Art of smithery in architecture – the northern gate to the hydroelectric Power Station II located in Wrocław as an example of integration of arts

Introduction

The purpose of this article is to determine how art

of smithery and architecture co-create modern art. On

the example of the hydroelectric power station building

which is located at 3a Księcia Witolda Street in Wrocław

a combination of architecture and artistic metalwork has

been presented (Fig. 1). The described structure was de -

signed by Wrocław architect Max Berg in cooperation

with Professor Jaroslav Vonka – a remarkable black -

smith and sculptor whose creative activity contributed

to the revival of the smithery tradition in Lower Silesia

2014

3(39)

DOI: 10.5277/arc140304

Izabela Machometa*

Kowalstwo artystyczne w architekturze – brama wrocławskiej

Elektrowni Wodnej II (Północnej) jako przykład integracji sztuk

Art of smithery in architecture – the northern gate to the hydroelectric

Power Station II located in Wrocław as an example of integration of arts

Wprowadzenie

Celem niniejszej pracy jest określenie sposobu, w jaki

kowalstwo artystyczne i architektura współtworzą sztu-

kę nowoczesną. Na przykładzie budynku elektrowni

wodnej zlokalizowanej przy ul. Księcia Witolda 3a we

Wroc ławiu zaprezentowano połączenie architektury z me-

taloplastyką (il. 1). Omawiany obiekt zaprojektował wro-

cławski architekt Max Berg we współpracy z pro fesorem

Jaroslavem Vonką – wybitnym kowalem i rze źbiarzem,

którego twórczość przyczyniła się do ożywienia tradycji

kowalskich na terenie Dolnego Śląska [1]. Wrocławska

brama jest jednym z nielicznych przykładów nowocze-

snej metaloplastyki o kompozycji tektonicznej. Tektonika

przejawia się tu w podporządkowaniu części skła dowych

obiektu oraz jego detali zasadzie zwartości i przejrzysto-

ści całej kompozycji [2]. Sposób opracowania kutej bra-

my sprawia, że modernistyczna architektura nie traci nic

na swojej surowości. Budynek współgra z jej starannie

opracowanymi detalami, mimo wprowadzenia symbo-

licznych form prezentujących wysoką klasę artystycz-

ną [3]. Autor bramy umiejętnie wykorzystał możliwości,

jakie daje obróbka elementów stalowych (pł

askowników,

kątowników, prętów i blach). Zastosował tradycyjne roz-

wiązania w nowej, autorskiej formie, rzeźbiarsko traktu-

jąc płaskie elementy kompozycji i świadomie zostawiając

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej / Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Il. 1. Elektrownia Wodna II we Wrocławiu – architektura: Max Berg,

metaloplastyka: Jaroslav Vonka (fot. I. Machometa)

Fig. 1. The hydroelectric Power Station II in Wrocław – architecture:

Max Berg, metalwork: Jaroslav Vonka (photo by I. Machometa)

42 Izabela Machometa

[1]. The Wrocław Gate is one of the few examples of mo -

dern artistic metalwork that has a tectonic composition.

Here, tectonics is manifested by subordinating com-

ponents of the structure and its details to the principle

of consistency and transparency of the whole arrange-

ment [2]. The method of realisation of the forged gate

results in the fact that modern architecture does not lose

anything in its seve rity. The building harmonizes with its

carefully performed details in spite of the fact that sym-

bolic forms presenting a high artistic class were intro-

duced [3]. The author of the gate skilfully took advantage

of possibilities which result from steel element machin-

ing (ﬂ at bars, angle bars, bars and metal sheets). He used

traditional solutions in the new author’s form by treat-

ing ﬂ at compositional elements in a sculptural way and

by leaving a tool trace on the detail consciously. A wide

range of his skills made it possible to achieve harmony,

a geo metric arrangement full of symmetry and similari-

ties. By making the gate composition through putting

successive layers onto one another he obtained their gra-

dation and consequently – three-dimensionality. He used

oblique directions of the edges to emphasize expression

and dynamics of the composition and he enriched the

form plasticity with sculptural details and introduced

a se mantic layer. This unique work proves a great creative

po tential of the master and blacksmith artists to whom

this article is dedicated.

Development of compositions in artistic smithery

The book entitled Polskie kowalstwo ar chi te k toniczne

(Polish architectural smithery) by Bo gusław Kopyd-

łowski constitutes the fullest study depic ting the achieve-

ments of Polish artistic smithery [4]. The stages of trans-

formations in the art of smithery which are presented in

it show the prime and then impoverishment of the crea-

tive thought of artists already in the 19

century

. The

author recognizes the 18

century as the ﬁ nal period of

the development of Polish artistic metalwork composi-

tions

. This statement questioned the artistic achie vement

of later blacksmiths, especially due to the fact that at

the beginning of the 20

century along with new mottos

in modern art not only folk and pseudo-folk motives

appeared [4]. Town schools organised artistic handicraft

workshops and creative attempts of pre-war artists could

be seen in wrought iron products, for example, in designs

of new forms by Professor Jaroslav Vonka [5]. The pre-

sented gate of the hydroelec tric power station proves the

existence of innovative artis tic metal work compositions

in the territory of Wrocław at that period.

Maria Starzewska presents a similar opinion on the issue of

industrialising artistic smithery by describing condition of Wrocław

artistic handicraft of the first half of the 19

century. She emphasises

that [...] numerous manufactures which came into being at that time start

to cover a public demand and increasingly replace works of particular

craftsmen as well as craftsmen artists [5, p. 436].

In the 20

century a collapse of craft guilds and serious changes

in the structure of smithery workshops as well as mechanisation of pro-

duction and copying old styles contributed to the impoverishment of

a creative thought of blacksmith artists [4, p. 20].

ślad narzędzia na detalu. Szeroki wachlarz jego umiejęt-

ności pozwolił uzyskać harmonijny, geometryczny układ,

pełen symetrii i podobieństw. Tworząc kompozycję bra-

my poprzez nakładanie na siebie kolejnych warstw ma-

teriału, uzyskał ich gradację, a co za tym idzie – trójwy-

miarowość. Skośne kierunki krawędzi wykorzystał do

podkreślenia ekspresji i dynamiki kompozycji, a detalami

rzeźbiarskimi wzbogacił plastyczność formy i wprowa-

dził warstwę znaczeniową. To unikatowe dzieło do wodzi

ogromnego potencjału twórczego mis trza oraz artystów

kowali, którym niniejszy artykuł jest dedykowany.

Rozwój kompozycji w kowalstwie artystycznym

Opracowaniem najpełniej obrazującym dorobek

polskiego kowalstwa artystycznego jest książka Bo gu -

sława Kopydłowskiego pt. Polskie kowalstwo ar chi te-

k toniczne [4]. Opisane w niej etapy przemian sztuki ko-

walskiej wskazują na rozkwit, a następnie zubożenie

myśli twórczej artystów już w XIX w.

Za końcowy okres

rozwoju polskich kompozycji metaloplastycznych autor

uznał wiek XVIII

. Stwierdzenie to postawiło pod zna-

kiem zapytania dorobek artystyczny późniejszych ko wali.

