
bolic and decorative forms which are characteristic of the
historical “romantic decorativism” is demonstrated by
furnishing the apartments with new equipment and de
vices which are supposed to raise the standard of living.
The higher the comfort, the less and less free room
7
.
The distinctness of these trends is expressed with the
ratio illustrating the relation between the space taken by
furniture and other equipment and the floor area. This is
demonstrated for reference by function y = 100%/x in the
form of a curve whose arms asymptotically approach both
axes: x and y. Where x is the area occupied by furniture
and y is the floor area (Fig. 5).
The randomly selected example from the whole group
of (36) apartments, that should represent the assumed
research method, illustrates two aspects of formal analysis.
In spite of efforts at eliminating subjectivism by simple
and straightforward formal qualifications included in the
table, they are (and remain to be) to some degree based on
individual feelings and assessment, defying verification.
7
Inspiration came from the experiments conducted when the inte
riors were designed, when it was necessary to put too much furnishing
in them. It demonstrated a dialectic connection and “antagonism”
between comfort and freedom. The condition being an actual realization
of a broader, existential dilemma: “to have or to be” presented by
E. Geisler [12]. Paradoxically, however, a prestigious emptiness can
bring comfort too.
Kod
mieszkania
Apartment code
Preferencje
Preferences
98 Stanisław A. Desławski
takiej redukcji osiągnięta została czytelna opozycja i wy
kluczają ce się tendencje, które można zobrazować na
wykresie. Na nim stanowią one rodzaj granic realnie
nieosiągalnych, między którymi mieszczą się konkretne
dzieła. Nazwy tych stanów idealnych są zapożyczone z hi
storycznych, choć nadal toczonych polemik – sięgających
lat 20. i 30. XX w.
Jedną z tych skrajności jest neohistoryczny tradycjona
listyczny eklektyzm z całym bogactwem romantycznego
de koratywizmu, eksploatującego dawne formy stylowe. Je go
opozycją jest ascetyczny geometryzm, realizujący anty hi
storyczny i antyromantyczny program funkcjona lizmu.
Wyróżniającą formą historyzmu są dekoracyjne sym
bole, realizujące dominującą w nim potrzebę tradycyj
ne
go – może „konserwatywnego” – prestiżu. Natomiast
ahis to ryczny geometryzm wyróżnia się dążeniem do funk
cjonalnej prostoty i realizacji celów użytkowych. W za
proponowanym modelu dominującemu prestiżowi w his
toryzmie odpowiadają cele praktyczne geometryz mu.
Cechy charakteryzujące oba stany idealne przybierają
formy opozycji, obejmując zarówno szczegóły wypo sa że
nia i kompozycji, jak i sprzęty w analizowanych wnętrzach.
Każdy z opozycyjnych stanów wyróżnia po 18 cech ok
reślających formy. W odniesieniu do form wyposażenia,
sprzętom „ciężkim i wielkim”, charakterystycznym dla
historyzmu, odpowiadają – jako ich przeciwieństwo –
meble „lekkie i delikatne”, typowe dla ahistorycznego
geo metryzmu. W zakres tej charakterystyki włączone są
też preferencje materiałowe i kolorystyczne.
Oprócz analizy formalnej charakterystykę architektury
uzupełnia wskaźnik obrazujący diametralność wyklu cza
jących się tendencji: jednej dążącej do „komfortu”, dru
giej zaś do swobody ruchu, będącej namiastką „wolności”.
Zgodnie z ideałem antyhistorycznego „ascetycznego
geo metryzmu” mieszkanie powinno zapewnić maksy mal
ną swobodę ruchu, pozwalającą mieszkańcom czuć się
wolnymi. Granicą idealną i praktycznie nieosiągalną by
łoby w takim przypadku mieszkanie całkowicie poz ba
wione mebli. Natomiast chęć osiągnięcia prestiżu i form
symbolicznodekoracyjnych charakterystycz nych dla hi
sto rycznego „romantycznego dekoratywizmu” ob jawia się
wyposażaniem mieszkań w coraz to nowe sprzę ty i urzą
dzenia mające podnieść standard życia. Uzyska ny kom fort
powoduje wydatne zmniejszenie wolnej prze strzeni
7
.
