2016
1(45)
DOI: 10.5277/arc160108
Maciej Warchoł*
Pomiędzy autentyzmem a imitacją.
Problem rekonstrukcji historycznych konstrukcji ciesielskich
Between authenticity and imitation.
The problem of reconstruction of the historical carpenter constructions
Historyczne drewniane konstrukcje ciesielskie
1
, jak
wszystkie ustroje budowlane, w trakcie użytkowania ulec
mogą zużyciu technicznemu bądź zniszczeniu. Na zuży
cie to mają wpływ zarówno postępujące uszkodzenia
bio logiczne prowadzące do systematycznego niszczenia
drewna, jak i gwałtowne procesy skutkujące częściowym
lub całościowym zniszczeniem konstrukcji, np. w wyni
ku pożaru lub katastrofy. W dawnej praktyce budowlanej
naprawy konstrukcji ciesielskich realizowano w sposób
naturalny – elementy nieznacznie uszkodzone naprawia
no poprzez wzmocnienie lub sztukowanie, bardziej znisz
czone wymieniano na nowe z dopasowaniem do pierwot
nego układu, a uszkodzone lub zniszczone w większych
fragmentach wzmacniano poprzez dodanie nowych ele
mentów lub dodatkowych ustrojów. O sposobie i zakresie
naprawy decydował doświadczony cieśla, znakomicie po
traący ocenić stan zachowania drewna oraz rozumiejący
specykę funkcjonowania danej konstrukcji.
W przypadku rozległych uszkodzeń niedających się już
naprawić metodami ciesielskimi bądź całkowitego znisz
czenia konstrukcji była ona wymieniana na nową, przy
gotowaną w oparciu o wiedzę i doświadczenie mist rza
ciesielskiego i jego zespołu. Nowy ustrój do pa so wy wano
do specyki obiektu, przy czym z reguły sta ra no się sto
sować najnowocześniejsze wówczas układy, naj bar dziej
op ty malne z punktu widzenia kształtu i kąta na chylenia
* Narodowy Instytut Dziedzictwa w Warszawie/National Heritage
Board of Poland in Warsaw.
1
Rozumiane jako historyczne konstrukcje dachowe, drewniane
kon strukcje ciesielskie wież, dzwonnic, hełmów itp.
The historical wooden carpentry structures
1
, like all
other building structures, can undergo some technical
damages or be destroyed when being used. This overuse is
affected by both progressive biological damages leading to
the systematic destruction of wood and violent processes
resulting in the partial or total destruction of a structure,
e.g. as a result of a re or disaster. In the old building
practice repairs of carpentry structures were carried out
in a natural way – slightly damaged parts were repaired
by reinforcing or piecing up, whereas more destroyed
elements were replaced with the new ones which matched
the original system and damaged or destroyed in the
larger fragments elements were reinforced by adding new
elements or additional structures. It was an experienced
carpenter, who could perfectly assess condition of wood
and understand specic functioning of a given structure,
who decided about a method and extent of a repair.
In the case of extensive damages which could not be
repaired by means of carpentry methods or in the case of
total destruction of a structure it was replaced with a new
one which was prepared on the basis of knowledge and
experience of a master carpenter and his team. A new
structure was tted to the specicity of an object but ge
nerally at that time the most modern systems were usually
used which were most optimal from the point of view
of the shape and angle of the roof slopes and eco nomics
of the wooden material overuse. Throughout hi story the
above mentioned mechanism was conducive towards the
1
Understood as historical roof structures, wooden carpentry con
structions of towers, belfries, domes etc.
84 Maciej Warchoł
połaci dachu oraz ekonomiki zużycia mate ria łu drewnia
nego. Mechanizm powyższy na przestrzeni dzie jów sprzy
jał rozwojowi i powstawaniu nowych ty pów kon struk cji,
a z perspektywy współczesnego badacza umoż li wił pro
wa dzenie studiów nad przekształceniami sto so wa nych
nie gdyś rodzajów historycznych ustrojów cie sielskich.
Naturalny proces naprawy i ewentualnej wymiany
kon strukcji ciesielskich na układy współczesne czasom
pow stania nie uległ zasadniczej zmianie aż do 2. połowy
XX w., choć rozwój europejskiego konserwatorstwa od
po czątków XX stulecia przyniósł istotne zmiany w po
strze ganiu wartości tej grupy zabytków. Rozpoczęte na
te renie Niemiec i Francji badania historycznych kon struk
cji dachowych doprowadziły do uznania war toś ci zabyt
kowych dawnych ustrojów ciesielskich jako in te gralnych
części obiektów zabytkowych
2
. Za in te re so wanie aspekta
mi ciesielstwa jako sztuki wznoszenia i zdobienia obiek
tów architektury i budownictwa drew nia nego było też
wyraźnie zauważalne na terenach polskich, ze względu na
za chowanie dużej liczby bardzo cennych zabytków zbu
do wa nych z drewna. Z czasem zainteresowanie to prze
łoży ło się na rozpoczęcie szerszych badań nad ar chi tek turą
i budownictwem drewnianym w naszym kra ju
3
, da jąc też
podstawy ich profesjonalnej ochrony kon serwatorskiej.
Rekonstrukcje konstrukcji ciesielskich
w ujęciu historycznym
Wzrost wiedzy na temat wartości zabytkowych histo
rycznych konstrukcji ciesielskich nie przełożył się jednak
bezpośrednio na kwestie ich rekonstrukcji. Nadal w przy
padku większości prowadzonych prac, jeżeli istniała uza
sadniona konieczność wymiany konstrukcji, budowano
ją w oparciu o współczesne układy, od początków XX w.
z wy korzystaniem metod inżynierskich oraz z drewna
o ze standaryzowanych rozmiarach. Coraz częściej drew
no kon strukcji ciesielskich było też zastępowane in nymi
ma te riałami, takimi jak stal lub beton, nawet pod czas pro
wadzenia prac remontowych w obiektach za bytko wych.
Tak było m.in. w przypadku sztandarowych euro pejskich
realizacji konserwatorskich 1. połowy XX w.: w latach
1908–1915 remontu i restauracji zamku na Wa welu w Kra
kowie według projektu Zygmunta Hendla
4
[6] czy w la
tach 1919–1938 odbudowy zniszczonej w wy niku dzia łań
wo jennych katedry w Reims
5
[1, s. 26–28]. Na to miast
2
Podwaliny pod badania historycznych konstrukcji ciesielskich
po ło żyli we Francji Henri Deneux [1], a w Niemczech Friedrich Osten
dorf [2].
3
Na terenach Polski prekursorami badań i ochrony architektury
i bu downictwa drewnianego byli architekci skupieni wokół Grona Kon
serwatorów Galicji Wschodniej i Zachodniej oraz Towarzystwa Opieki
nad Zabytkami Przeszłości. Natomiast badania historycznych kon struk
cji dachowych rozpoczął w okresie międzywojennym na Po li technice
Warszawskiej Jerzy Raczyński [3]. Szerzej na temat początków ochrony
za bytków na ziemiach polskich patrz np. [4], a zabytków drew nianej
ar chitektury sakralnej np. [5, s. 31–39].
4
Wymianie uległy w zasadzie wszystkie dachy zamku z za sto so
wa niem nowoczesnych wówczas konstrukcji stalowych.
5
Odbudowa zniszczonej w wyniku ostrzału artyleryjskiego we
wrześ niu 1914 r. katedry realizowana była od 1919 aż do 1938 r. pod
nad zorem Deneux, który poświęcił jej remontowi ostatnie 19 lat swo je
development and formation of new types of structures
and from the perspective of a modern scholar it enabled
to do research on transformations of historical carpentry
structure types used in old times.
A natural process of repair and possible replacement of
carpentry structures with the systems contemporary with
the times in which they were built did not undergo any
signicant changes until the 2
nd
half of the 20
th
century
although the development of the European restoration
from the beginnings of the 20
th
century brought impor
tant changes in the perception of values of this group of
mo numents. Research on historical roof structures, which
started in the territory of Germany and France, led to the
recognition of historic values of old carpentry structures
as integral parts of historical objects
2
. The interest in
aspects of carpentry as the art of erecting and decorating
ar chitectural objects and timber constructions was also
clearly noticeable in the territory of Poland due to a large
number of preserved really precious monuments con
structed of wood. With time this interest resulted in more
extensive research on architecture and wooden con struc
tion in our country
3
at the same time providing a ba sis for
their professional restoration protection.
Reconstructions of carpentry structures
in a historical perspective
The increase in the knowledge about values of historical
carpentry structures was not directly reected in the issues
of their reconstructions. Still, for most of the conducted
works, if there was a justied need to replace the structure,
it was built on the basis of modern systems; from the
beginning of the 20
th
century engineering methods and
wood of standardized sizes were applied. More and more
often the wood of carpentry structures was also replaced
with other materials such as steel or concrete even when
carrying out the renovation work in historical buildings.