Zwłaszcza że na początku XX w., wraz z no wy mi hasłami

w sztuce nowoczesnej, pojawiły się nie tyl ko motywy

ludowe i pseudoludowe [4]. Miejs kie szko ły organizowały

pracownie rzemiosła artys tycz ne go, a twórcze próby

przedwojennych artystów moż na było dostrzec w wy ro-

bach z kutego żelaza, np. pro jek ta ch nowych form pro -

fesora Jaroslava Vonki [5]. Pre zentowana brama elek-

trowni dowodzi istnienia w tym okresie nowatorskich

kompozycji metaloplastycznych na terenie Wrocławia.

Rzemiosło artystyczne początku XX w.

Pierwsze wzmianki w polskiej literaturze na temat bra-

my wrocławskiej hydroelektrowni pojawiły się w książce

pt. W kręgu sztuki śląskiej pierwszej połowy XX wieku.

Była to jedna z pionierskich publikacji poświęconych

wrocławskiemu rzemiosłu artystycznemu

. Podjęcie tego

Podobne stanowisko, dotyczące kwestii uprzemysłowienia sztu-

ki kowalskiej, przedstawia Maria Starzewska, opisując stan wroc-

ławskiego rzemiosła artystycznego 1. poł. XIX w. Podkreśla, że […]

liczne powstające w tym czasie manufaktury zaczynają pokrywać zapo-

trzebowanie społeczeństwa, wypierając coraz bardziej prace po sz cze-

gólnych rzemieślników, a także rzemieślników artystów [5, s. 436].

W XIX w. upadek cechów i poważne zmiany w strukturze pracow-

ni kowalskich oraz mechanizacja produkcji i kopiowanie dawnych sty lów

przyczyniły się do zubożenia myśli twórczej artystów kowali [4, s. 20].

Dzięki międzynarodowemu sympozjum naukowemu zorgani-

zowanemu przez Lesława Nowaka z inspiracji prof. Zygmunta Świe-

cho w skiego w listopadzie 1979 r. w Jeleniej Górze pod nazwą „Sztuka

XX w. do II wojny światowej ze szczególnym uwzględnieniem pro-

blematy ki dolnośląskiej i rzemiosła artystycznego”, powstała pionierska

publi ka cja o tej tematyce pt. W kręgu sztuki śląskiej pierwszej połowy

XX wie ku [1]. Kolejnym wydarzeniem była przygotowana w 1988 r.

mię dzy narodowa sesja z okazji 200 lat Uczelni Plastycznej we Wro-

cławiu [6]. W 2002 r. zorganizowano wystawę i wydano katalog towa-

rzyszący, pod tą samą nazwą: „Od Otto Muellera do Oskara Schlemmera.

Artyści wrocławskiej Akademii” – we współpracy muzeów w Schwe-

rinie, we Wrocławiu i Ratyzbonie [7].

Kowalstwo artystyczne w architekturze /Art of smithery in architecture 43

Artistic handicraft at the beginning of the 20

century

In the Polish literature the ﬁ rst records of the Wrocław

hydroelectric power station gate appeared in the book

entitled W kręgu sztuki śląskiej pierwszej połowy XX wie-

ku (In the Circle of Silesian Art of the ﬁ rst half of the 20

century). It was one of the pioneering publications devot-

ed to Wrocław artistic handicraft

. Dealing with this topic

in 1978 initiated a number of studies on art of pre-war

years [6], [7]. As a result, studies concerning, inter alia,

monuments of industry and technology occurred. They

describe the history of the hydroelectric power station as

well as architecture and equipment of the building

leav-

ing the pre-war forged gate without any detailed analysis.

Hydroelectric power station building II (northern)

Hydroelectric power station II is the work of Max

Berg [8], a remarkable architect of Wrocław moder nism

(the author of, inter alia, Centennial Hall, City Chil-

dren’s Hospital in Hoene-Wroński Street and City Bath

in Maria Skłodowska-Curie Street). It was built on Kępa

Mieszczańska in the years 1924–1925 in the framework

of the construction design of water power plants on the

River Odra. The building has a reinforced concrete frame

construction ﬁ lled with bricks [9]. A rectangular hall was

built on a solid concrete foundation between the higher

and lower level of the river bed. Two hydro-systems with

Francise turbines, which were once the most modern in

this part of Europe, still work until today [10].

The following people cooperated in the construction

process of the power station:

– city architects: Paul Schreiber and Wilhelm Anders,

– designer of the building’s interior: Ludwig Mo s-

hamer,

– blacksmith artist and sculptor, the author of metal-

work: Jaroslav Vonka,

– constructors, authors of ground work plans: Alfred

von Scholtz and Günther Trauer,

– designers of equipment installation (including tur-

bines): Matthias Wirtz and eng. Sticher,

– manager of construction and ground works: eng.

Kirchner,

– contractor: Huta Hoch & Tiefbau AG Company [3].

Thanks to the international scientific symposium “Art of the 20

century until World War II with a special consideration of the Silesian issues

and artistic handicrafts” organised by Lesław Nowak and inspired by

Professor Zygmunt Świechowski in November 1979, a pioneering publica-

tion concerning these issues entitled W kręgu sztuki śląskiej pierwszej poło-

wy XX wieku (In the Circle of Silesian Art of the first half of the 20

cen-

tury) was written [1]. An international session on the occasion of the two

hundredth

anniversary of the Academy of Art in Wroc ław which was pre-

pared in 1988 became another event [6]. In 2002 an exhibition was organ-

ised and an accompanying catalogue was published under the same title:

“From Otto Mueller to Oskar Schlemmer. Artists of Wrocław Academy” –

in cooperation with mu seums in Schwerin, Wroc ław and Regensburg [7].

The most comprehensive elaboration of this topic is presented in

the book edited by Stanisław Januszewski Dzieła techniki – dobra kul-

tury (Works of technology – heritage of culture) in which the author

shows the use of blacksmithing for shaping the compositional system of

a building [3, pp. 99–101].

tematu w 1978 r. zapoczątkowało wiele badań nad sztuką

z lat przedwojennych [6], [7]. W rezultacie powstały

opracowania dotyczące m.in. zabytków przemysłu i tech -

niki. Opisują one historię elektrowni oraz architekturę

i wyposażenie budynku

, pozostawiając przedwojenną

kutą bramę bez szczegółowej analizy.

Budynek Elektrowni Wodnej II (Północnej)

Elektrownia Wodna II jest dziełem Maxa Berga [8],

wybitnego architekta wrocławskiego modernizmu (au tora

m.in. Hali Stulecia, Miejskiego Szpitala Dziecięcego przy

ul. Hoene-Wrońskiego i Łaźni Miejskiej przy ul. Ma -

rii Skłodowskiej-Curie). Została wybudowana w latach

1924–1925 na Kępie Mieszczańskiej w ramach projekt u

budowy siłowni wodnych na Odrze. Budynek ma kon -

strukcję ramowo-żelbetową wypełnioną ceg łą [9]. Pro -

stokątną halę zbudowano na solidnych fun da men tach

betonowych, między wyższym i niższym stop niem ko-

ry ta rzeki. Do dziś w elektrowni pracują dwa hy dro zes -

poły z turbinami wodnymi Francisa, niegdyś naj no wo-

cześniejszymi w tej części Europy [10].