Diametralność tych tendencji wyraża wskaźnik przed
stawiający stosunek powierzchni zajętej przez meble
i in ne urządzenia do powierzchni mieszkania. Poglądowo
ilustruje go funkcja y = 100%/x o formie krzywej, której
ramiona zbliżają się asymptotycznie do obu osi: x i y.
Gdzie x to wielkość powierzchni wyposażonej, zajętej przez
meble, a y to wielkość powierzchni mieszkalnej (il. 5).
Przykład wybrany losowo z całego zbioru (36) miesz
kań, mający reprezentować przyjętą metodę badań, ilu
7
Inspiracją były tu eksperymenty przeprowadzone w trakcie pro
jektowania wnętrz, przy konieczności umieszczenia w nim zbyt wielu
sprzętów. Uświadomiło to dialektyczny związek oraz „antagonizm”
kom fortu i wolności. Stan będący konkretyzacją szerszego, egzystencjal
nego dylematu: „mieć czy być” przedstawiony przez E. Geislera [12].
Chociaż paradoksalnie komfortem może być też stan prestiżo wej pustki.
If that dose of subjectivism proves too big, then the
quantitative factors complementing the analysis become
even more significant.
The table shows the forms of both distinctive, mutually
exclusive trends. The described example demonstrates the
features of both of them – which is shown in the analysis.
The qualification of the example to one of these trends is
determined by the relations between those features as
getting closer to one and at the same time away from the
other trend – its opposite. The formal description can be also
presented by percentages. This is a relation of the number
of observed features of forms to their full scope (Fig. 6).
Romantyczny dekoratywizm
Romantic decorativism
Geometryzm
Geometricism
Funkcjonalizm
Functionalism
Ascetyczny geometryzm
Ascetic geometricism
Konkretne przykłady/Concrete examples
Historyzm
Historicism
42,6%
0
22,8%
Il. 4. Stany opozycyjne i graniczne
Fig. 4. Oppositional and boundary conditions
Il. 5. Dychotomia komfortu i wolności
Fig. 5. Dichotomy of freedom and comfort
y
0
x
Analiza architektury wnętrz mieszkalnych w „wielkiej płycie” /Analysis of residential interiors architecture in “large-slab” 99
struje dwa aspekty analizy formalnej. Mimo dążenia do
eli minacji subiektywizmu przez proste i jednoznaczne
kwa lifikacje formalne zawarte w tabelarycznym zesta
wieniu są (i pozostaną) one w pewnym stopniu oparte na
indywidualnych wrażeniach i ocenach, nie poddając się
weryfikacji. Jeśli taka doza subiektywizmu okaże się być
może zbyt duża, wówczas tym większe znaczenie
uzyskują wskaźniki ilościowe wzbogacające tę analizę.
Zestawienie tabelaryczne obejmuje formy obu wy róż
nionych, przeciwstawnych tendencji. Rozpatrywany przy
kład zawiera zarówno cechy jednej, jak i drugiej z nich
– co ujawnia analiza. O zakwalifikowaniu przy kła du do
którejś z tych tendencji przesądza relacja tych cech jako
zbliżenie do jednej, przy jednoznacznym od daleniu od
tendencji jej przeciwstawnej. Charakterystykę for malną
można przedstawić też procentowo. Jest to re lacja sto
sunku liczby zaobserwowanych cech form do peł nego ich
repertuaru (il. 6).
Ilustracja 6 obrazowo przedstawia opozycyjne cechy
formalne i antagonizm komfortu i swobody, wykazując
także powinowactwo cech: ich zbliżanie się bądź odda
lanie od stanów idealnych. W prezentowanym przykładzie
wnętrza cztery cechy (23,5%) łączą go z eklektyzmem,
zaś dziesięć (58,0%) łączy z funkcjonalizmem. Wpro
wadzony wskaźnik opozycji komfortu i wolności, in for
mując o relacji przestrzeni zajętej przez sprzęt (22,8%),
obrazuje stopień komfortu. Tym samym określa też sto
pień wolności (77,2%).