A similar situation, among other things, occurred in the
case of European standard restoration realizations of
the 1
st
half of the 20
th
century, i.e. renovation and restora
tion of Wawel Castle in Cracow in the years 1908–1915
according to the project by Zygmunt Hendel
4
[6] or recon
struction of the cathedral in Reims
5
destroyed by the war,
2
The foundation for research on historical carpentry structures
was made by Deneux in France [1] and Ostendorf in Germany [2].
3
In the territory of Poland the precursors of research and pro
tection of architecture as well as wood construction were the architects
gathered around the Group of Restorers of Eastern and Western Galicia
and the Society for Protection of Monuments of the Past. On the other
hand, Jerzy Raczyński began to conduct research on historical roof
structures at Warsaw University of Technology in the interwar period
[3]. More details about the origins of monuments protection in the
territory of Poland can be found in, e.g. [4], and about monuments of
wooden sacral architecture in, e.g. [5, pp. 31–39].
4
In fact, all the roofs of the castle with the use of contemporary
steel structures were replaced.
5
The reconstruction of the destroyed by artillery fire cathedral in
Sep tember 1914 was carried out from 1919 until 1938 under the super
vision of Deneux who devoted the last 19 years of his life to its re no
vation. The renovated roof structure of the cathedral, despite Deneux’s
own detailed measurements of wooden structures from before the de
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 85
w trak cie realizowanych przez Conrada Stein brechta prac
remontowych i restauracji zamku w Mal bor ku w okresie
od 1882 r. do lat 20. XX w. [7, s. 15–35], [8] w większości
wymieniono dawne konstrukcje dachowe na współczesne
remontowi ustroje wykonane z drewna. Jednakże w częś
ci budynków (np. nad kuchnią i Wielkim Refektarzem na
Zamku Średnim
6
) nowe konstrukcje wykonano w opar
ciu o wzory zaczerpnięte z istniejących średniowiecznych
więźb dachowych kościołów w Chełmnie i Nowem [8,
s. 41]. Zrealizowane w wyniku tych prac układy więźb
stor czykowych prawdopodobnie określić można jako
jed ne z pierwszych znanych prób odtworzenia histo rycz
nych konstrukcji ciesielskich. Nie ulega też wątpli woś
ci, że w przypadku prac na Zamku Średnim w Mal bor ku
mamy do czynienia ze świadomą „archaizacją” ukła du
więźb przejawiającą się rekonstrukcją dawnego uk ła du
storczykowego, charakterystycznego dla śred nio wiecz
nych konstrukcji dachowych. Działanie to miało na celu
zachowanie jedności stylowej wszystkich części re kon
struowanego obiektu, w duchu powszechnego jeszcze
wów czas w pracach konserwatorskich naukowego hi sto
ryz mu, w pełni zgodnego z przekonaniami autora prze bu
do wy zamku, architekta Conrada Steinbrechta.
Kolejne przykłady realizacji konserwatorskich, w któ
rych dokonano odtworzeniarekonstrukcji dawnych kon
strukcji ciesielskich pojawiają się w trakcie odbudo wy
zabytków ze zniszczeń wojennych I wojny świato wej.
W lipcu 1915 r. w czasie bitwy rozegranej w rejonie Przas
nysza zniszczone zostały dwa sąsiadujące ze sobą póź
nogotyckie kościoły w Czernicach Borowych i Pa włowie
Kościelnym. Doszczętnie wypalony kościół w Czer nicach
odbudowano w latach 1919–1921. Zbu do wane w 1920 r.
no we konstrukcje dachowe nad nawą i prez biterium ko
ścioła wykonane zostały w układzie stor czy kowym, bez
pośrednio nawiązującym do rozwiązań śred niowiecz
nych (il. 1). Zastosowano klasyczne, jęt kowe konstrukcje
jednostorczykowe zredukowane po dłuż nie, ze storczy
kiem zawieszonym w kalenicy oraz na jętkach i parze
sy met rycznych zastrzałów. Wszystkie wiązary więźby
zostały dodatkowo wzmocnione parą długich zastrzałów
po między krokwiami i belką wiązarową oraz wyłącznie
w wiązarach pełnych krótkimi mieczami stopowymi stor
czyka.
Drugi z kościołów, w Pawłowie Kościelnym, odbudo
wa ny został dopiero po 1923 r. zgodnie z projektem opra
co wa nym przez Stefana Szyllera
7
[9]. Nowa konstruk
cja dachowa powstała w 1924 r., i tak jak w przypadku
ko ścioła w Czernicach Borowych wykorzystano do jej
wznie sienia jętkowy układ jedno stor czykowy, zmody
go życia. Odbudowana konstrukcja dachowa katedry, pomimo po sia
dania przez Deneux własnych szczegółowych pomiarów konstrukcji
drew nianych sprzed zniszczenia, wykonana została w nowatorskiej
kon strukcji z wykorzystaniem kształtek betonowych. Wykorzystanie na
ma sową skalę stali i betonu było też charakterystyczne dla obudowy ze
znisz czeń I i II wojny światowej obiektów architektury monumentalnej
zlo kalizowanych w większych miastach.
6
Prace powyższe przeprowadzono około 1907 r. [8, s. 41].
7
Zachowana dokumentacja projektowa odbudowy kościoła
znajduje się w Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Akta Ministerstwa
Spraw Wewnętrznych, sygn. 3082.
which took place in the years 1919–1938 [1, pp. 26–28].
However, during the renovation and restoration works of
Malbork Castle conducted by Conrad Steinbrecht in the
period from 1882 to the 1920s [7, pp. 15–35], [8] most
of the old roof structures were replaced with wooden
constructions contemporary with the renovation times.
Nevertheless, in some parts of the buildings (e.g. above
the kitchen and the Great Refectory in Middle Castle
6
)
new structures were made on the basis of models taken
from the existing medieval roof trusses of churches in
Chełmno and Nowe [8, p. 41]. The kingpost roof frames
made in this way can be probably described as one of the
rst known attempts to reconstruct historical carpentry
structures. There is no doubt that in the case of the works
in Middle Castle in Malbork we are dealing with con
scious “archaisation” of roof truss systems manifested in
the reconstruction of the kingpost roof frame which was
characteristic of medieval roof structures. This work was
aimed at preserving the stylish unity of all parts of the
reconstructed object, in the spirit of universal scientic
historicism which was still commonly used in restoration
works, and was fully consistent with the beliefs of the
author of the castle reconstruction, namely architect Con
rad Steinbrecht.
Further examples of restoration realisations, in which
old carpentry structures were reconstructed and re stored,
occurred during the reconstruction of devastated mo nu
ments after World War I. During a battle, which took place
in the region of Przasnysz, two neighbouring late Gothic
churches in Czernice Borowe and Pawłów Koś cielny
were destroyed in July 1915. The completely burnt church
in Czernice was reconstructed in the years 1919–1921.
In 1920 new roof structures over the nave and pres bytery
of the church were built in the kingpost roof type which
direct ly referred to the medieval solutions (Fig. 1). Classical
collar beam onekingpost roof frames reduced longitudi
nally with a kingpost suspended on the roof, collar beams
and a pair of
symmetrical struts were used. All rafters of
the roof truss were additionally reinforced by a pair of
long struts be t ween rafters and a rafter beam as well as in
full rafters only by means of short braces of the kingpost
roof frame.
The other church in Pawłów Kościelny was reconstructed
only after 1923 according to the project developed by Stefan
Szyller
7
[9]. The new roof structure was built in 1924 and
similarly to the case of the church in Czernice Borowe
a onekingpost roof frame collar beam layout modied in
the upper part by adding purlins supported by kingposts
was used in this construction
8
(Fig. 2).
The kingpost was
struc tion, was made in the innovative construction with the use of
concrete fittings. The use of steel and concrete on a massive scale was
also characteristic of the reconstruction of monumental architecture
buildings located in larger cities after World War I and II.
6
These works were carried out in about 1907 [8, p. 41].
7
The preserved project documentation of the church reconstruction
is in the Archives of New Records in Warsaw, Records of the Ministry
of Home Affairs, Ref. 3082.
8
The addition of roof purlins was undoubtedly an attempt to “mo
der nize” and modify a traditional kingpost roof frame by combining it
with contemporary purlin structures from the late 19
th
and early 20
th
86 Maciej Warchoł
ko wany w górnej partii przez do da nie opartej na storczy
kach płatwi kalenicowej
8
(il. 2). Storczyk zawieszono na
jętce i parze zastrzałów, a belkę wiązarową podwieszo no
do storczyka za pomocą pary mieczy stopowych. Do dat
kowe miecze stopowe zastosowano również do wzmoc
nie
nia połączenia belek wiązarowych z krokwiami w sto
pie wiązara. W układzie podłużnym konstrukcja ko ścio ła
w Pa włowie uzyskała redukcję ramy storczykowej co dru
gi wiązar oraz usztywnienie wiązarów pełnych za po mocą
krzyżowych zastrzałów.