Współtwórcami elektrowni byli:

– architekci miejscy: Paul Schreiber i Wilhelm Anders,

– projektant wystroju budynku: Ludwig Moshamer,

– artysta kowal i rzeźbiarz, autor metaloplastyki:

Jaroslav Vonka,

– konstruktorzy, autorzy planów prac ziemnych:

Alfred von Scholtz i Günther Trauer,

– projektanci montażu wyposażenia (w tym turbin):

Matthias Wirtz i inż. Sticher,

– kierownik robót budowlanych i ziemnych: inż. Kir-

chner,

– wykonawca: ﬁ rma Huta Hoch & Tiefbau AG [3].

Metoda badawcza

Ze względu na niewielką ilość zachowanych materiałów

dotyczących powstania bramy, zagadnienie opracowano

w oparciu o badania przeprowadzone w hydroelektrowni.

W lipcu 2013 r. wykonano pomiary inwentaryzacyjne

i dokumentację fotograﬁ czną. Następnie przeanalizowa-

no kompozycję bramy i architekturę budynku. Po roz po-

znaniu cech formalnych dzieła podjęto próby od czy tania

jego treści i symboliki. Istotnym elementem me to do-

logicznym badań były konsultacje techniczne z mis trzem

kowalstwa artystycznego, Panem Ryszardem Ma zu rem,

które pozwoliły na rzetelne opracowanie tematu.

Wyniki

Opis techniczny bramy

Wrota elektrowni mają formę prostokąta o wymiarach

359 × 414 cm (il. 2). Ich konstrukcja jest drewniana, okuta

Najobszerniejsze opracowanie tego tematu znajduje się w książ-

ce pod redakcją Stanisława Januszewskiego Dzieła techniki – dobra kul-

tury, w której autor wskazuje na wykorzystanie kowalstwa do kształto-

wania układu kompozycyjnego budynku [3, s. 99–101].

44 Izabela Machometa

blachą (gr. 2–3 mm). Składa się z dwóch skrzydeł (wym.

182 × 414 cm i 174 × 414 cm). Pomiędzy nimi znajduje

się listwa przymykowa wykonana z płaskownika (szer.

13 cm, gr. 1,5 cm). W dolnej części, pośrodku bra my,

zaprojektowano wejście w formie skrzydła drzwio-

wego (wym. 99 × 212 cm). Jest ono opasane ramą z pła-

skowników (szer. 9 cm, gr. 0,6 cm). Mocowanie bramy

ma formę trzech par zawiasów. Główny ciężar wrót opiera

się na dolnym zawiasie, który zamontowano w posadzce.

Górny i środkowy, zamocowany bocznie do murów

budynku, pełni funkcję konstrukcyjną. Wszystkie zawiasy

są krótkie, o długich poziomo biegnących sztabach. Tło

bramy tworzą geometrycznie pocięte kawałki blachy

podzielone stalowymi taśmami. Płaszczyzny blach oraz

kute i fakturowane listwy maskujące są przytwierdzone

do drewnianej konstrukcji gwoździami kowalskimi

i ko-

twami. Całość bramy wzmocniono na krawędziach ramą

z płaskowników. W górnej części wrót zamocowano

dekorację rzeźbiarską. Figury bóstw powstały z połączenia

wykutych w blasze poszczególnych części ciała – głowy,

torsu i nóg. Ich łączenia artysta zamaskował, używając

elementów, którym nadał formę np. ubrań, brody.

Analiza formalna

Kompozycja

Cechą charakterystyczną kompozycji bramy jest jej

tektoniczność. Przejawia się ona w przejrzystym ukła-

dzie konstrukcyjnym oraz logicznym ukształtowaniu, na-

dającym wrażenie stabilności

. Wielowarstwowy, geome-

Gwoździe kowalskie służą do mocowania elementów metalo-

wych do podłoża drewnianego. Występujące w kompozycji gwoździe

o dużym rozmiarze mają łepki wykute w kształt tzw. koniczynki – jest

to forma czworo- lub sześcioboczna.

Tektonika – cecha obiektu architektury polegająca na podpo-

rządkowaniu jego części składowych i detali zasadzie zwartości i przej-

rzystości całej kompozycji. Określenie „tektoniczny” opisuje w archi-

Research method

Due to a small amount of preserved materials concern-

ing the gate construction, the issue was elaborated on the

basis of the research carried out in the hydroelectric po -

wer station. Inventory measurements and a photographic

documentation were made in July 2013. Then, the gate

composition and the building architecture were analysed.

After the formal features of the work were recognised,

attempts to read its content and symbolism were made.

Technical consultations with a master of artistic black-

smithing Ryszard Mazur which enabled a reliable elabo-

ration of the topic constituted a signiﬁ cant methodologi-

cal element of the research.

Results

Technical description of the gate

The power station gate has the form of a rectangle of

359 × 414 cm (Fig. 2). It has a wooden construction and

is covered with metal sheet (2–3 mm thick). It consists

of two wings (182 × 414 cm and 174 × 414 cm). Between

them there is a cover strip made of a ﬂ at bar (13 cm wide

and 1.5 cm thick). In the lower part in the middle of the

gate an entrance was designed in the form of a door wing

(99 × 212 cm). It is surrounded by a frame made of ﬂ at

bars (9 cm wide, 0.6 cm thick). The ﬁ xing of the gate has

the form of three pairs of hinges. The main weight of the

gate is based on the lower hinge which is mounted in the

ﬂ ooring. The upper and middle ones, mounted laterally to

the walls of the building, perform a constructional func-

tion. All the hinges are short with long horizontal bars.

The background of the gate consists of geometrically cut

pieces of metal sheets divided by steel strips. The surfaces

of metal sheets along with wrought and textured covering

strips are ﬁ xed to the wooden construction by means of

wrought iron

nails and anchors. The whole gate was rein-

forced on the edges by a frame made of ﬂ at bars. A sculp-

tural ornamentation was ﬁ xed in the upper part of the gate.

The ﬁ gures of gods were made as a combination of partic-

ular parts of bodies which were carved into the metal sheet

– a head, torso and legs. The artist masked their junctions

by using elements in the form of clothes or a beard.

Formal analysis

1. Composition

Tectonics constitutes a characteristic feature of the

gate composition. It is manifested in a transparent con-

structional system and its logical form which gives the

impression of stability

. A multilayer and geometrical

Wrought iron nails are used for fixing metal elements to wooden

surfaces. Big size nails in this composition have heads in the shape of

the so called clover – this form is quadrilateral or hexagonal.

Tectonics – a feature of an architectural object consisting in

subordinating its components and details to the principle of consistency

and transparency of the whole composition. In architecture the term

“tectonics” describes a structure of a transparent arrangement and a con-

Il. 2. Kuta brama hydroelektrowni

(autor: Jaroslav Vonka) (fot I. Machometa)

Fig. 2. Forged gate of the hydroelectric power station

(author: Jaroslav Vonka) (photo by I. Machometa)

Kowalstwo artystyczne w architekturze /Art of smithery in architecture 45

system of compositional elements can be divided into

groups which include:

a) geometrical elements of the background,

b) frames made of flat bars,

c) vertical and horizontal fields,

d) sculptural ornamentation and inscriptions,

e) fixing and decorative elements.