Większość spośród 36 analizowanych mieszkań jest
„umiarkowana” – „odległa genetycznie” od doktrynalnych
skraj ności, łącząc cechy obu wykluczających się tenden
cji. Całość zbioru omawianych przykładów spełnia wa
run ki rozkładu naturalnego (krzywej dzwonowej Gaussa).
Przy kładów ekstremalnych, zbliżonych do idealnych sta
nów granicznych, jest relatywnie mało. Dominują roz
wią zania nieortodoksyjne funkcjonalnoeklektyczne, łą
Figure 6 presents the oppositional formal features and
the antagonism of comfort and freedom, demonstrating
also the affinity of the features: their proximity to the
ideal conditions. Four features (23.5%) in the selected
interior combine it with eclecticism, whereas ten (58.0%)
with functionalism. The ratio of opposition between
comfort and freedom, providing information about the
relation between the space taken by equipment (22.8%),
demonstrates the degree of comfort. Consequently, it also
indicates the degree of freedom (77.2%).
Most of the 36 analyzed apartments are “moderate” –
“genetically distant” from the doctrinal extremes, com
bining the features of both mutually exclusive trends. The
whole group of the discussed examples meet the conditions
of the natural distribution (the Gaussian distribution).
There
are relatively few extreme examples (close to the
ideal
boundary conditions). Most of them are nonortho
dox func
tional and eclectic ones, combining the mutually
ex clu sive
forms determined by t
he state of associations
(Fig. 7).
The characteristics provided by this analysis can be
used in the attempt at defining the term “architecture”.
The simplification and the reduction of the diversifica
tion resulted also in the form of the characteristics, de
mon strating similarly oppositional and alternative struc
ture.
The reconstruction of the meaning of the term “ar
chitecture” included by “selftaught” architects in the
forms of their own apartments, ignored their own ver bal
opinions and explanations because they are usually some
idealization and projection of their own ideas or dreams
and not a description of real programs or executed
works.
Such an analysis of the interiors of the studied apart
ments provided a description of ideas and programs
which are hidden behind their forms. This is a technique
Preferencje „komfortu”
Preferences of “comfort”
Preferencje „wolności”
Preferences of “freedom”
Liczba cech tradycyjnych (23,5%)
Number of traditional features
Liczba cech „nowoczesnych” (58%)
Number of “modern” features
0
0
4
0
0
100
100 50
77,2%
18
18
10
22,8%
Il. 6. Relacje cech stanów opozycyjnych
Fig. 6. Relations of features of oppositional conditions
Stan idealny/Ideal condition
Stan idealny/Ideal condition
Częstości występowania / Frequency of occurrence
50%
0
0
32,7%
Pełny kompromis/Full settlement
Stan asocjacji/Condition of association
Il. 7. Teoretyczny model stanów ekstremalnych
Fig. 7. Theoretical model of extreme conditions
100 Stanisław A. Desławski
czą ce przeciwstawne formy określone stanem aso cjacji
(il. 7).
Charakterystyka będąca wynikiem takiej analizy może
posłużyć do próby ustalenia terminu „architektura”.
Konsekwencją uproszczenia i redukcji zróżnicowania jest
również forma tej charakterystyki, wykazująca podob
nie opozycyjną i alternatywną strukturę.
W rekonstrukcji sensu terminu „architektura”, za war
tego przez „domorosłych” architektów w formach włas
nego mieszkania, pominięte zostały ich własne wy po
wiedzi słowne i wyjaśnienia. Są one bowiem z re guły
idealizacją i projekcją własnych wyobrażeń czy ma rzeń,
a nie opisem realnych programów lub wy ko nanych dzieł.