W przypadku obu kościołów nowe więźby dachowe
wy konane zostały ze zestandaryzowanego drewna obro
bionego mechanicznie z pieczołowicie wykonanymi tra
dycyjnymi połączeniami ciesielskimi elementów na na
kładki i czopy oraz wyciętymi dłutem ciesielskim znaka mi
montażowymi (il. 3). Co ciekawe, powyższe realizacje nie
są jednak rekonstrukcjami w ścisłym tego słowa znacze
niu, gdyż nie odtwarzają układu sprzed zniszczenia ko
ściołów
9
. Najprawdopodobniej są jedynie próbą odtwo
rzenia układu i „ducha” więźb średniowiecznych, imitacją
dawnych konstrukcji ciesielskich w odbudowywanych po
zniszczeniach wojennych późnogotyckich świątyniach.
W tych kategoriach omawiane więźby mieszczą się bar
dziej w granicach wyznaczonych restauracją historycz
ną przełomu wieków niż współcześnie już rozumianym
konserwatorstwem okresu międzywojennego
10
. Pozostają
interesującymi przykładami realizacji rekonstrukcji idei
dawnych ustrojów ciesielskich w procesie restauracji
za bytków. Ich uzasadnienie odnaleźć można wyłącznie
8
Dodanie płatwi kalenicowej było niewątpliwie próbą „unowo
cześ nienia” i modyfikacji tradycyjnego układu storczykowego poprzez
po łączenie go ze współczesnymi, z końca XIX i początków XX w.,
ustro jami płatwiowymi, w których bardzo często stosowane były płat
wie kalenicowe, niewystępujące historycznie w układach storczykowych.
9
Pierwotny układ konstrukcji dachowych kościołów nie był za
pew ne znany autorom projektów odbudowy obiektów. W wyniku dzia
łań wojennych więźby dachowe kościołów zostały całkowicie spalone,
a ich odbudowa nastąpiła kilka lat po zniszczeniu. Nie są również znane
jakiekolwiek materiały ukazujące układ konstrukcji przed zniszczeniem.
Jednocześnie zachowane na szczycie wschodnim prezbiterium kościoła
w Czernicach ślady (odciski) pierwotnej więźby dachowej wskazują na
jej odmienny układ konstrukcyjny.
10
W przypadku kościoła w Pawłowie Kościelnym podejście takie
być może uwarunkowane zostało osobą projektanta, którego poglądy
kon serwatorskie, pomimo rozbieżnych ocen tej kwestii u poszczególnych
ba daczy, niewątpliwie ukształtowane były jeszcze w początku XX stu
lecia [9, s. 92–99 i 168–180].
suspended on the collar beam and a pair of struts, whereas
the beam truss was suspended to the kingpost by means
of a pair of braces. Additional braces were also used to
reinforce the connections of truss beams with rafters in
the truss. In the longitudinal layout, the church structure in
Pawłów received reduction in the kingpost roof frame by
every other truss as well as reinforcement of full trusses
by means of cross struts.
In the case of both churches new roof trusses were
made of standardized wood which was processed me cha
nically with carefully made traditional carpentry connec
tions of elements for mortises and tenon joints as well as
cen turies, in which roof purlins were used very often but they did not
occur historically in a kingpost roof frame.
Il. 3. Sposób obróbki elementów więźby dachowej kościoła
w Pawłowie Kościelnym (fot. M. Warchoł)
Fig. 3. The way of elements of roof truss working at the church
in Pawłowo Kościelne (photo by M. Warchoł)
Il. 2. Układ więźby dachowej kościoła w Pawłowie Kościelnym
(oprac. M. Warchoł)
Fig. 2. Layout of the roof truss above the nave at the church
in Pawłowo Kościelne (drawn by M. Warchoł)
Il. 1. Układ więźby dachowej nad nawą kościoła
w Czernicach Borowych (oprac. M. Warchoł)
Fig. 1. Layout of the roof truss above the nave at the church
in Czernice Borowe (drawn by M. Warchoł)
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 87
w spo łecznej potrzebie odbudowy dóbr kultury zniszczo
nych w wyniku działań wojennych
11
.
Zrealizowane w okresie międzywojennym rekonstruk
cje hi sto rycznych konstrukcji ciesielskich były jed no
znacz nie związane z odbudową zabytków po zniszczeniach
I woj ny światowej. W obu omawianych przy kła dach
róż nią się od ścisłych rekonstrukcji kon ser wa tor skich
po lega ją cych na dokładnym odtworzeniu stanu sprzed
znisz cze nia, swobodnie łącząc rekonstrukcję z re stau ra
cją. Rów nocześnie jednak, będąc już w zasadzie poza gra
ni ca mi do puszczalności wyznaczonymi kanonami dok
try ny kon ser watorskiej, nadal mieszczą się w nurcie
od bu dowy zabytków ze zniszczeń wojennych, zaakcepto
wa nym przez większość środowiska konserwatorskiego
ze wzglę du na jego aspekt społeczny.
Nie może więc dziwić, że kolejne przykłady rekon
strukcji historycznych konstrukcji ciesielskich związane
są z odbudową zabytków po II wojnie światowej. Ich pod
łoże jest analogiczne, natomiast sposób i zakres realizacji
odmienny. Już w 1945 r. rozpoczęte zostały prace przy
spalonym przez Niemców w sierpniu 1944 r. kościele
farnym w Szydłowie [10]. W trakcie odbudowy w 1945
i 1947 r. odtworzono dawne więźby dachowe nad nawą
i prezbiterium kościoła, a rekonstrukcja miała już charak
ter świadomego działania konserwatorskiego wykonane
go w oparciu o dokładne pomiary i modele zniszczonych
więźb, sporządzone w okresie międzywojennym przez
Je rzego Raczyńskiego i zachowane w archiwum Zakła
du Architektury Polskiej Politechniki Warszawskiej [3].
Wy konane w farze w Szydłowie konstrukcje dachowe
do kładnie odtworzyły pierwotny układ więźby jednostor
czykowej nad prezbiterium oraz trójstorczykowej nad
nawą (il. 4), pieczołowicie zrekonstruowane zostały też
pier wotne połączenia ciesielskie elementów. Do budowy
uży te zostało natomiast drewno obrabiane mechanicznie
o ze standaryzowanych wymiarach.
11
O kształtowaniu się doktryn konserwatorskich w okresie mię
dzy wojennym i problemie odbudowy zabytków po zniszczeniach wo
jen nych patrz m.in. [4, s. 89–153].
assembly signs were cut with a ripping chisel (Fig. 3).
Interestingly enough, the above realisations are not, how
ever, reconstructions in the full sense of the word because
they do not reect the layout which was there before the
de struction of churches
9
. Most probably, they constitute
only an attempt to reconstruct the layout and the “spirit”
of the medieval roof trusses as well as the imitation of
old carpentry structures which were reconstructed in the
late Gothic churches after the war damages. Taking into
account these categories, the discussed roof trusses fall
more within the boundaries determined by the hi sto rical
restoration at the turn of the century rather than con tem
porarily understood restoration of the inter war period
10
.
They remain interesting examples of re con structing the
ideas of old carpentry structures in the pro cess of mo nu
ment restoration. Their justication can be found only in
the social need for reconstructing cultural goods which
were destroyed during the war military actions
11
.
Reconstructions of historical carpentry structures,
which were carried out in the interwar period, were un am
bi guously connected with the reconstruction of monuments
after the ravages of World War I. In both of the discussed
examples they differ from pure restoration reconstruc
tion consisting in exact reproduction of the condition
before the destruction and combine freely the reconstruc
tion with restoration. At the same time, however, being
in fact already beyond acceptability limits determined by
canons of the restoration doctrine, they continue to fall in
the current trend of the monument reconstruction from the
war damages, which was accepted by the majority of the
restoration environment due to its social aspect.
Therefore, no wonder that further examples of historical
reconstruction of carpentry structures are connected with
the reconstruction of monuments after World War II. Their
background is similar but the method and scope of reali
sation are different. Already in 1945 the works started
in the parish church in Szydłów, which was burnt by the
Ger mans in August 1944 [10]. During the works in 1945
and 1947 old roof trusses over the nave and the church
pres bytery were reconstructed and the reconstruction was
already of conscious restoration character based on accu
rate measurements and models of damaged roof trusses
which were made in the interwar period by Je rzy Ra
czyński and preserved in the archives of the De part ment of
Polish Architecture at Warsaw University of Tech nology
[3]. Roof trusses made in the parish church in Szydłów
9
The original arrangement of church roof structures was probably
not wellknown to the authors of object reconstruction projects. As
a result of the war military actions roof trusses of churches were com
ple tely burnt and their reconstruction took place a few years after the
de struction. No other materials which show the layout of the structure
be
fore the destruction are known. At the same time, traces (imprints) of
the ori ginal roof truss, which were preserved at the eastern gable of the
church presbytery in Czernice, indicate its different constructional layout.