Geometric elements of the background cover the

wooden surface of the gate construction and perform

a technical as well as a decorative function. In the upper

part diagonal directions of cutting the metal sheet (trape-

zoids, triangles and halves of hexagons) build internal

tensions between forms. In the lower part rectangular ele-

ments emphasise statics of the composition.

The frames consisting of flat bars close a quadrilateral

field of the whole composition. A similar solution that

was repeated on the edges of the door wing forms the sec-

ond frame. It highlights the symmetry and monumentality

of the work.

Vertical and horizontal fields emphasise the order of

the geometric form. In the composition a band system

pre dominates in which representations are situated one on

top of the other and in the highest rows there are the most

distant objects. A reference to the band perspective seems

truly natural when we take into consideration the place of

mounting the hinges and the metal cover direction of the

huge gate. A division of the rectangular form by horizon-

tal bars gave a possibility to introduce ornamentations in

particular bands (Fig. 3). In the upper narrow part there is

a starry celestial sphere. Below there are gods sitting on

the clouds, while the lower part is divided into three rec -

tangles by steel bands the middle of which is the entrance

door to the building. Perpendicularly situated elements

give a vertical direction of the composition. Above the

door we can see a symmetric arrangement. A co lumn

divides the background into two square fields de corated

with sculptural ornamentation. Adjoining edges of the

squares, which are cut diagonally and turned inside out

towards the top, form the arms of the triangle. They bring

to mind the so called relieving triangle which occurred,

for example, in ancient Mesopotamia (the Lion Gate).

Professor Vonka by using this form created a detail which

performed the function of a gutter and roofing. When it

rains the arms of the triangle distribute water streams to

the sides and in this way protect the employees of the

power station. At the top of the gate there is a wrought

detail signifying the date of its construction: 1925. A cov-

er strip in the form of a column with a W-shaped capital

goes through the middle of the triangle. It refers to the

Latin name of the town Breslau (“Wra ti slavia”

). At the

structional system, logical shape of its form resulting from directions of

forces and giving an impression of stability. Its opposite is the expres-

sion “atectonic” which refers to a structure that has a confusing and

showy composition in which there are no clear form divisions or con-

structional logic.

The letter “W” appears in Wrocław coat of arms granted in 1530

by the Bohemian and Hungarian king Ferdinand I, the Holy Roman

Emperor. A five-point imperial coat of arms was in use in the years

1530–1938. The letter “W” placed in the left lower corner of the coat of

arms constituted a Slavic accent and signified initials of the Bohemian

tryczny układ elementów kompozycyjnych można po-

dzielić na grupy, do których należą:

a) elementy geometryczne tła,

b) ramy utworzone z płaskowników,

c) pola poziome i pionowe,

d) dekoracja rzeźbiarska oraz napisy,

e) elementy mocująco-dekoracyjne.

Elementy geometryczne tła pokrywają powierzchnię

drewnianej konstrukcji bramy, pełniąc funkcję techniczną

oraz dekoracyjną. W górnej części ukośne kierunki cięcia

blachy (trapezy, trójkąty i połówki sześcioboków) budu-

ją wewnętrzne napięcia między formami. W dolnej – ele-

menty prostokątne podkreślają statykę kompozycji.

Ramy utworzone z płaskowników zamykają czworo-

boczne pole całej kompozycji. Podobny zabieg powtó-

rzony na krawędziach skrzydła drzwiowego tworzy drugą

ramę. Uwydatnia to symetrię i monumentalność dzieła.

Pola poziome i pionowe podkreślają uporządkowa-

nie geometrycznej formy. W kompozycji przeważa układ

wstęgowy, w którym przedstawienia ułożone są jed-

no nad drugim, a w najwyższych rzędach znajdują się

obiekty najbardziej oddalone. Nawiązanie do perspekty-

wy rzędowej wydaje się w pełni naturalne, kiedy weźmie

się pod uwagę miejsce mocowania zawiasów i kierunek

okuć skrzydeł potężnej bramy. Podzielenie prosto kątnej

formy poziomymi sztabami dało możliwość wprowadze-

nia dekoracji w poszczególnych pasach (il. 3). W górnej,

wąskiej części mamy rozgwieżdżony nieboskłon. Poniżej

siedzą na obłokach bóstwa, a dolna część jest podzielo-

na stalowymi taśmami na trzy prostokąty, z których środ-

kowy jest drzwiami wejściowymi do budynku. Pionowo

ustawione elementy nadają wertykalny kierunek kompo-

zycji. Powyżej drzwi widzimy symetryczny układ. Ko-

lumna dzieli tło na dwa kwadratowe pola ozdobione deko -

racją rzeźbiarską. Stykające się krawędzie kwadratów,

ucięte skośnie i wywinięte ku górze, tworzą ra miona

tekturze budowlę o przejrzystej kompozycji i układzie konstrukcyjnym,

logicznym kształtowaniu bryły, wypływającym z kierunków spływania

sił i nadającym wrażenie stabilności. Przeciwieństwem jest określenie

„atektoniczny” – oznaczające dzieło o zagmatwanej, efekciarskiej kom-

pozycji, w której brak jest wyraźnych podziałów bryły oraz logiki kon-

strukcji.

Il. 3. Górny pas kompozycji bramy ozdobiony postaciami bóstw,

które symbolizują żywioł wody i ognia (fot. I. Machometa)

Fig. 3. The upper part of the gate composition decorated by the figures

of gods which symbolize the elements of water and fire

(photo by I. Machometa)

46 Izabela Machometa

trój kąta. Przywodzą one na myśl tzw. trójkąt odciążają-

cy występujący np. w starożytnej Mezopotamii (Brama

Lwic). Profesor Vonka, posługując się tą formą, stwo-

rzył detal pełniący funkcję rynny i zadaszenia. W cza-

sie deszczu ramiona trójkąta rozprowadzają strumie-

nie wo dy na boki, chroniąc w ten sposób pracowników

elektro wni. Na szczycie bramy znajduje się kuty detal

oznaczający datę jej powstania: 1925. Przez środek trój-

kąta przecho dzi listwa przymykowa w formie kolumny

z kapitelem w kształcie litery „W”. Nawiązuje ona do ła-

cińskiej naz wy miasta Breslau („Wratislavia”

). U dołu

kolum ny, cen tralnie nad drzwiami umieszczono smukły

element pło nącego znicza

Dekoracja rzeźbiarska znajdująca się w górnej części

jest przedstawieniem alegorycznym, symbolizującym ży-

wioł wody i ognia. Jedna obrazuje Zeusa, władcę pioru-

nów i energii, która wyzwala się podczas ich uderzenia.

Druga przedstawia Neptuna panującego nad żywiołem

wody [1]. Muskularni, półnadzy bogowie mają pociągłe

twarze, surowe rysy i brody ufryzowane na sposób przed-

stawień mezopotamskich.