Z takiej analizy wnętrz badanych mieszkań uzyskana
została charakterystyka idei i programów, które kryją się
za ich formami. Jest to zabieg podobny do zapropo no wa
nej analizy i określenia – o formie alternatywnej de fi ni cji
– zastosowanej już w odniesieniu do dzieł sztuki
8
(tab. 2).
Historyka architektury i architekta nurtuje pytanie, ja
kie miejsce w tej charakterystyce zajmuje własne miesz
kanie architekta projektanta. Zapewne ujawni w nim swe
upodobania, może własny warsztat. Być może zawarta
w nim będzie akademicka indoktrynacja: cenna wskazów
ka na temat efektów współczesnego kształcenia.
Zarówno badania konkretnych mieszkań, jak i sformu
łowana charakterystyka są możliwe do weryfikacji, speł
niając tym samym kryteria naukowej sprawdzalności.
Efektywność metody analizy form określić można, roz
szerzając je na inne, dalsze przykłady. Inną formą weryfi
kacji mogłoby być porównanie uzyskanych tu wyników
z tradycyjnymi metodami, bardziej swobodnymi i intui
cyj nymi, nie tak sformalizowanymi i nieopartymi na
dwubiegunowym modelu opozycyjnych stanów.
Charakterystyka taka nie jest również formą zamknię
tą: jej opozycyjne i wariantowe człony można w zależnoś
ci od dodatkowych założeń redukować bądź uzupełniać.
8
Sztukę definiuje i alternatywne definicje tworzy W. Tatarkiewicz [13].
si milar to the suggested analysis and determination – in
a form of an alternative definition – already applied to
works of art
8
(Table 2).
Historians of architecture and architects are intrigued
by the question of where the architect designer’s own
apartment fits in the characteristics. They would surely
show their own preferences in it. Maybe they would dem
onstrate the academic indoctrination: a valuable indica
tion of the effects of modern education.
Both the studies of specific apartments and the devel
oped characteristics are verifiable, thus meeting the crite
ria of scientific verification. The effectiveness of the
method of the analysis of forms can be determined by
extending its application to other examples. Another form
of verification might include a comparison of these find
ings with the traditional methods which are more flexible
and intuitive and not so formalized and not based on
a bipolar model of oppositional conditions.
Such a characteristic is not a closed form either: its
oppositional and variant units can be reduced or comple
mented, depending on additional assumptions
Translated by
Tadeusz Szałamacha
8
Art is defined and alternative definitions are developed by W. Ta
tarkiewicz [13].
Lp.
No.
Architektura może być/Architecture can be
1
Odtworzeniem czy też stylizacją form Natury
Reproduction or stylization of forms of Nature
jak i
as well as
abstrakcją, grą i rytmem geometrycznych form
abstraction, play, and rhythm of geometric forms
2
Nośnikiem znaczeń i symboli
A carrier of meanings and symbols
jak i
as well as
pozbawioną znaczeń
with no meanings
3
Cieszącą ozdobami, wstrząsającą i szokującą
With decorations, astonishing, and shocking
bądź
or
służącą wygodzie i łagodzącą nastroje
providing comfort and soothing
4
Kompozycją otwartą, częścią otoczenia
i krajobrazu, dążącą do pełnej integracji
Open composition, part of surroundings and
landscape, aimed at full integration
bądź
or
dziełem autonomicznym odizolowanym od otoczenia,
dążącym do doskonałości
independent work isolated from the surroundings, aimed at perfection
5
Masą i objętością, a także wielkością wyrażającą
trwanie i nieprzemijalność
Mass and volume as well as entity expressing
lasting and timelessness
bądź
or
charakteryzującą się dematerializacją struktur, eksponując formy
lekkie, sugerując przypadkowość i przemijalność
dematerializing structures, exposing light forms,
suggesting randomness and transience
Tabela 2. Charakterystyka idei i programów
Table 2. Characteristic of ideas and programs
Analiza architektury wnętrz mieszkalnych w „wielkiej płycie” /Analysis of residential interiors architecture in “large-slab” 101
Bibliografia /References
[1] Skibniewska H., Zależność układu mieszkań od struktury rozwoju
rodziny, technologii i ekonomii, praca doktorska, Politechnika War
szawska, Warszawa 1966, 61–100.