10
In the case of the church in Pawłów Kościelny such an approach
might have been conditioned by the designer, whose restoration views, despite
divergent assessments of this issue among individual researchers, were
undoubtedly formed still in the early 20
th
century [9, pp. 92–99, 168–180].
11
For more details about the development of restoration doctrines
in the interwar period and the problems of monument reconstruction
after the war damages, refer, among other things, to [4, pp. 89–153].
Il. 4. Konstrukcje dachowe kościoła farnego w Szydłowie,
fragment projektu rekonstrukcji J. Żukowskiego
reprodukowanego w [10]
Fig. 4. Roof constructions at the parish church in Szydłów,
the fragment of the reconstruction plans by J. Żukowski
reproduction in [10]
88 Maciej Warchoł
Autorom odbudowy kościoła farnego w Szydłowie
przy świecały te same cele, jakie decydowały o odbudo
wie wielu innych zabytków polskiej kultury zniszczo nych
w wyniku działań wojennych
12
. Kościół już w ok resie
mię dzywojennym uznany był za jeden z najcenniej szych
przy kładów architektury epoki kazimierzowskiej. Jed no
cześ nie zinwentaryzowane przez Jerzego Ra czyń skie go
konstrukcje dachowe ocenione zostały jako kla sycz ne
przykłady konstrukcji średniowiecznych wystę pu jących
na terenie Polski, a więźba nad prezbiterium kościoła za
„kanon” konstrukcji storczykowych i kwintesencję typu
wiązań o jednej środkowej kracie rozporowej [3, s. 13–
14]
13
. Wyjątkowa w ówczesnym stanie badań nad więź ba
mi dachowymi w Polsce wartość konstrukcji zniszczonych
w farze w Szydłowie zadecydowała zapewne o ich re kon
strukcji w odbudowywanym kościele, bez względu na
sens i analizowaną wyłącznie kategoriami doktryny kon
serwatorskiej zasadność podejmowania tego typu działań.
Do rekonstrukcji wynikającej ze zniszczenia zabyt
ku o wyjątkowej wartości dla kultury narodowej doszło
rów nież w przypadku odbudowy dzwonnicy przy koście
le far nym w Bochni [11]. Pochodząca prawdopodobnie
z 1. połowy XVI w. drewniana dzwonnica została znisz
czona w wyniku pożaru w październiku 1987 r., a na
stęp nie odbudowana w pierwotnym kształcie w latach
1990–1993 według projektu architektów Elżbiety Lan
ger i Krzysztofa Kępy. Decyzja o rekonstrukcji obiektu
została podjęta niemal natychmiast po jej zniszczeniu,
wielkim orędownikiem odbudowy był znakomity badacz
architektury drewnianej Marian Kornecki. Cytując jego
słowa: Dzwon nica, pozornie jedna z wielu istniejących
jeszcze wież drewnianych, była jednak budowlą wyjąt-
kową o og romnym znaczeniu dla historii architektury.
Była także znakiem tożsamości fary bocheńskiej i nie-
mal całego miasta; elementem, którego brak jest nie do
przyjęcia. Taka pozostawała dla wszystkich co najmniej
od stu lat, gdy jej widok, wyrysowany przez Jana Matej-
kę, rozpowszechniony został szeroko […]. Wieża weszła
do podręcznikowego repertuaru czołowych zabytków bu-
downictwa drewnianego i nie ma prawie ważniejszej pu-
blikacji, by nie była w niej wymieniana. Przesądziła o tym
wspomniana konstrukcja, uroda i forma, traktowana jako
idealny przykład średniowiecznej wieży drewnianej o ob
ronnej genezie [11, nlb]. Przy okazji prac przy obiekcie,
być może po raz pierwszy zwrócono również uwagę na
aspekt doktrynalny związany z problemem rekonstrukcji
dawnego ustroju ciesielskiego. Oddajmy raz jeszcze głos
Marianowi Korneckiemu: W dwa dni po pożarze odbyła
się na miejscu komisja konserwatorska celem podjęcia
decyzji o losach zabytku. Wzięli w niej udział kompetent-
12
Cytując za autorem projektu odbudowy kościoła J. Żukowskim:
Tak wyglądała Fara do sierpnia 1944 r., kiedy ją metodycznie podpaliły
i zniszczyły wojska niemieckie, nie w wirze walki, ale w czasie z góry
obmyślonych i planowo przeprowadzonych zniszczeń pomników naszej
kultury [10, s. 28].
13
Konstrukcja nad prezbiterium kościoła farnego w Szydłowie
zo stała przez Raczyńskiego datowana na przełom XIV i XV w. [3,
s. 14], na tomiast powojenne badania architektoniczne kościoła poparte
in for macjami archiwalnymi wskazują na możliwy czas powstania więźb
nad nawą i prezbiterium kościoła dopiero po 1630 r. [10, s. 30].
perfectly reected the original layout of the kingpost
roof frame over the presbytery and the three kingpost
roof frames over the nave (Fig. 4). Original connections
of carpentry elements were also thoroughly reconstructed.
Standardized dimensions wood processed mechanically
was used in this reconstruction.
The authors of the reconstruction of the parish church
in Szydłów pursued the same goals which inuenced re
con structions of many other monuments of Polish cul
ture destroyed during the war military actions
12
. Al ready
in the interwar period, this church was recognized as
one of the most valuable examples of architecture of the
Casimir époque. At the same time, roof structures which
were inventoried by Raczyński, were assessed as classic
examples of the medieval structures occurring in Poland,
whereas the roof truss over the church presbytery was re
cognized as a “canon” of kingpost roof frames and the
essence of trusses with one central frame of longitudi nal
reinforce ment [3, pp. 13–14]
13
. In that state of the re
search on roof trusses in Poland a unique value of struc
tures destroyed in the pa rish church in Szy dłów probably
de cided their re con struction in the church, regardless of
the sense and va lidity of taking such action which were
ana lysed so lely in terms of the restoration doctrine.
Reconstruction of the bell tower at the parish church
in Bochnia, which resulted from the destruction of the
monument of an exceptional value for the national cul
ture, also took place during the renovation works [11].
The wooden bell tower, which probably originated from
the 1
st
half of the 16
th
century, was destroyed by re in
Oc tober 1987 and then it was reconstructed in its original
form in the years 1990–1993 according to the project by
architects Elżbieta Langer and Krzysztof Kępa. A de ci
sion to re construct the object was taken almost imme dia
tely after its destruction. A great advocate of its re con
struction was an outstanding researcher of wooden ar
chitecture Marian Kornecki. Quoting his words: The bell
tower, apparently one of the many still existing wooden
towers, however, was a unique building of great si gni
cance for the history of ar chitecture. It was also a sign
of identity of the parish church in Bochnia and almost
of the whole city; the element, the lack of which is not
acceptable. And it remained as such for everybody for
at least a hundred years, when its image drawn by Jan
Matejko, was widely popularized [...]. The tower entered
the book repertoire of the leading monuments of wooden
architecture and there is hardly any other important
publication that would not mention it. All this resulted
12
Quoting the author of the church reconstruction project J. Żu
kowski: This is what the parish church looked like till August 1944 when
it was methodically burnt and destroyed by the German Army and it was
done not in the heat of the battle but the destruction of this cultural
monument was carefully planned beforehand and carried out according
ly [10, p. 28].
13
Raczyński determined the date of the structure over the parish
church presbytery in Szydłów at the turn of the 15
th
century [3, p. 14],
whereas the postwar architectural research of the church, which was
supported by archival information, indicates that a possible time of
building the roof trusses over the nave and church presbytery was after
1630 [10, p. 30].
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 89
ni przedstawiciele władz konserwatorskich, kościelnych
i miejskich. Zebrani jednomyślnie uznali konieczność od-
tworzenia dzwonnicy z pełną dokładnością tak w zakre-
sie formy, jak i techniki. Poruszono problemy dotyczące
sposobu realizacji odbudowy i nadzoru, bezpieczeństwa
obiektu na przyszłość, wreszcie sprawę bardzo istotną
z naukowego punktu widzenia – problem prawidłowości
postępowania. Uznano, że znaczenie tej właśnie wieży jest
wyjątkowe i jej braku nie da się w syntetycznym widzeniu
drewnianej architektury polskiej zastąpić innym równej
klasy przykładem; dalej, że doktryna konserwatorska,
preferująca przede wszystkim zabiegi przy oryginalnej
strukturze, dopuszcza dla zabytków z drewna możliwość,
a niekie dy konieczność, dokonywania wymiany substan-
cji, któ rej czas żywotności jest z naturalnych przyczyn
ograniczo ny. Oczywiście wymagana jest szczególna sta-
ranność w zachowywaniu tej samej techniki budowy.
W danym przypadku mamy do czynienia z dramatycznym
„wymuszeniem” wymiany sub stancji w dużym stopniu.
