Castle in Chudów until the end of the 16th century – development and transformation of a private Upper Silesian seat in the light of current research

Przemysław Nocuń

doi:10.5277/arc190105

Abstract

The article presents the main results of research of the noble’s seat in Chudów near Gliwice (Upper Silesia), that was conducted since 2001 (mainly in connection with the partial reconstruction of the early-modern castle and the adaptation of its tower for museum purposes). Archival queries, architectural observations, and – in particular – archaeological works, carried out in parallel, have resulted with the discovery of remains of – preceding the stone and brick castle – previously unknown 15th-century seat of the Chudowski family (formally placed in the horizon of late mediaeval residences of motte type). The text presents conclusions about its plan, structure and bases for chronology of construction, functioning and destruction of this object. The article also discusses the results of research in the topic of the origins of the stone and brick castle, associated with the activities of Jan Gierałtowski. It presents earlier concepts of the plan and chronology of it and verifies them basing on the results of recent archaeological works. A detailed analysis was also made of the castle tower, whose state of preservation made it possible to determine its original form (from the time when it was built around the middle of the 16th century) and its function. The data presented in the text allowed showing the development of the private residence in Chudów from its origins in the mid-15th century – when it functioned as a wooden tower surrounded by a palisade – until the end of the 16th century – when the early-modern castle (surrounded by a moat) was completed composed of a stone and brick tower and three buildings constructed around a small central courtyard.

Keywords:
castle
motte
tower
manor-house
chudów

Full article view is only available on bigger screens.

Full article

2019

1(57)

DOI: 10.5277/arc190105

Przemysław Nocuń*

Zamek w Chudowie do końca XVI w.

– rozwój i przekształcenia prywatnej siedziby górnośląskiej

w świetle dotychczasowych badań

Castle in Chudów until the end of the 16

century

– development and transformation of a private Upper Silesian seat

in the light of current research

Wprowadzenie

Znany z renesansowego zamku górnośląski Chudów

położony jest w gminie Gierałtowice (pow. gliwicki, woj.

śląskie). Kompleks zamkowy zlokalizowany jest na pół-

nocny wschód od centrum wsi, a w jego granicach wciąż

można jeszcze wyróżnić ruiny XVI-wiecznego kamien-

no-ceglanego zamku, znajdujący się nieopodal XVIII-

-wieczny spichlerz, a także zrekonstruowany na początku

bieżącego stulecia budynek dawnego browaru (oryginal-

nie o metryce XIX-wiecznej). Wraz z otaczającym par-

kiem założenie to stanowi relikty historycznego centrum

administracyjnego dóbr rycerskich Chudów-Paniówki

Średniowieczny Chudów położony był w granicach

księ stwa bytomskiego. Po raz pierwszy miejscowość tę

wzmiankowano na początku XIV w. w księdze uposażeń

biskupstwa wrocławskiego

. Zapewne krótko wcześniej

wieś Chudów została lokowana na surowym korzeniu

* ORCID: 0000-0001-9526-6132. Instytut Archeologii Uniwersy-

tetu Jagiellońskiego/Institute of Archaeology, Jagiellonian University in

Kraków.

W XIX w. po drugiej stronie drogi do Paniówek założony został

folwark, którego centrum stanowił „nowy” dwór (budynek pozbawiony

dziś wszelkich cech stylowych).

W księdze tej, powstałej z inicjatywy biskupa Henryka z Wierzb-

nej na przełomie XIII i XIV w. (najczęściej jako data jej ukończenia

podawany jest rok 1305), wśród miejscowości zobowiązanych do płace-

nia dziesięciny wymieniony jest też Cudow [1, s. 97].