Na lewym skrzydle bramy przedstawiono postać Zeusa

na obłoku (il. 4). Jego sylwetka skierowana jest w prawą

stronę. W lewej ręce trzyma buławę. Prawą dłoń zaciska

i opiera na chmurze. Bóstwo jest ubrane w krótką spód-

niczkę z szerokim pasem zdobionym ćwiekami. Poniżej,

pomiędzy kłębiącymi się liniami obłoku, dwie niewielkie

postacie nagich mężczyzn siłują się z piorunami powstają-

cymi w chmurze. Na prawym skrzydle bramy umieszczo-

Litera „W” występuje w herbie Wrocławia nadanym w 1530 r.

przez króla czeskiego i węgierskiego, Ferdynanda I Habsburga.

Pięciopolowy herb cesarski obowiązywał w latach 1530–1938. Litera

„W” umieszczona w lewym dolnym rogu herbu stanowiła akcent sło-

wiański i oznaczała inicjał imienia czeskiego księcia Wratislay, tego,

który pierwszy zbudował miasto Presslaw i nadał mu imię Wratislavia;

http://pl.wikipedia.org/wiki/Herb_Wroc%C5%82awia [data dostępu:

17.07.2013].

Płomień – w kulturze chrześcijańskiej jest świadectwem obec-

ności boga.

bottom of the column and centrally above the door a slen-

der element of a burning torch was placed

A sculptural ornamentation in the upper part consti-

tutes an allegoric representation which symbolises classi-

cal elements of water and fire. The first one depicts Zeus,

the ruler of thunderbolts and energy which is released

during their strikes. The other presents Neptune control-

ling the classical element of water [1]. Muscular and half-

naked gods have long faces, rugged features and beards

combed in Mesopotamian representations’ manner.

On the left wing of the gate there is a figure of Zeus on

a cloud (Fig. 4). The figure is directed to the right. He is

holding a bulava in his left hand. He is tightening his right

hand and keeping it on the cloud. The god is wearing

a short skirt with a wide belt ornamented with hobnails.

Below between swirling lines of clouds two small figures

of naked men are wrestling with lightings which are

formed in the cloud. On the right wing of the gate there is

a figure of Neptune holding a trident pointing upwards

with his left hand (Fig. 5). Using his right hand index fin-

ger he is ordering rain to fall down from the cloud he is

leaning on. He is looking down at a small human figure

that is working amidst puffs of clouds, shaping and mov-

ing the pushing cloud. The cloud puff is pressing the lying

small creature from the mouth of which a stream of wa ter

is pouring out. In the background, next to the figures of

gods there is a symbol of air (bird) and fire (flame).

Gradation in sizes of sculptured figures creates the so

called reverse perspective where the size of a figure results

from its significance but not from a perspective depth – here

gods dominate over small creatures that work at their feet

prince Wratislay name, the one who as the first built the town of

Presslaw and gave it the name of Wratislavia; http://pl.wikipedia.org/

wiki/Herb_Wroc%C5%82awia [accessed: 17.07.2013].

Flame – in Christian culture it is the evidence of God’s presence.

The method of this type of differentiating can be seen, inter alia,

in Egy ptian representations where a ruler was a much bigger figure than

his slaves.

Il. 4. Postać Zeusa – rzeźba przedstawia bóstwo

panujące nad żywiołem ognia (fot. I. Machometa)

Fig. 4. The figure of Zeus – the sculpture presents the god

ruling over the element of fire (photo by I. Machometa)

Il. 5. Postać Neptuna – rzeźba przedstawia bóstwo

panujące nad żywiołem wody (fot. I. Machometa)

Fig. 5. The figure of Neptune – the sculpture presents the god

ruling over the element of water (photo by I. Machometa)

Kowalstwo artystyczne w architekturze /Art of smithery in architecture 47

Below on the horizontal flat bar there is an inscription:

“Wo der Götter Kräfte walten” which can be translated as

“Where gods’ forces reign/govern”.

Fixing and decorative elements create an original and

symmetric supporting system. The artist used blacksmith

nails, rivets and anchors with decorative forms called in

Polish “przewłoczki”

. He gave them the shapes of hooks,

a flame, a bird and stars. Anchors, similarly as in construc-

tion, fasten metal sheet elements with the gate construc-

tion stiffening it and protecting against corrugation.

Skilfully diversifying their sizes and forms Professor Von-

ka created a composition of fine accents. He emphasised

junctions of flat bars by elements of stars and accen tua ted

the centres of rectangular fields by blacksmith nails.

In spite of a variety of the applied forms the gate com-

position creates a symmetric and stable arrangement.

Tectonics of the work is emphasised by gradation in

accordance with the logic of building: starting from wider

and more massive elements in the lower part and ending

with the smaller ones located densely in the upper part. It

can be seen both in proportions of the background planes

and in a rhythmical arrangement of accents (e.g. stars).

Coherence of the composition intensifies the impression

of corresponding each detail of the gate to a certain num-

ber of its other elements, e.g. three four-arm stars in the

lower row correspond with six six-arm stars in the upper

row. It creates an interesting play on proportions of num-

bers, e.g. 3:1, 6:3, 2:3.

2. Structure

The design of the gate has a geometric and subtle draw-

ing whose intensity changes depending on the time of the

day and seasons of the year. Diversified chiaroscuro

results from three-dimensionality of particular elements.

An effect of relief was achieved due to mounting frag-

ments of flat bars edgeways (it can be seen on the example

of clouds) (Fig. 6), turning the metal sheet edges inside

out above the background plane (which can be seen in the

“Przewłoczka” – an anchorage element seen on the external side

of the construction and protecting its edges against protrusion.

no postać Neptuna, który trzyma lewą ręką trójząb skie -

rowany do góry (il. 5). Palcem wskazującym prawej ręki

nakazuje, by z obłoku, na którym się wspiera, spadł deszcz.

Patrzy w dół na pracującą wśród kłębów chmur niewielką

postać ludzką, kształtującą i przesuwa jącą napierający ob-

łok. Kłąb naciska leżącą niewielką istotę, z której ust wy-

lewa się strumień wody. W tle obok postaci bóstw znajdu-

je się symbol powietrza (ptak) i ognia (płomień).

Gradacja wielkości rzeźbionych ﬁ gur tworzy tzw. per-

spektywę odwróconą, gdzie wielkość postaci wynika z jej

ważności, a nie z głębi perspektywicznej – tu bóstwa do-

minują nad ma

łymi istotami pracującymi u ich stóp

Poniżej, na poziomym płaskowniku znajduje się napis:

„Wo der Götter Kräfte walten”, który można przetłuma-

czyć: „Gdzie bogów siły władają/panują”.

Elementy mocująco-dekoracyjne tworzą oryginalny, sy-

metryczny układ drugoplanowy. Artysta użył gwoździ ko-

walskich, nitów oraz kotew z ozdobnymi for mami tzw.

przewłoczek

. Nadał im postać haczyków, płomienia,

ptaszka i gwiazd. Kotwy, podobnie jak w budownic twie,

spi nają elementy blachy z konstrukcją bramy, usztyw nia jąc

i chroniąc ją przed pofałdowaniem. Umiejętnie róż ni cu jąc

ich wielkość i formę, profesor Vonka stworzył kom po zy -

cję drobnych akcentów. Elementami gwiazd podkreś lił

miejsca skrzyżowań płaskowników, a duży mi gwoź dzia -

mi kowalskimi zaakcentował środki pól prostokątnych.