Rzetelność odtwarzania zapewnić winna zachowana po
pożarze w 90% autentyczna, choć przepalona konstruk-
cja, świadcząca raz jeszcze o jej niezwykłej trwałości
i wysokiej jakości dawnego budulca. Celem przygotowa-
nia procesu odbudowy podjęto już prace dokumentacyjne
przy zastosowaniu nowoczesnych metod, m.in. fotogra-
metrii. Tak więc podstawy prawidłowej realizacji dzieła
odbudowy zostały zapewnione [11, nlb].
Zrekonstruowana dzwonnica została dokładnie odtwo
rzona w zakresie formy oraz układu (il. 5). Niestety, w prak
tyce nie udało się w pełni zrealizować postulatów Ma riana
Korneckiego dotyczących zachowania tej samej tech niki
from the above mentioned structure, beauty and form
re garded as a perfect example of the medieval wooden
tower of a defense genesis [11, no page number]. While
this bell tower was renovated, perhaps for the rst time,
attention was drawn to the doctrinal aspect connected
with the problem of reconstruction of the former carpentry
construction. Let’s quote Kornecki’s words once again:
Two days after the re a restoration on-site commission
was established in order to make a decision as regards
the future of the monument. The commission consisted of
competent representatives of restoration, church and city
authorities. The participants unanimously agreed on the
need to restore the bell tower with complete accuracy both
in terms of the form and technique. Aspects of methods of
conducting the reconstruction and supervision, the object
security in the future, and nally a very important aspect
from a scientic point of view – the problem of correctness
of the procedure were dealt with. It was assumed that the
importance of this particular tower was unique and it
could not be replaced by any other example equaling its
class in the synthetic vision of Polish wooden architecture;
further, the restoration doctrine which above all prefers
treat ments at the original structure, in the case of wooden
hi sto ric objects, permits a possibility or at times even ne
cessity of replacing the substance whose lifetime is for na
tu ral reasons limited. Of course, special care is required
in maintaining the same construction techniques. In this
particular case we deal with a dramatic “enforcement”
of replacing the substance to a lager extent. The re con
struction reliability ought to be ensured by the authentic
– in 90% – although burnt construction pre served after
the re, which again exemplies its extreme durability
and the high quality of the old building ma te rial. In order
to prepare the reconstruction process, do cu mentation
works were already commenced with the use of modern
methods, such as photogrammetry. Hence the basis for the
correct reconstruction process was provided [11, no page
number].
The bell tower was carefully reconstructed in the scope
of form and layout (Fig. 5). Unfortunately, in practical
terms it was impossible to implement Marian Kornecki’s
pro posals in reference to preserving the same construction
tech nique and the original material
14
, in this way signi
cantly impoverishing the restoration values of the ob
ject after its reconstruction. In spite of these changes the
reconstruction of the bell tower in Bochnia remains, from
the restoration point of view, probably the best con tem
porary example of the renewal of the historical car pentry
structure in our country.
The presented examples by no means exhaust the list
of restoration realizations in which restoration of old car
pentry structures was carried out. They were discussed
mainly with regard to changes in attitudes to the issue of
14
These changes were accurately described by the author of the
cadastre card of the tower bell: Before the fire constructional elements
were made of hewed oak logs [...] During the reconstruction the
“archaic” technology of carpentry processing was slightly changed
[12]. Some of the elements of the structure were also made of other
types of wood than the originally used oak wood (larch, pine).
Il. 5. Dzwonnica w Bochni w trakcie odbudowy
(fot. Z. Myczkowski, archiwum NID OT w Krakowie, reprod. w [11])
Fig. 5. Belfry in Bochnia during reconstruction
(photo by Z. Myczkowski, archive NID OT in Kraków, reprod. in [11])
90 Maciej Warchoł
bu dowy oraz pierwotnego materiału
14
, istotnie zubażając
wartości konserwatorskie obiektu po doko na nej rekonstruk
cji. Pomimo tych zmian odbudowa dzwon nicy bo cheń skiej
pozostaje chyba najpełniejszym z punktu wi dzenia kon
serwatorskiego współczesnym przykła dem re konstruk cji
hi storycznej konstrukcji ciesielskiej w naszym kraju.
Przedstawione przykłady nie wyczerpują oczywiście
pełnej listy realizacji konserwatorskich, w których dokona
no odtworzenia dawnych konstrukcji ciesielskich. Zesta
wiono je głównie pod kątem ukazania przemian w podej
ściu do zagadnienia rekonstrukcji konstrukcji cie sielskich
na przestrzeni XX stulecia. W okresie tym doszło do
skrystalizowania się podstaw doktryny konserwatorskiej,
w której rekonstrukcja jako samodzielne działanie, a nie
część restauracji zabytku, w zasadzie wykluczona zo stała
z katalogu działań konserwatorskich. Jednocześ nie był
to czas, w którym ze względu na hekatombę znisz czeń
obu wojen światowych świadomie odstąpiono od przy
jętych założeń doktrynalnych, dopuszczając rekonstruk
cję obiektów najcenniejszych dla dziedzictwa kulturowe
go. W grupie zabytków rekonstruowanych znalazły się też
drewniane konstrukcje ciesielskie. Z upływem czasu roz
luźniająca się doktryna konserwatorska usankcjonowała
również rekonstrukcje najcenniejszych zabytków znisz
czonych w wyniku nagłych zdarzeń, takich jak np. pożar
lub katastrofa. Co jednak bardzo charakterystyczne, przez
cały XX w. rekonstrukcje nie wykroczyły poza zakres po
wyższych działań, dopuszczonych ewoluującą doktryną
konserwatorską. W pierwszych dwóch dziesięcioleciach
stulecia były jeszcze nierozerwalnie związane z restaura
cją zabytków, stanowiąc jej integralny element, a od lat 30.
prawie wyłącznie z odbudową najcenniejszych zabyt ków
zniszczonych w wyniku wojny bądź zdarzeń losowych.
Wydawać by się więc mogło, że okres rekonstrukcji za
bytków mamy już właściwie za sobą, a ewentualne obec ne
i przyszłe działania o tym charakterze powinny być wy
łącznie incydentalne oraz dotyczyć jedynie obiektów naj
cenniejszych, całkowicie zniszczonych w wyniku nagłe
go, nieprzewidzianego zdarzenia. Nic jednak bardziej
myl nego, o czym świadczyć może narastająca fala „re
kon strukcji” historycznych konstrukcji ciesielskich reali
zo wa nych w ostatnich latach.
Problem rekonstrukcji konstrukcji ciesielskich
we współczesnych pracach remontowych
W ostatnich latach w prowadzonych pracach remon
towych historycznych konstrukcji ciesielskich zauważyć
można bardzo niepokojące zjawisko wymiany istnieją
cych ustrojów na nowe, realizowane jako mniej lub bar
dziej udane kopie bądź imitacje dotychczasowych ukła
dów. Co bardziej niepokojące, większość tych realizacji
wykonywana była pod hasłami „rekonstrukcji” dawnych
14
Zmiany te trafnie opisał autor karty ewidencyjnej dzwonnicy:
Przed pożarem elementy konstrukcyjne wykonane były z ociosanych bali
dę bowych […] Podczas rekonstrukcji zmieniono nieco „archaiczną”
te chnologię obróbki ciesielskiej [12]. Część elementów konstrukcji wy
konano też z innych rodzajów drewna niż pierwotnie zastosowana dę
bina (modrzew, sosna).
carpentry structure restoration throughout the 20
th
century.
In that period foundations of the restoration doctrine were
crystallised in which reconstruction, as an independent
activity and not as part of monument restoration, was in
fact excluded from the catalog of restoration activities.
Simultaneously, it was the time in which due to the he ca
tomb of devastations of two world wars doctrinal assum
ptions were consciously abandoned allowing for re con
struction of the most valuable objects of cultural he ritage.
In the group of reconstructed monuments there are also
wooden carpentry structures. With time the loosening re
sto ration doctrine also sanctioned reconstruction of the
most valuable histori cal objects destroyed as a result of
sudden incidents such as a re or disaster. What is cha
rac teristic though, throughout the 20
th
century re con struc
tion cases did not go beyond the scope of the afore men
tio ned actions, which were permitted by the evolving
re sto ration doctrine. In the rst two decades of the 20
th
cen tury they were still inextricably linked with restoration
of mo nu ments constituting its integral element, whereas
starting from the 1930s restorers’ activities were almost
exclusively connected with reconstruction of the most
valu able mo numents destroyed as a result of war or other
ran dom events.
Therefore, it would appear that a period of monument
re construction is actually a thing of the past and any
possible present and future actions of this character should
be exclusively incidental and should refer only to the
most valuable objects, completely destroyed as a re sult of
sudden and unexpected events. Nothing more erroneous
though, which is exemplied by a growing wave of histo
rical “reconstruction” cases of carpentry struc tures carried
out in the recent years.