Introduction

Upper Silesian Chudów, which is famous for its re -

naissance castle, is situated in the Gierałtowice munici-

pality (Gliwicki county, Śląskie Voivodeship). The castle

complex is located to the northern east of the village cen-

tre and within its boundaries it is still possible to distin-

guish the ruins of the 16

-century stone and brick castle,

the 18

-century granary nearby as well as the former

brewery which was reconstructed at the beginning of this

century (originally from the 19

century). Together with

the surrounding park, this castle constitutes the relics of

the historical administrative centre of Chudów-Paniów ki

manor

Medieval Chudów was situated within the boundaries

of the Duchy of Bytom. This place was mentioned at the

beginning of the 14

century in the book of emoluments

of the Wrocław bishopric for the rst time

. Probably

shortly before that, the village of Chudów was located

on a “green eld” or changed to German Law – from the

content of the source record it appears that during making

In the 19

cen tury, on the other side of the road to Paniówki,

a grange was founded, the centre of which was a “new” manor (a build-

ing deprived of all stylish features today).

In this book, which came out on the initiative of Bishop Henry of

Wierzbna at the turn of the 14

century (most often the date of its

completion is given for the year 1305), among the places obliged to pay

tithing, Cudow is also mentioned [1, p. 97].

68 Przemysław Nocuń

lub przeniesiona na prawo niemieckie – z treści zapisu

źródłowego wynika, że w czasie spisywania powinności

względem stolicy biskupiej Cudow był jeszcze w okresie

wolnizny [2, s. 126]. Skoro więc w tymże czasie w obrę-

bie wsi istniały łany wolne, za mniej prawdopodobne na-

leży uznać przypuszczenia Jerzego Horwata, że Chudów

mógł zostać lokowany już w ramach kolonizacji prowa-

dzonej na tym terenie przez księcia Władysława opolskie-

go po drugim najeździe tatarskim [3, s. 79].

Do lat 50. XX w. zamek w Chudowie nie był przed-

miotem badań

. Do początku obecnego stulecia wiedza

o obiekcie opierała się przede wszystkim na ustaleniach

poczynionych w ramach badań architektonicznych prze-

prowadzonych przez Jerzego Rozpędowskiego [5, s. 7–9],

którym towarzyszyły sondażowe prace archeologiczne

zrealizowane przez Zbigniewa Trudzika [5, s. 1–6]

. Ich

rezultatem było ustalenie czasu powstania obiektu na

koniec XVI w. oraz hipotetyczna rekonstrukcja jego wy-

glądu w tym okresie – jako założenia składającego się

z dwóch budynków mieszkalnych oraz stojącej między

nimi wieży (il. 1).

Za jedyne istotne opracowanie dziejów chudowskiego zamku

sprzed połowy minionego stulecia należy uznać pracę J. Knosalli-Kun-

zen dorfa [4, s. 28–36].

Sprawozdanie z tych badań znajduje się w archiwum Woje wódz-

kiego Konserwatora Zabytków w Katowicach oraz w spuściźnie po

prof. J. Roz pędowskim w Katedrze Historii Architektury, Sztuki i Tech-

niki Politechniki Wrocławskiej (za wskazanie kompletu wrocławskie-

go dziękuję J. Serafinowi, a za możliwość skorzystania z niego – prof.

dr hab. inż. arch. M. Chorowskiej).

the list of the obligations towards the episcopal capital,

Cudow was still in the period of freedom [2, p. 126]. If at

that time there were elds exempted from tax within the

village, Jerzy Horwat’s assumption that Chudów could

have been located as part of the colonization carried out

in this area by Duke Władysław of Opole after the second

Tatar invasion seems less probable [3, p. 79].

Until the 1950s, the castle in Chudów was not subject

to research

. Before the beginning of the present century,

the knowledge about the object was based primarily on the

ndings made within the framework of the architectural

research carried out by Jerzy Rozpędowski [5, pp. 7–9]

and accompanied by the archaeological survey carried out

by Zbigniew Trudzik [5, pp. 1–6]

. The research resulted

in determining the time of the building’s construction at

the end of the 16

century as well as a hypothetical recon-

struction of its appearance in this period, i.e. as a layout

consisting of two residential buildings and a tower stand-

ing between them (Fig. 1).