Mimo różnorodności zastosowanych form kompozy-

cja bramy tworzy symetryczny, stabilny układ. Tektonikę

dzieła podkreśla gradacja zgodna z logiką budowania: od

elementów szerszych i masywniejszych w dolnej części,

do drobnych, gęściej ustawionych w górnej. Widać to za-

równo w proporcjach płaszczyzn tła, jak i w rytmicznym

układzie akcentów (np. gwiazd). Spójność kompozycji

potęguje wrażenie przyporządkowania każdemu detalo-

wi bramy pewnej liczby innych jej elementów np. trzy

czteroramienne gwiazdy w dolnym rzędzie korespondu-

ją z sześcioma sześcioramiennymi w górnym. Tworzy to

ciekawą grę proporcji liczb np. 3:1, 6:3, 2:3.

2. Struktura

Projekt bramy ma geometryczny, subtelny rysunek,

którego natężenie zmienia się w zależności od pory dnia

i roku. Zróżnicowany światłocień jest wywołany trójwy-

mia rowością poszczególnych elementów. Efekt relie-

fu uzyskany jest przez: mocowanie fragmentów płas-

kow ników na sztorc (widoczny na przykładzie chmur)

(il. 6), wy winięcie krawędzi blachy ponad płaszczyznę tła

(widocz ny w postaci daszków), zastosowanie motywów

rzeź biarskich (w postaciach bóstw) oraz użycie różnej gru -

boś ci blachy i wielkości elementów mocujących (np. pół -

kolis tych główek gwoździ kowalskich). Zmiękczenie dość

ostrych form tła artysta uzyskał, wycinając krawędzie bla-

chy w kształt „koronki”

oraz fakturując jej powierzchnię.

Sposób takiego różnicowania można spotkać np. w przedstawie-

niach egipskich, gdzie władca był znacznie większą postacią od swoich

poddanych.

Przewłoczka – element kotwy widoczny po zewnętrznej stronie

konstrukcji, chroniący jej końce przed wysunięciem.

„Koronka” – oznacza nacięcia krawędzi blachy w kształty pół-

koliste

Il. 6. Chmura wykonana z fragmentów płaskowników

zamocowanych na sztorc (fot. I. Machometa)

Fig. 6. A cloud created from fragments of flat iron bars fixed upright

(photo by I. Machometa)

48 Izabela Machometa

3. Detale

O staranności, z jaką profesor Vonka dopracowywał

detale, może świadczyć istnienie funkcjonalnych i este-

tycznych rozwiązań, które zaskakują oryginalną, przemy-

ślaną formą. Przykładem jest zadaszenie nad posta ciami

bóstw utworzone przez zagięcia krawędzi blach stanowią-

cych tło. Chroniło ono dekorację przed opadami deszczu,

a w zimie powodowało tworzenie się nawisów śnieżnych

nadających formie dodatkową plastyczność. Do jego au-

torskich rozwiązań należy zaliczyć również „trójkątny”

daszek nad drzwiami, który służył do odprowadzania

wody deszczowej i wzbogacenia kom pozycji o elemen-

ty skośne, listwę przymykową w formie trzonu kolumny

(il. 7) czy klamkę skrzydła drzwiowego wykonaną z za-

winiętego płaskownika, zdobioną na „koszulce” nacięcia-

mi o charakterze regionalnym (il. 8).

4. Kolorystyka

Jak wynika ze zdjęć archiwalnych, pierwotnie brama

była zabezpieczona farbą antykorozyjną (minią). Od mo-

mentu powstania przemalowano ją dwukrotnie. Za pierw-

szym razem na kolor szary z żółtymi detalami, za dru-

gim całość pomalowano farbą olejną na kolor brązowy

Obecny stan bramy wskazuje, że farba olejna została po-

łożona jako kolejna warstwa zabezpieczająca. Tak duża

liczba powłok malarskich sprawiła, że detale są mniej

wyraziste. Zatraca się również subtelna faktura materia-

Dane na temat kolorystyki uzyskano, przeprowadzając analizę

zdjęć archiwalnych z różnych okresów.

form of roofs), application of sculptural motives (in the

form of gods) and use of metal sheets of various thickness

and fixing elements of different sizes (e.g. semicircular

heads of blacksmith nails). The artists softened quite severe

forms of the background by cutting the edges of the metal

sheet in the shape of “lace”

and by texturing its surface.

3. Details

The presence of functional and aesthetical solutions

with a surprising and thoughtful form may prove Pro-

fessor Vonka’s precision in refining the details. An exam-

ple is the roofing above the figures of gods made by fold-

ing the edges of metal sheets which form the background.

It protected ornamentation from rain and in winter it con-

tributed to the formation of overhanging snow which

gave the whole structure an additional artistic character.

A small “triangular” roof above the door which was used

for discharging rainwater and enriching the composition

with diagonal elements and a cover strip in the form of

the column core (Fig. 7) or a handle of the door wing

which was made of a folded up flat bar and decorated

with regional cuts on the “grip” also belong to his own

author’s solutions (Fig. 8).

4. Colour scheme

As it results from archive photographs, originally the

gate was protected with anticorrosive paint (minium). It

was repainted twice since its construction. The first time

“Lace” – means cutting the edges of metal sheets in semicircular

shapes.

Il. 7. Listwa przymykowa – detal wykuto w formie kolumny.

Jego kapitel ma kształt litery „W” (fot. I. Machometa)

Fig. 7. Covering strip – the detail was forged in the form of a column.

Its capital has the form of the letter “W” (photo by I. Machometa)

Il. 8. Klamka skrzydła drzwiowego

– detal wykonano z zawiniętego płaskownika (fot. I. Machometa)

Fig. 8. Handle of the door made of a folded up flat bar

(photo by I. Machometa)

Kowalstwo artystyczne w architekturze /Art of smithery in architecture 49

łu. Antykorozyjna minia, w odróżnieniu od farby olejnej,

pozwalała ukazać wszystkie walory kutej stali. W natu-

ralny sposób współgrała z materiałem na elewacji bu -

dynku, czyli cegłą. Mimo iż na dzień dzisiejszy stan

zachowania obiektu można ocenić jako dobry, warto za-

stanowić się, czy nie należałoby wrócić do pierwotnego

zamysłu artysty.

Współzależność kompozycji bramy

z architekturą obiektu

Max Berg był jednym z najwybitniejszych architek-

tów wrocławskiego modernizmu. Jego dzieła, inspirowa -

ne nową techniką, sztuką i ideami, odważnie wybiega -

ły w przyszłość. Budynek wrocławskiej Elektrowni

Wodnej II jest przykładem próby połączenia nowych

materiałów konstrukcyjnych (żelbetu) z tradycyjną ce-

głą klin kierową, oraz sztuki rzemiosła artystycznego

z ar chitekturą przemysłową o geometrycznie uproszczo-

nej formie [11]. W rezultacie powstało unikatowe dzieło,

które go skromna, lecz wykwintna forma nadal dominuje

w nad odrzańskim krajobrazie.