[2] Panofsky E., Studia z historii sztuki, Państwowy Instytut Wy
dawniczy, Warszawa 1971, 11–19.
[3] Sławińska J., Estetyka dla projektantów, Wydawnictwo PWr,
Wrocław 1979.
[4] Dolczewski Z., Przemiany wnętrza mieszkalnego, [w:] R. Gład
kiewicz (red.), Dom w zwierciadle minionego czasu. Przestrzeń
kul turowo-społeczna na przełomie XIX i XX wieku, Muzeum Ziemi
Kłodzkiej, Kłodzko 2001, 32–52.
[5] Jewdokimow M., Meblościanki i ich użytkowanie w polskich miesz-
kaniach, [w:] R. Gładkiewicz (red.), Dom w zwierciadle mi nionego
czasu. Przestrzeń kulturowo-społeczna na przełomie XIX i XX wie-
ku, Muzeum Ziemi Kłodzkiej, Kłodzko 2001, 285–301.
[6] Szarzyński P., Wrzask przestrzeni. Dlaczego w Polsce jest tak
brzyd ko, Polityka Spółdzielnia Pracy, Warszawa 2012.
[7] Dörhöfer K., Dreizehn Haushalte und ihr Ambiente, [w:] K. Dör
höfer (red.), Wohnkultur und Plattenbau, Berlin 1944, 9, 17, 39,
155–224.
[8] Tarlinden U., Dörhöfer K., „Die „andere“ Wohnkultur – zur Ba -
lance zwischen vorgefertigter Auβenwelt und privaten Wünschen,
Ein Fazit, [w:] K. Dörhöfer (ed.), Wohnkultur und Plattenbau,
Ber lin 1944, 225–229.
[9] Malicka W., Użytkowanie mieszkań o różnych układach, „Archi
tektura” 1960, Nr 3, 117–122.
[10] Rembowska A., Warunki zamieszkiwania w opiniach społecznych,
„Architektura” 1982, Nr 3, 20–21.
[11] TrautsoltKleyff K., Portret Polaka we wnętrzu, „Architektura”
1988, Nr 3, 63–68.
[12] Geisler E., Psychologie für Architekten. Eine Einführung in die
archi tekturpsychologische Denk-und Arbeitsweise, Deutsche Ver
lagsanstalt, Stuttgart 1978, 71.
[13] Tatarkiewicz W., Droga przez estetykę, PWN, Warszawa 1972.
Streszczenie
Zmiany w kształcie i funkcji wnętrz dokonywane przez lokatorów podczas zasiedlania mieszkań z „wielkiej płyty” pozwalają na poznanie powodów
tych przekształceń i rozumienia architektury przez użytkowników. W artykule przekształcenia przedstawione są na wybranym spośród 36 badanych
mieszkań przykładzie. Wprowadzone formy ujęte są tu tabelarycznie oraz modelowo diagramami. Uzyskane tak materialne ślady architektonicznej
samowiedzy mieszkańców – a nie tylko ich deklaracje – dają podstawę do charakterystyki terminu „architektura”, jego cech i zakresu.
Słowa kluczowe: architektura, wnętrza mieszkalne, style życia, przekształcenia, definicja
Abstract
Changes in the form and function of interiors carried out by the users during the setting of large slab flats allow us to become acquainted with the
reasons for these changes and the owners’ understanding of the term “architecture”. In the article, basing on examples of flats chosen from
36 examined apartment rooms, transformations made by the users are presented. These transformations are displayed in tables and models.
The obtained material traces of architectural selfknowledge of the tenants and not only their declarations, permit the characterization of the “term”
architecture – its features and range.
Key words: architecture, flat interiors, lifestyles, transformation, definition
Tradycyjny dom wiejski
(piórko, rys. A. Kaźmierczak)
Traditional village house
(stylus, by A. Kaźmierczak)