At the end of the 20

century, the “Chudów Castle”

Foundation became the owner of the ruins and it began

in terdisciplinary research on the site. The rst effect of

the actions taken was the publication of a historical mono -

graph of the castle [6]. At the same time, a long-term

project of archaeological research was initiated

, which

accompanied the partial consolidation of the castle ru-

ins and the reconstruction of the tower, which later was

meant to serve as the archaeological and historical mu-

seum. Before the reconstruction of the castle, a detailed

photogrammetric inventory of the layout was carried out

A historical outline

Historical sources from the 15

century identify knights

who were from this settlement, which goes to prove that

at least since that time Chudów was home to a noble’s

domicile. The mention of the existence of a parish also

comes from that period

The rst historically conrmed owner of Chudów was

Johannes de Hodow, which was proved by a document

issued on October 15, 1434, near Będzin

. We recognize

The study by J. Knosalla-Kunzendorf [4, pp. 28–36] should be

regarded as the only significant work of the history of the castle in Chu-

dów from before the middle of the last century.

The report on these studies is kept in the archives of the Pro vin-

cial Conservator-Restorer of Monuments in Katowice and in the works

of Professor J. Rozpędowski at the Faculty of the History of Ar chi tec-

ture, Art and Technology of Wrocław University of Science and Tech -

nology (I would like to thank J. Serafin for indicating the Wrocław set

and for the opportunity to use it – I thank Prof. Dr arch. M. Chorowska).

Most of the research results are available only in the form of un -

published reports [7]–[9]. Only short-form studies of the results of the

first seasons of the work appeared in print [10], [11].

The documentation can be found in the archives of the “Chudów

Castle” Foundation.

In 1447, the parish of Chudoba in the Gliwice deanery gave

2 grosz Peter’s Pence, which would indicate that it was a small parish

(for example, Przyszowice paid 4 grosz and Ornontowice – 5 grosz), see

[12, p. 368].

A comparison of information about the owners of Chudów was

pre pared on the basis of findings by D. Adamska and R. Heś [6,

Il. 1. Próba rekonstrukcji zamku w Chudowie

według J. Rozpędowskiego [5]

Fig. 1. An attempt at reconstructing the castle in Chudów

according to J. Rozpędowski [5]

Zamek w Chudowie do końca XVI w. /Castle in Chudów until the end of the 16

century 69

Pod koniec XX w. właścicielem ruin została Funda-

cja „Zamek Chudów”, która rozpoczęła interdyscypli-

narne badania obiektu. Pierwszym efektem podjętych

działań było wydanie monograi historycznej zamku [6].

W tym samym czasie zainicjowano wieloletni projekt

badań archeologicznych

, które towarzyszyły częściowe-

mu zabezpieczeniu ruin zamkowych i odbudowie wieży

przeznaczonej następnie na muzeum archeologiczno-

-historyczne. Przed rozpoczęciem rekonstrukcji obiektu

wykonana została szczegółowa inwentaryzacja fotogra-

metryczna założenia

Rys historyczny

W źródłach historycznych od XV w. identykowani są

rycerze piszący się z tej miejscowości, co wskazuje, że

co najmniej od tego czasu w Chudowie funkcjonowała

siedziba rycerska. Z tego też okresu pochodzi również

wzmianka o istnieniu parai

Pierwszym historycznie potwierdzonym właścicielem

Chudowa był Johannes de Hodow, świadczący na doku-

mencie wystawionym 15 października 1434 r. pod Będzi-

nem

. Rozpoznajemy w nim przedstawiciela księcia cie-

szyńskiego Wacława w sporze między Polską a Śląskiem.

W 1459 r. źródła wymieniają Jana Sudissa (von Khu dow)

– od tego też roku Chudów wchodził w skład części księ-

stwa bytomskiego podlegającej książętom oleśnickim

Być może kolejnym posiadaczem Chudowa był Jakub

Chudowski – świadek na dokumencie wydanym w Cieszy-

nie w 1475 r. Za właściciela tej miejscowości z pewnością

należy uznać Mikołaja Chudowskiego pojawiającego się

w źródłach w 1483 r., a dziesięć lat później sprawującego

urząd bytomskiego sędziego ziemskiego. Mikołaj zmarł

w 1520 r., a 12 lat później jako właściciel Chudowa wy-

stępował już Jan Gierałtowski. Jego dochód wynosił 200

guldenów rocznie

. Lata 30. i 40. XVI w. to okres kon-

sekwentnego powiększania dóbr przez Gierałtowskiego

i rozpoczęcie przez niego poszukiwań węgla kamiennego.