Problem of restoration of carpentry structures
in modern renovation works
In recent years, in the repair works of historical car
pentry structures we can observe a very disturbing phe
no menon of replacing the existing structures with new
ones, which are used as a more or less successful co
pies or imitations of the existing systems. What is even
more dis turbing is the fact that most of these realisations
were carried out under the names of “reconstruction” of
for mer struc tures which, due to their condition of preser
va tion and the scope of damages, no longer qualied for
repair works. In general, the conducted works also had
all the legally required rights of consent, including per
mission of the appropriate provincial restorer but to
a large extent they were carried out thanks to grants and
public funds.
A more detailed analysis of the actual condition of the
structure, however, showed that in most cases structures
before replacing were preserved in satisfactory or even
good condition allowing for carrying out repair and by
no means was their demolition justied. Structures could
have been successfully renovated but in most cases the
reluctance to conduct more complex and difcult repair
works inuenced their replacement and reconstruction.
As a consequence, the decisions taken then led to the de
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 91
struction of valuable carpentry structures, which resulted
in signicant impoverishing or even depriving the objects
en tirely of their historical value.
In order to illustrate the issues discussed above, the
author would like to mention the following examples of
re construction cases:
1. Replacement with an attempt to “restore” the layout
of roof structures over the nave and presbytery of St Ca
therine Church in Dziektarzewo. The investment, which
was carried out in 2004, resulted in removing old roof
struc tures originating perhaps from the mid16
th
cen
tury and replacing them with new structures, which were
assumed to be the reconstruction of the old layout, but in
fact it was only similar to it.
2. Replacement of roof trusses over the nave, pres
bytery and sacristy in St John Parish Church in Wło cła
wek. The replacement, which was carried out in 2006,
was initially supposed to be only a repair of the struc
ture, which got restoration permission on the basis of
the prepared do cumentation. Documentation indicated
the possibility of carrying out the repair work and quite
good condition of pre servation of most of the elements
(Fig. 6). However, in the course of works, it was decided
to completely de molish the old roof trusses and then to
“re construct” them on the basis of the existing models
and restoration do cu menta tion. As a result, the layout of
the structure, which was made of mechanically processed
standardized size elements, was reconstructed quite accu
ra tely (Fig. 7). Single elements of the former structure
were used in a new one, mainly truss beams. Dismantled
elements of old roof trusses were stored in the area around
the church for a long time, which made it possible to
carry out dendrochronological tests of the wood used for
construction and to determine a pro bable date of erection,
i.e. 1619
15
.
3. Partial replacement of the structure over the nave
in St Andrew the Apostle Church in Ujazd in the Opole
15
Dendrochronological tests were carried out by Professor Tomasz
Ważny in 2008.
ustrojów, które ze względu na stan zachowania i zakres
zniszczeń nie kwalikowały się już do przeprowadzenia
prac remontowych. Z reguły wykonane prace miały też
wszystkie wymagane przepisami prawa zgody, w tym po
zwolenie odpowiedniego wojewódzkiego konserwatora
zabytków, a w dużej części zrealizowane zostały dzięki
dotacjom i środkom publicznym.
Dokładniejsza analiza rzeczywistego stanu konstruk
cji wskazała jednak, że w większości wypadków ustroje
przed wymianą zachowane były w stanie zadowalają
cym lub nawet dobrym, umożliwiającym przeprowadze
nie naprawy i w żadnym wypadku nieuzasadniającym
ich rozbiórki. Konstrukcje z powodzeniem można było
remontować, a o ich wymianie i następnie odtworzeniu
zadecydowała w większości przypadków niechęć do pro
wadzenia bardziej skomplikowanych i trudniejszych prac
naprawczych. W konsekwencji podjęte decyzje doprowa
dziły do zniszczenia wartościowych konstrukcji ciesiel
skich, w znacznym stopniu zubażając bądź nawet całko
wicie pozbawiając obiekty ich wartości zabytkowych.
Spośród znanych autorowi przykładów powyższych
realizacji, na potrzeby zobrazowania analizowanego za
gadnienia, wymienić można następujące:
1. Wymiana z próbą „rekonstrukcji” układu konstruk
cji dachowych nad nawą i prezbiterium kościoła pw. św.
Katarzyny w Dziektarzewie. Przeprowadzona w 2004 r.
in westycja spowodowała usunięcie dawnych konstrukcji
dachowych pochodzących być może z połowy XVI w.
i zastąpienie ich nowymi ustrojami, w założeniach od
twarzającymi dawny układ, w rzeczywistości jedynie do
niego zbliżonymi.
2. Wymiana więźb dachowych nad nawą, prezbiterium
i zakrystią kościoła farnego pw. św. Jana we Włocławku.
Prze prowadzona w 2006 r. wymiana początkowo miała być
jedynie remontem konstrukcji, na który uzyskano po zwole
nie konserwatorskie w oparciu o sporządzo ną do ku men ta cję.
Dokumentacja wskazywała możliwość prowa dze nia prac
naprawczych oraz całkiem dobry stan za cho wa nia
więk
szej części elementów (il. 6). Jednakże w trakcie realiza
cji prac podjęto decyzję o całkowitej ro z biórce sta rych
Il. 6. Konstrukcja dachu kościoła pw. św. Jana we Włocławku w trak
cie rozbiórki (fot. R. Skorupa)
Fig. 6. Roof constructions during demolition at the church dedicated to
St John in Włocławek (photo by R. Skorupa)
Il. 7. Odtworzona konstrukcja dachu kościoła pw. św. Jana
we Włocławku (fot. P. Tuliszewski)
Fig. 7. Reconstructed construction of roof at the church dedicated to
St John in Włocławek (photo by P. Tuliszewski)
92 Maciej Warchoł
więźb i ich „rekonstrukcji” w oparciu o ist niejące wzo ry
oraz dokumentację konserwatorską. W efek cie od two
rzono dosyć dokładnie układ konstrukcji, któ rą wy ko
na no
ze zestandaryzowanych wymiarowo ele mentów ob ro bio
nych mechanicznie (il. 7). W nowej kon strukcji wy ko rzy
sta no
po jedyncze elementy dawnego ustro ju, głów nie bel
ki wią zarowe. Zdemontowane ele men ty dawnych więźb
przez dłuższy czas przechowy wa ne były na terenie wo
kół ko ścioła, umożliwiło to prze pro wadzenie ba dań den
dro chro nologicznych drewna uży te go do budowy i ok
reślenie praw dopodobnej daty wznie sie nia na 1619 r.
15
3. Częściowa wymiana konstrukcji nad nawą główną
kościoła pw. św. Andrzeja Apostoła w Ujeździe na Opol
szczyźnie. Remont dachu kościoła realizowany jako:
„Wy miana części elementów konstrukcyjnych drewnia
nej więź by dachu wraz z wymianą pokrycia” zakończył
się spektakularnym demontażem i zestawieniem na zie
mię za pomocą dźwigu części konstrukcji dachu nad na
wą główną kościoła
16
. W miejsce dawnego ustroju pocho
dzącego najprawdopodobniej z czasu budowy kościoła
w 1613 r. wykonana została nowa konstrukcja, odtwarza
jąca pierwotny układ, zestawiona z elementów obrobio
nych mechanicznie, zubożona w wielu miejscach m.in.
po przez likwidację kołków w złączach poszczególnych
ele mentów. Interwencja wojewódzkiego konserwatora za
bytków zahamowała demontaż dalszej części więźby, któ
ra została naprawiona zgodnie z wydanym pozwoleniem.
Zdemontowana część konstrukcji przez jakiś czas usta
wiona była na terenie kościelnym przed wejściem głów
nym do świątyni (il. 8). Inwestycja zrealizowana zo sta ła
15
Badania dendrochronologiczne przeprowadził w 2008 r. prof.
Tomasz Ważny.
16
Operacja zestawienia konstrukcji została sfilmowana przez
obserwatorów i zamieszczona na ogólnodostępnym portalu inter ne to
wym pod nazwą: „Wymiana pokrycia dachowego Kościoła parafialnego
p.w. św. Andrzeja Apostoła – Ujazd”, źródło: https://www.youtube.com/
watch?v=6mTJseMdks [data dostępu: 2.01.2016]. Nie potrzeba wiele
wyobraźni i wiedzy technicznej, by móc prawidłowo ocenić rzeczywisty
stan zachowania konstrukcji, którą można było w całości bez większych
problemów oraz wzmocnień zestawić na ziemię.
Region. Repair of the church roof: “Replacement of some
structural elements of the wooden roof truss along with
replacement of the cover’ was completed with spectacu
lar dismantling and putting parts of the roof structure
over the nave of the church on the ground by means of
a crane
16
. In the place of the former structure, which most
probably goes back to the time of the church construction
in 1613, a new structure was made reproducing the
original layout and it consisted of mechanically processed
elements, impoverished in many places, inter alia, due
to removal of treenails in the connectors of the particular
elements. Intervention of the provincial restorer stopped
the dismantling of the rest part of the roof truss, which
was repaired in accordance with the issued permission.