Charakterystyczny, równomierny rytm ﬁ larów kon-

strukcyjnych [12] przenosi ciężar elementu poziomego,

jakim jest część górna bryły budynku. Szeroki murowany

pas wsparty na smukłych ceglanych ﬁ larach jest zwień-

czony pasem kwadratowych okienek i płaskim dachem.

Przestrzenie między filarami są przeszklone drobny-

mi elementami kwadratowej stolarki okiennej. Architekt

świadomie stosował rzędy przeszkleń, czyniąc budynek

lżejszym optycznie. Forma budynku nawiązuje układem

brył do schematu świątyń greckich, w których kamienny

strop dźwigały rzędy kolumn. Podobnie kute ﬁ gu ry Zeu-

sa i Neptuna, nałożone na płaskie surowe płaszczyzny

metalu bramy, odnoszą się do mitologicznych sił ujarz-

mionego żywiołu [1].

Analizując kompozycję obiektu, można zauważyć,

że zestawienie architektury z kowalstwem artystycznym

wzbogaca ją, dając obopólne korzyści. Forma bramy na tle

architektury elektrowni staje się bardziej czytelna. Kierun-

ki pionowe i poziome zaznaczają się wyraźniej. Po ziome

daszki nad rzeźbami bóstw swoim mocnym światłocie-

niem nawiązują do prostych, długich, wystających gzym-

sów elektrowni. Górny poziomy, wąski pas bramy, któ-

ry zdobią gwiazdy, koresponduje proporcjami z „fryzem”

budynku, czyli poziomym pasem kwadratowych okie-

nek. Kierunki ukośne występujące w kompozycji Vonki

uwidaczniają się w kształcie ﬁ larów. Ich przekroje mają

kształt trapezów, który widać w tle metaloplastyki. Wy-

miary poszczególnych elementów architektury są powie-

lone w wielkościach elementów bramy. Podziały poziome

metaloplastyki nawiązują do wysokości parapetów okien-

nych budynku, a płaskowniki pionowe w dolnej części są

kontynuacją ceglanych ﬁ larków międzyokiennych. Suro-

wy „ślad po narzędziu”

, który Jaroslav Vonka traktował

jako formę dekorującą detal, stał się wyrazem szczerości

„Ślad po narzędziu” oznacza ślad po przycinaku, odsadzaku,

stemplu lub siekierce kowalskiej.

it was painted grey with yellow details and the other time

it was painted brown with oil paint

. The condition of the

gate shows that the oil paint was put on as another pro-

tecting layer. Such a large number of layers of paint

resulted in the fact that the details of the gate miss their

expressiveness. The subtle texture of the material is lost

as well. Anticorrosive minium, unlike the oil paint, made

it possible to exhibit all the values of the wrought steel. In

a natural way it harmonized with the material of the

building facade, i.e. brick. Despite the fact that today’s

condition of preservation of the structure can be assessed

as good, it is worth considering whether it would not be

appropriate to come go to the author’s original intention.

Interdependence of the gate composition

with architecture of the object

Max Berg was one of the most remarkable architects

of Wrocław modernism. His works, which were inspired

by a new technology, art and ideas, bravely looked to the

future. The building of Wrocław hydroelectric power sta-

tion II constitutes an example of an attempt at combining

new constructional materials (reinforced concrete) with

traditional clinker bricks as well as the art of artistic

handicrafts with industrial architecture of a geometrically

simplified form [11]. As a consequence, a unique piece of

art was created whose simple but at the same time sophis-

ticated form still dominates in the River Odra landscape.

A characteristic and regular rhythm of constructional

pillars [12] carries the weight of the horizontal element

which is the upper part of the building form. A wide stone

belt supported by brick pillars is surmounted by a belt of

small square windows and a flat roof. Spaces between

pillars are glazed with fine elements of square window

car pentry. The architect intentionally applied rows of gla-

zing making the building optically lighter. With the arran-

gement of blocks the form of the building refers to Greek

temples where a stone ceiling was supported by rows of

columns. Similarly, forged figures of Zeus and Neptune,

which are placed on raw metal planes of the gate, refer to

mythological forces of the subdued elements [1].

Analysing the arrangement of the structure, it can be

noticed that a combination of architecture and artistic

blacksmithing enriches the former by providing mutual

benefits. The form of the gate against the background of

the power station architecture becomes more readable.

Vertical and horizontal directions are marked more clearly.

Horizontal small roofs above the sculptures of gods with

their strong chiaruscoro refer to straight, long and protrud-

ing cornices of the power station. With its proportions the

upper horizontal narrow belt of the gate, which is decorat-

ed by stars, corresponds with the “frieze” of the building,

namely, a horizontal belt of small square windows. Dia go-

nal directions occurring in Vonka’s composition are reflec-

ted in the shape of pillars. Their sections have the shapes

of trapezes which can be seen in the me tal work back-

The data about the colour scheme was obtained by carrying out

an analysis of archive photographs from various periods.

50 Izabela Machometa

ground. Sizes of the particular architectural elements are

replicated in sizes of the gate elements. Metal work hori-

zontal divisions make references to the heights of win-

dow sills of the building, while vertical flat bars in the

lower part constitute a continuation of the small brick inter-

window pillars. A crude “tool trace”

, which Ja ro slav Von-

ka treated as a form decorating a de tail, became an ex -

pression of the material’s sincerity, si mi larly to crude

bricks on the facade. As a result of the presented synthe sis

of arts, an interesting dialogue appea red in which a mu tual

inspiration of metal work and ar chi tecture em pha sised

order and harmony of the work, namely its beauty.

Summary

The idea of co-creating art which was popularised in

Europe at the end of the 19

century, found its reflection,

inter alia, in Wrocław architectural realisations of the mo -

dernism period. Although one hundred years passed since

that time, in spite of progressing mechanisation and indus-

trial “pseudo-artistic” production, the subject of artistic han-

di crafts still seems to be up-to-date. Professor Jaroslav Von-

ka using his own method of modelling the material de sig ned

an original arrangement based on tectonics. This exam ple

illustrates a successful attempt at creating an inno vative

composition in the 20

-century artistic blacksmithing.

The presented study constitutes a fragment of the

author’s research on the role of artistic blacksmithing in

the architectural composition of Wrocław at the begin-

ning of the 20

century. The main technical consultant of

this study was master of artistic blacksmithing Ryszard

Mazur who participated in the research process by shar-

ing his knowledge and rich experience in smithery. The

research was supervised by Professor Leszek Maluga

from the Faculty of Architecture of Wrocław University

of Technology. All the photographs of the object were

taken by courtesy of the management and employees of

Wrocław hydroelectric Power Station II.

Translated by

Bogusław Setkowicz

“Tool trace” means a trace left by a tool such as a chisel or

blacksmith’s axe.

materiału, podobnie jak su rowa cegła na elewacji. W re-

zultacie zaprezentowanej syn tezy sztuk powstał interesu-

jący dialog, w którym wzajem na inspiracja metaloplastyki

i architektury podkreśla po rządek i har monię dzieła, czyli

jego piękno.