Po raz ostatni wystąpił on w źródłach w 1562 r., a co

istotne ze względu na przedmiot niniejszego artykułu –

w dokumencie odnotowano, że Jan Gierałtowski posiadał

w Chudowie siedzibę: ain edelmans gesess. Dziesięć lat

Wyniki badań w większości dostępne są jedynie w formie niepu-

blikowanych sprawozdań [7]–[9]. Drukiem ukazały się tylko skrótowe

opracowania rezultatów pierwszych sezonów prac [10], [11].

Dokumentacja znajduje się w archiwum Fundacji „Zamek Chu dów”.

W 1447 r. parafia Chudoba w dekanacie gliwickim przekazywała

2 grosze świętopietrza, co wskazywałoby, że była to parafia niewielka

(przykładowo: Przyszowice płaciły 4 grosze, a Ornontowice – 5 gro-

szy), zob. [12, s. 368].

Zestawienie informacji na temat właścicieli Chudowa zostało

przy gotowane w oparciu o ustalenia D. Adamskiej i R. Hesia [6, s. 37–44]

z uwzględnieniem głosu w dyskusji na ten temat ze strony Horwata [3,

s. 79–116].

Adamska i Heś utożsamiają go z Janem Sandischem z Albrechtis-

dorfu znanym ze źródeł już wcześniej (w 1454 i 1456 r.) [6, s. 38, 39],

natomiast Horwat twierdzi, że to dwie różne osoby [3, s. 82].

Szerzej omawia to Horwat w [13].

W urbarzu Chudów z Paniówkami oszacowano łącznie na 200 flo-

renów. Ponadto Jan Gierałtowski zobowiązany był do służby rycerskiej

konno i w zbroi na rzecz księcia [14].

in him a representative of Wacław I of Cieszyn in a dis-

pute between Poland and Silesia. In 1459, the sources

mention Jan Sudiss (von Khudov)

, i.e. since that year

Chudów was part of the Duchy of Bytom subordinated

to the Dukes of Oleśnica

. Perhaps the next owner of

Chudów was Jakub Chudowski, i.e. a witness on a docu-

ment issued in Cieszyn in 1475. Mikołaj Chudowski,

who appears in the sources in 1483 and ten years later

holds the ofce of a Bytom land judge, should certainly

be considered the owner of this settlement. Mikołaj died

in 1520 and 12 years later Jan Gierałtowski appeared as

the owner of Chudów. His income amounted to 200 guil-

ders a year

. The 1530s and 1540s represented a period

of consistent increase of goods by Gierałtowski and the

beginning of exploration for hard coal. For the last time

he appeared in sources in 1562 and what is important due

to the subject matter of this article – it was mentioned in

the document that Jan Gierałtowski owned ain edelmans

gesess domicile in Chudów. Ten years later – as the own-

er of Chudów – his older son Wacław was mentioned,

who in the years 1572–1585 appeared in subsequent

documents as a Bytom land judge. After Wacław’s death

(between 1587 and 1596), the last owner of the castle in

the 16

century was a widow – Agnieszka Gierałtowska

de domo Rogoyska (probably the castle was part of her

widow’s heritage)

A medieval layout

Archaeological research showed that in Chudów, be-

fore the construction of a stone castle, there was an object

belonging to a group of layouts of a motte type, which

was discussed in detail recently for Silesia by Dominik

Nowakowski [15]. On a small island (about 30–40 m in

diameter) a wooden building was constructed in a “post-

and-beam” structure (tower) with a side length of about

9 m. This object was not founded on a “green eld” be-

cause its construction violated the cultural layer with the

material dated at the 14

century and the rst half of the

century. The relics of unspecied structures from

the period preceding the construction of the tower were

also identied. The tower itself was surrounded by a pali-

sade and the edges of the castle island were also rein -

forced with a stakewall

. The interior of the building was

divided by partition walls (their relics were discovered

pp. 37–44], including the comment by Horwat in the discussion on this

subject [3, pp. 79–116].