For a certain period of time the disassembled part of the
structure was situated on the terri tory of the church in
front of the main entrance to the church (Fig. 8). The in
vestment was realized thanks to the nan cial support from
the EU funds within the frame work of regional operational
programs.
4. Reconstruction of the bell tower at the church in
Na darzyn near Warsaw. Demolition and then complete
re construction of the early 19
th
century bell tower in
a new ma terial were carried out in 2010 despite the ex
plicit eva lua tion of experts as regards the possibility to
conduct re novation and repair of the monument. The new
structure of the bell tower, having been reconstructed
only in a general range of its former layout, was made
of mechani cally processed wood elements reinforced with
steel screws (Fig. 9). The bell tower works were partially
funded by a grant of the Ministry of Culture and National
Heritage.
5. Reconstruction of the roof structure over the bell
tower in the postBernardine complex in Przasnysz. Re
pla cement of the roof structure, which probably originated
from the beginning of the 17
th
century, was carried out
along with erecting new gothic gables of the bell tower in
2013. In the course of the works only a general layout of
the former kingpost roof frame was reconstructed.
The presented examples do not cover the full list of
similar realisations which were carried out in recent
years; many similar ideas were fortunately timely pre
vented. In the light of the above, a question arises as
regards the reasons and sense of similar actions leading
to the irreversible destruction of valuable carpentry struc
tures. The commonness of the phenomenon as well as
combining it with the denition of reconstruction as an
act of restoration is also striking. It seems that the answers
to these questions should be searched both in the lack of
sufcient restoration knowledge and reluctance on the
16
The action of putting down the structure was recorded by ob
servers and shared on the public Internet portal called “Wymiana
po krycia dachowego Kościoła parafialnego p.w. św. Andrzeja Apo
stoła – Ujazd”, source: https://www.youtube.com/watch?v=6mT
JseMdks (Re placement of the roof of St. Andrew the Apostle Parish
Church – Ujazd’; accessed: 2.01.2016). There is no need to have a lot
of ima gination and technical knowledge to be able to properly assess
the actual con dition of the structure, which could have been entire
ly placed on the ground without any major problems or reinforce
ments.
Il. 8. Część dolna usuniętej konstrukcji dachowej
nad nawą główną kościoła w Ujeździe (fot. M. Warchoł)
Fig. 8. Lower part of the removed roof construction
above the nave at the church in Ujazd (photo by M. Warchoł)
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 93
part of investors as well as building contractors to conduct
more complex and more expensive repair works in
comparison with the reconstruction of a structure in a new
material. A desire to replace an old structure (commonly
recognized as “surely” technically exploited due to its age
and supercial damages) with the one made of new wood
is to ensure the object to be efcient and used for a long
time with no troublesome repairs or restoration.
At the same time this approach towards the former
carpentry structures is directly inuenced by a lack of
ability to correctly assess the technical condition of hi
storical structures preservation and the knowledge of the
possibilities of their repair and restoration. People who
have a decisive power on the direction and scope of fu
ture works (designers, constructors, restoration service
workers) frequently do not have a sufcient knowledge
and experience in this domain, hence they choose or
agree to choose a solution that is the simplest and easiest,
i.e. replacing the structure with the one made of a new
material.
In order to keep up appearances of actions which are in
accordance with restoration principles and to justify the
replacement of old structures, there are attempts to combine
them with a restoration doctrine by giving them a false
name of “reconstruction” and restoring an old structure.
Their authors, who often have only a limited knowledge
of the restoration history, do not see this as a problem
that the possible reconstruction of the historical carpentry
structure ought to be closely embedded in the doctrine,
both in the scope the legitimacy of its implementation as
well as in the way it is done. As it was previously indicated
at the beginning of the article, we deal with the legitimacy
of reconstruction exclusively in the case of the complete
destruction of a historic building of a remarkable value
as a result of sudden random incidents. By no means can
it be connected with the concept of a monument repair
or be a consequence of carrying out repair works. The
effect of the conducted restoration of the former carpentry
structure can be at most its imitation in a new material,
dzięki donansowaniu z funduszy unijnych w ramach re
gionalnych programów operacyjnych.
4. Odtworzenie dzwonnicy przy kościele w Nadarzy
nie pod Warszawą. Rozbiórka, a następnie całkowite od
tworzenie pochodzącej z początku XIX w. dzwonnicy
w nowym materiale wykonane zostały w 2010 r., pomimo
jed noznacznej oceny specjalistów o możliwości przepro
wadzenia prac remontowych i naprawy zabytku. Nowa
konstrukcja dzwonnicy odtwarzająca jedynie w ogólnym
zakresie dawny układ wykonana została z drewna obro
bionego mechanicznie z połączeniami elementów wzmoc
nionymi stalowymi śrubami (il. 9). Prace przy remoncie
dzwonnicy częściowo snansowane zostały dzięki dotacji
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
5. Odtworzenie konstrukcji dachu nad wieżądzwonni
cą w zespole pobernardyńskim w Przasnyszu. Wymiana
pochodzącej prawdopodobnie z początku XVII w. kon
strukcji dachu zrealizowana została łącznie z wymurowa
niem od nowa gotyckich szczytów dzwonnicy w 2013 r.
W trakcie prac odtworzony został jedynie ogólny układ
dawnej więźby storczykowej.
Przedstawione przykłady nie wyczerpują oczywiście
peł nej listy podobnych realizacji, które miały miejsce
w os tat nich latach, wielu podobnym pomysłom udało się
też w po rę zapobiec. W ich świetle nasuwa się więc py
ta nie o przyczyny i sens podobnego działania, prowadzą
cego do bezpowrotnego niszczenia cennych konstrukcji
ciesiels kich. Zastanawia też powszechność zjawiska oraz
łączenie go z denicją rekonstrukcji jako działania o cha
rakterze konserwatorskim. Wydaje się, że odpowiedzi na
powyższe pytania szukać należy zarówno w braku dosta
tecznej wiedzy konserwatorskiej, jak i niechęci ze stro
ny inwestorów oraz wykonawców robót budowlanych
do prowadzenia bardziej skomplikowanych i droższych
prac naprawczych w porównaniu z odtworzeniem układu
konstrukcji w nowym materiale. Chęć wymiany dawnej
konstrukcji (uznawanej powszechnie za „na pewno” wy
eksploatowaną technicznie ze względu na wiek i powierz
chowne uszkodzenia) na wykonaną z nowego drewna za
pewnić ma obiektowi sprawność i długi czas użytkowania
bez kłopotliwych napraw i konserwacji.
Jednocześnie bezpośredni wpływ na takie podejście do
dawnych konstrukcji ciesielskich ma brak umiejętności pra
widłowej oceny stanu technicznego zachowania historycz
nych ustrojów oraz wiedzy na temat możliwości ich naprawy
i konserwacji. Osoby decydujące o kierunku i zakresie przy
szłych prac (projektanci, konstruktorzy, pracownicy służb
kon serwatorskich) nie posiadają często wystarczającej wie dzy
i doświadczenia w tym zakresie, wybierają więc lub godzą się
na wybór najłatwiejszego rozwiązania, jakim jest wy mia na
kon struk cji na wykonaną z nowego materiału.
By zachować pozory działań zgodnych z zasadami kon
serwatorskimi i usprawiedliwić wymianę dawnych kon
struk cji, próbuje się je powiązać z doktryną konserwa tor
ską poprzez nadanie im fałszywej nazwy „rekonstrukcji”
oraz odtworzenie dawnego układu. Dla ich autorów, po
siadających najczęściej jedynie ograniczoną wiedzę w za
kresie historii konserwatorstwa, nie stanowi problemu, że
ewentualna rekonstrukcja historycznej konstrukcji cie
sielskiej powinna być ściśle osadzona w doktrynie, za
Il. 9. Odtworzona konstrukcja ciesielska dzwonnicy w Nadarzynie
(fot. M. Warchoł)
Fig. 9. Reconstructed carpentry construction of the belfry in Nadarzyn
(photo by M. Warchoł)
94 Maciej Warchoł
or at best a copy very close to the original, but deprived
of most of its historical values which are inherent in the
authentic structure.
Summary
An analysis of the phenomenon of historical recon
struction of carpentry structures in relation to the particular
restoration actions enable us to make the following ob ser
vations and formulate some conclusions with regard to
their legitimacy and purpose:
1. Both historically realised reconstruction cases which
are justied in the doctrine or restoration practice and the
so called recent reconstruction cases only reproduce the
structural layout and a general nature of its components,
thus leading to the loss of valuable scientic information
which are contained in the authentic material. The author
of this article has no knowledge of an example of the
reconstruction case carried out fully in compliance with
restoration principles dened in the existing doctrinal
do cuments (Venice Charter of 1964 and a document of
In ternational Wood Committee ICOMOS from Mexico
issued in 1999) in the scope of a manner of processing
a ma terial and usage of traditional technologies that were
used when building a given monument. The works carried
out on the bell tower in Bochnia were the closest to the
correct reconstruction, however, even there, in spite of the
ini tial plans, rigorist compliance with all the principles
was abandoned for the sake of reconstructing mainly the
form and the structural layout of the monument.