Podsumowanie

Idea współtworzenia sztuki rozpowszechniona w Eu-

ropie pod koniec XIX w. znalazła swoje odbicie m.in. we

wrocławskich realizacjach okresu modernizmu. Od tego

czasu minęło sto lat, jednak wobec postępującej mecha-

nizacji i przemysłowej produkcji „pseudoartystycznej”

temat rzemiosła artystycznego wydaje się nadal aktu-

alny. Profesor Jaroslav Vonka, stosując autorski sposób

modelowania materiału, zaprojektował oryginalny układ

kompozycyjny oparty na tektonice. Przykład ten dowo-

dzi udanej próby stworzenia nowatorskiej kompozycji

w XX-wiecznym kowalstwie artystycznym.

Zaprezentowane opracowanie stanowi fragment badań

autorki nad rolą kowalstwa artystycznego w kompozycji

architektonicznej Wrocławia początku XX w. Głównym

konsultantem technicznym opracowania był mistrz ko-

walstwa artystycznego Pan Ryszard Mazur, który uczest-

niczył w procesie badawczym, dzieląc się swoją wiedzą

i bogatym doświadczeniem z zakresu kowalstwa. Bada-

nia zostały przeprowadzone pod opieką Pana Profeso-

ra Leszka Malugi z Wydziału Architektury Politechniki

Wrocławskiej. Wszystkie fotograﬁ e obiektu wykonano

dzięki uprzejmości dyrekcji i pracowników wrocławskiej

Elektrowni Wodnej II.

Bibliografia /References

[1] Nowak L., Jaroslav Vonka – mistrz kutego żelaza, [w:] Z. Świe-

chowski (red.), W kręgu sztuki śląskiej pierwszej połowy XX wie-

ku, Rozprawy Komisji Historii Sztuki, t. 11, Zakład Narodowy im.

Ossolińskich, Wrocław 1983, 87–100.

[2] Szolginia W., Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Architek-

tura i budownictwo, WNT, Warszawa 1982.

[3] Januszewski S., Wrocławskie elektrownie wodne, [w:] S. Janu-

szewski (red.), Dzieła techniki – dobra kultury, FOMT, Wrocław

2002, 99–101.

[4] Kopydłowski B., Polskie kowalstwo architektoniczne, Arkady,

Warszawa 1958.

[5] Starzewska M., Rzemiosło artystyczne, [w:] T. Broniewski,

M. Zlat (red.), Sztuka Wrocławia, Zakład Narodowy im. Ossoliń-

skich, Wrocław 1967, 435–436.

[6] Nowak L., Śląskie rzemiosło artystyczne międzywojennego dwu-

dziestolecia, [w:] J. Janczak (red.), Śląski labirynt krajo znawczy,

Regionalna Pracownia Krajoznawcza, Wrocław 1990, 63–81.

[7] Łukaszewicz P., Ilkosz B. (red.), Od Otto Muellera do Oskara

Schlemmera. Artyści wrocławskiej Akademii. Eksperymenty. Prak-

tyka. Przypomnienie, katalog wystawy Staatlisches Museum

Schwerin 11.05.2002–11.08.2002, Museum Ostdeutsche Galerie,

Regensburg 01.09.2002–17.10.2002, Muzeum Narodowe we Wro-

cławiu 20.11.2002–19.01.2003, Schwerin 2002.

[8] Broniewski T., Architektura, rzeźba i malarstwo, [w:] T. Broniew-

ski, M. Zlat (red.), Sztuka Wrocławia, Zakład Narodowy im. Osso-

lińskich, Wrocław 1967, 409–435.

[9] Malkiewicz T., Odra jako droga wodna w obrębie Wrocławskie-

go Węzła Wodnego, [w:] G. Roman, J. Waszkiewicz, M. Miłkow-

Kowalstwo artystyczne w architekturze /Art of smithery in architecture 51

ski (red.), Wrocław a Odra, Urząd Miejski Wrocławia, Biuro Roz-

woju Wrocławia, Wrocław 1999, 57–60.

[10] Ilkosz J., Elektrownia północna na Odrze, ul. Księcia Witolda 3a,

[w:] J. Harasimowicz (red.), Atlas architektury Wrocławia, t. 2:

Budowle mieszkalne, budowle inżynieryjne i przemysłowe, parki,

cmentarze, pomniki, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1998,

167–168.

[11] Niemczyk E., Inspiracje wrocławskiego modernizmu, [w:] S. Lose

(red.), Ten wspaniały wrocławski modernizm. Materiały z konfe-

rencji Komisji Architektury i Urbanistyki wrocławskiego oddziału

Polskiej Akademii Nauk, Wrocław 1991, Wrocław, 1998, 9–13.

[12] Ilkosz J., Elektrownia wodna Wrocław II – północna, [w:] R. Eysy-

montt, J. Ilkosz, A. Tomaszewicz, J. Urbanik (red.), Leksykon archi-

tektury Wrocławia, Wydawnictwo Via Nova, Wrocław 2011, 434.

Streszczenie

Tematem niniejszej pracy jest wrocławskie rzemiosło artystyczne w architekturze początku XX w. Na jego rozwój wpłynęły idee odrodzenia

rzemiosła i związania sztuki z przemysłem, głoszone pod koniec XIX w. przez angielski ruch „Arts and Crafts”. Zaprezentowane badania opisują

sposób połączenia kowalstwa artystycznego z architekturą budynku elektrowni wodnej autorstwa Maxa Berga. Przedmiotem badań jest brama, która

stanowi dzieło mistrza kowalstwa artystycznego i rzeźbiarza, profesora Jaroslava Vonki. Została ona poddana analizie formalnej i ikonograﬁ cznej.

Szczególną uwagę zwrócono na kompozycję, motywy dekoracyjne oraz indywidualne rozwiązania technologiczne bramy.

Słowa kluczowe: kowalstwo artystyczne, metaloplastyka, Jaroslav Vonka, brama wrocławskiej elektrowni wodnej, architektura modernistyczna

Abstract

The subject of this work is Wrocław art of craft in the early twentieth century’s architecture. Its development was greatly inﬂ uenced by the ideas

to revive crafts and arts and bind them with industry; ideas which were established at the end of the nineteenth century by the English movement

“Arts and Crafts”. This research shows how the art of smithery was combined with architecture using the example of the hydroelectric plant building

designed by Max Berg. The subject of this research is its gate made by a master of artistic smithery and sculptor, professor Jaroslav Vonka. A formal

and iconographic analysis was performed. Special attention was paid to its composition, decorative motives and individual technological solutions.

Key words: art of smithery, decorative metalwork, Jaroslav Vonka, the north gate to the hydroelectric power station in Wrocław, modernist architecture

Katedra we Fromborku,

dekoracja portalu zachodniego kruchty

(fot. E. Łużyniecka)

The cathedral in Frombork,

decoration of the west portal of the vestibule

(photo by E. Łużyniecka)

Art of smithery in architecture – the northern gate to the hydroelectric Power Station II located in Wrocław as an example of integration of arts

Izabela Machometa

doi:10.5277/arc140304

Abstract