Adamska and Heś identify him with Jan Sandisch of Al brechtis-

dorf who was known earlier from sources (in 1454 and 1456), whereas

Horwat claims that they are two different people.

This is more widely discussed by Horwat in [13].

In the urbarium, Chudów with Paniówki was estimated for

a total of 200 florins. Moreover, Jan Gierałtowski was obliged to serve

as a knight on horseback and in armor for the prince [14].

Agnieszka Gierałtowska née Rogoyska closes the list of owners

of Chudów in the 16

century, which exhausts the conventional chrono-

logical scope of these considerations.

During the research in the eastern part of the castle courtyard,

numerous negatives of post holes (arranged linearly) were discovered.

They were identified as relics of the palisade and the fence.

70 Przemysław Nocuń

później – jako właściciel Chudowa – gurował już jego

starszy syn Wacław, który w latach 1572–1585 pojawiał

się w kolejnych dokumentach jako sędzia ziemski bytom-

ski. Po śmierci Wacława (między 1587 a 1596) ostatnią

właścicielką zamku w XVI w. została wdowa – Agniesz-

ka Gierałtowska de domo Rogoyska (prawdopodobnie

zamek wchodził w skład jej oprawy wdowiej)

Założenie średniowieczne

Badania archeologiczne wykazały, że w Chudowie

przed zbudowaniem murowanego zamku funkcjonował

obiekt wpisujący się formą w grupę założeń typu mot-

te, szczegółowo omówionych ostatnio dla Śląska przez

Agnieszka z Rogoyskich Gierałtowska zamyka listę właścicieli

Chudowa w XVI w., czym wyczerpuje umowny zakres chronologiczny

niniejszych rozważań.

during the research), which were connected to a pole

placed in the geometric centre of the foundation (Fig. 2).

The wooden domicile, which was erected around the mid-

dle of the 15

century can therefore be connected with

Chudowski’s sources at that time with high probability.

The object was heated as evidenced by gothic tiles –

with gural presentations, e.g. St George struggling with

a dragon (Fig. 3), an unidentied halberd with a pelican

on his shoulder or lance knights – whose many fragments

were discovered in the re layer were dated for the rst

half of the 16

century by means of the archaeological

material. The tiles themselves, thanks to the analysis of

stylistic presentations, can be dated for the 2

half of the

century

It is worth drawing attention to the fact that the same tiles were

also discovered in other places within the castle, i.e. in the moat and in

the layers of the embankment on which in the 19

century, a castle

brewery was built. More about the tiles from Chudów in [16].

Il. 2. Zamek w Chudowie.

Plan założenia z uwzględnieniem

terenu przebadanego archeolo-

gicz nie oraz odkrytych w toku

badań struktur i obiektów:

1) teren przebadany archeolo-

gicznie, 2) skarb brakteatów,

3) słupy i doły posłupowe wraz

z hipotetycznym przebiegiem

ścian budynków, palisady i cem-

browiny, 4) mury XVI-wiecz ne

(istniejące i domniemane),

5) mury XIX-wieczne

(istniejące i domniemane)

(oprac. P. Nocuń)

Fig. 2. The castle in Chudów.