2. Any possible reconstruction of a historical carpentry
structure ought to be always embedded in the restoration
doctrine, while all the activities that go beyond the strict
scope of the doctrine should not be dened with the use
of the term of reconstruction. In particular, this term
cannot be used in the cases of conducting repair works of
monuments, and in order to justify the demolition of the
old structure and its reproduction, even when retaining the
original shape of the structure and the arrangement of its
particular components.
3. Historical carpentry structures should be repaired
based on professionally prepared materials and docu
men tations and by executive teams of specialists who
have a deep knowledge and long practice in carrying out
this type of works. In practice, the rules contained in the
existing doctrinal documents must be observed, par ti cu
larly with reference to monuments built of wood.
Compliance with the aforementioned regulations may
contribute to the introduction of more effective restoration
pro tection and preservation of values of a remarkable group
of monuments, which historical carpentry structures are.
Translated by
Bogusław Setkowicz
rów no w zakresie zasadności jej realizacji, jak i sposobu
wykonania. Jak wskazano już w pierwszej części opraco
wania, zasadność rekonstrukcji może zaistnieć wyłącznie
w przypadku wcześniejszego całkowitego zniszczenia za
bytków o wyjątkowej wartości w wyniku nagłych zdarzeń
losowych. Na pewno natomiast nie jest i nie może być
powiązana z pojęciem remontu zabytku lub być następ
stwem prowadzenia prac remontowych. Efektem zreali
zowanego odtworzenia dawnej konstrukcji ciesielskiej
mo że być co najwyżej jej imitacja w nowym materiale,
a w najlepszym wypadku kopia bardzo zbliżona do orygi
na łu, pozbawiona jednak większości wartości zabytko
wych zawartych w autentycznej strukturze.
Podsumowanie
Analiza zjawiska rekonstrukcji historycznych konstruk
cji ciesielskich w odniesieniu do konkretnych realizacji
kon serwatorskich pozwala na dokonanie następujących
spos trzeżeń oraz sformułowanie wniosków dotyczących
za sadności i celowości ich wykonywania:
1. Zarówno historycznie realizowane rekonstrukcje,
ma jące swoje uzasadnienie w doktrynie lub praktyce kon
ser watorskiej, jak i tzw. rekonstrukcje z ostatnich lat od
twa rzają jedynie układ ustroju i ogólny charakter jego ele
mentów, prowadząc do utraty wielu cennych informacji
naukowych zawartych w autentycznym materiale. W żad
nym ze znanych autorowi przykładów nie przeprowadzono
rekonstrukcji w pełni zgodnej z zasadami konserwatorskimi
określonymi w obowiązujących dokumentach doktrynal
nych (Karta Wenecka z 1964 r. oraz dokument Międzynaro
dowego Komitetu Drewna ICOMOS z Meksyku z 1999 r.)
w zakresie sposobu obróbki materiału oraz wykorzystania
tradycyjnych technologii, w których wykonany był zabytek.
Najbliższe prawidłowej rekonstruk cji były prace przepro
wadzone przy dzwonnicy w Bochni, jednak i tam pomimo
początkowych zamierzeń ostatecznie odstąpiono od rygo
rystycznego przestrzegania wszystkich zasad na rzecz od
tworzenia głównie formy i układu konstrukcyjnego obiektu.
2. Ewentualna rekonstrukcja historycznej konstrukcji
ciesielskiej powinna być zawsze osadzona w doktrynie kon
ser watorskiej, a wszelkie działania wychodzące poza ścis
ły zakres doktryny nie powinny być określane terminem
re konstrukcji. W szczególności termin ten nie może być
wy korzystywany, w przypadku prowadzenia prac re mon
to wych zabytków, dla uzasadnienia rozbiórki dawnego us
tro ju i jego odtworzenia, nawet przy zachowaniu pierwot
ne go kształtu ustroju i układu poszczególnych elementów.
3. Historyczne konstrukcje ciesielskie przede wszystkim
powinny być remontowane w oparciu o profesjonalnie przy
gotowane materiały i dokumentacje oraz przez przygotowa
ne do tego zespoły wykonawcze posiadające dogłębną wie dzę
i długą praktykę w prowadzeniu tego typu prac. W prak
tyce powinny być przestrzegane zasady określone w obo
wiązujących
dokumentach doktrynalnych dotyczących za
bytków, w szczególności zabytków wykonanych z drewna.
Przestrzeganie powyższych warunków przyczynić się
może do prowadzenia skuteczniejszej ochrony konserwa
torskiej oraz zachowania wartości bardzo cennej grupy
zabytków, jakimi są historyczne konstrukcje ciesielskie.
Rekonstrukcje historycznych konstrukcji ciesielskich/Reconstructions of the historical carpenter constructions 95
Bibliografia /References
[1] Mayer J., Henri Deneux, a Pioneer (1874–1969), [w:] P. Hoff
summer (red.), Roof Frames from the 11
th
to the 19
th
Century.
Ty po logy and Development in Northern France and in Belgium,
BREPOLS, Turnhout 2009, 25–31.
[2] Ostendorf F., Die Geschichte des Dachwerks, B.G. Teubner,
Leipzig–Berlin 1908.
[3] Raczyński J., Przyczynki do historji ciesielskich konstrukcyj da
chowych w Polsce, „Studia do Dziejów Sztuki w Polsce” 1930,
Nr 3, 1–30.
[4] Dettloff P., Odbudowa i restauracja zabytków architektury w Pols
ce w latach 1918–1939. Teoria i praktyka, Universitas, Kra ków
2006.
[5] Jankowski A., Kościoły drewniane o zdwojonej konstrukcji ścian
w Wielkopolsce, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wiel kie
go, Bydgoszcz 2009.
[6] Stępień P.M., Rekonstrukcja i kreacja w odnowie zamku na Wa
welu, „Ochrona Zabytków” 2007, Nr 2, 27–50.
[7] Kilarski M., Odbudowa i konserwacja zespołu zamkowego w Mal
borku w latach 1945–2000, Muzeum Zamkowe w Malborku, Mal
bork 2007.
[8] Rząd R., Zamek w Malborku. Dni powszednie odbudowy, Muzeum
Zamkowe w Malborku, Malbork 1996.
[9] Omilanowska M., Stefan Szyller 1857–1933. Warszawski architekt
doby historyzmu, Wydawnictwo Fundacji „Historia pro Futuro”,
War szawa 1995.
[10] Żukowski J., Fara w Szydłowie, „Biuletyn Historii Sztuki” 1948,
Nr 1, 23–39.
[11] Kornecki M., Dzwonnica bocheńska odbudowana, „Kościoły
Drew niane” 1993, z. 10, nlb.
[12] Karta ewidencyjna dzwonnicy w Bochni, oprac. M.H. Grabski,
wrze sień 1999 r., archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa
w War szawie.
Streszczenie
W artykule podjęto próbę przybliżenia problematyki rekonstrukcji historycznych konstrukcji ciesielskich w obiektach zabytkowych. Pojawiły się
one wraz z rozwojem europejskiego konserwatorstwa w początkach XX w. Początkowo związane były jeszcze z nurtem restauracji historycznej,
a następnie z odbudową zabytków zniszczonych w czasie obu wojen światowych oraz w wyniku pożarów i katastrof. Zasygnalizowano też pojawienie
się w ostatnich latach w pracach remontowych przykładów działań nazywanych rekonstrukcjami dawnych konstrukcji ciesielskich, nie ma jących
jednak nic wspólnego z rekonstrukcjami w rozumieniu konserwatorskim, prowadzących do likwidacji autentycznych konstrukcji i zastępowania ich
imitacjami nieposiadającymi żadnych wartości zabytkowych.
Słowa kluczowe: rekonstrukcje, konstrukcje ciesielskie, ciesielstwo, więźby dachowe
Abstract
In the article the author tried to magnify the problematics of reconstructions of historical carpentry constructions in the monumental objects, which
have appeared together with the development of European restoration in the beginning of 20
th
century. First it was connected with the trend of histo
rical restoration and then with the reconstructions monuments destroyed during two world wars and in the consequence of re or other disasters. The
author signaled also appearance, in the recent years, of the examples of activities called reconstructions of the ancient carpentry constructions which
don’t have anything in common with the reconstructions in the conservatory understanding and lead to the liquidation of the authentic constructions
and their replacement by the imitations with no antique value.
Key words: reconstructions, carpentry constructions, carpentry, roof trusses
Kościół cysterski w Doberanie, wspornik
(fot. E. Łużyniecka)
Cistercian church in Doberan, cantilever
(photo by E. Łużyniecka)