The layout plan, including

the archaeologically examined

area as well as structures and

objects discovered in the course

of research: 1) archaeologically

examined area, 2) bracteates

hoard, 3) poles and post-pole

holes along with a hypothetical

run of the walls of buildings,

palisades and the casing,

4) the 16

-century walls (exist-

ing and alleged), 5) the 19

-cen-

tury walls (existing and alleged)

(prepared by P. Nocuń)

Zamek w Chudowie do końca XVI w. /Castle in Chudów until the end of the 16

century 71

Dominika Nowakowskiego [15]. Na niewielkiej wyspie

(o średnicy około 30–40 m) wzniesiono drewniany budy-

nek w konstrukcji ramowo-słupowej (wieżę) o długości

boku około 9 m. Obiekt ten nie został założony na su-

rowym korzeniu, gdyż jego budowa naruszyła warstwę

kulturową z materiałem datowanym na XIV–1. połowę

XV w. Zidentykowane zostały także relikty bliżej nie-

określonych konstrukcji pochodzących z okresu poprze-

dzającego budowę wieży. Sama wieża otoczona była pa-

lisadą, wzmocnione częstokołem były również krawędzie

zamkowej wyspy

. Wnętrze budynku podzielone było

ścianami działowymi (ich relikty odkryto podczas ba-

dań), które łączyły się przy słupie umieszczonym w geo-

metrycznym centrum założenia (il. 2). Wzniesioną około

połowy XV w. drewnianą siedzibę można zatem z dużym

prawdopodobieństwem powiązać z występującymi w tym

czasie w źródłach Chudowskimi.

Obiekt był ogrzewany, czego dowodzą gotyckie ka-

e płytowe – z przedstawieniami guralnymi, m.in. św.

Jerzego walczącego ze smokiem (il. 3), niezidentyko-

wanego halabardnika z pelikanem na ramieniu, czy też

rycerzy kopijników – których liczne fragmenty odkryto

w warstwie pożarowej datowanej materiałem archeolo-

gicznym na 1. połowę XVI w. Same kae, dzięki anali-

zie stylistycznej przedstawień, można datować jeszcze na

2. połowę XV stulecia

Do południowego narożnika drewnianej wieży (jej po-

łudniowo-zachodniej ściany) już chyba w 3. ćwierci XV

stulecia dostawiono niewielką przybudówkę. Mniej wię-

cej w połowie jej długości odkryta została „bryłka” (praw-

dopodobnie intencjonalnie ukryta pod deską podłogową),

która po oczyszczeniu i dokładnym obejrzeniu okazała

się zgrupowaniem sklejonych, skorodowanych brakte-

atów (w chwili odkrycia czytelny był odcisk otaczającej

je pierwotnie tkaniny – płóciennej sakiewki) (il. 4)

Zamek murowany

Zamek w Chudowie jest przykładem XVI-wiecznej

murowanej siedziby prywatnej. Przed rozpoczęciem ba-

dań archeologicznych w 2001 r. jego widocznymi pozo-

stałościami była kamienno-ceglana wieża oraz fragmenty

murów zewnętrznych dwóch budynków mieszkalnych,

zachowanych w najwyższych partiach do wysokości oko-

ło 8 m. Obiekt powstał na niewielkiej wyspie zlokalizo-

wanej w dolinie rzeki Jasienicy (lewobrzeżnego dopływu

Podczas badań we wschodniej części dziedzińca zamkowego

od kryto liczne negatywy dołów posłupowych (ułożonych liniowo).

Ziden tyfikowane zostały jako relikty palisady oraz płotu.

Warto zwrócić tu uwagę, że takie same kafle odkryto także

w innych miejscach w obrębie zamku, w zasypach fosy oraz w wars twach

budujących nasyp, na którym w XIX w. zbudowany został przy zam-

kowy browar. Szerzej o kaflach z Chudowa w [16].

W wyniku prac konserwatorskich oddzielono pojedyncze mone-

ty. Dzięki ustaleniom M. Woźniaka wiadomo, że z 77 monet możliwych

do zidentyfikowania 65 (lub nawet 67) stanowiły monety księcia opol-

skiego Mikołaja I. Kilka pochodziło z późnych emisji – datowanych na

lata 1470–1474 – ogromna większość (63 monety) to emisje sprzed

1470 r. Z tego względu zasadne wydaje się założenie, że odkryty pod pod-

łogą skarb został zdeponowany na początku lat 70. XV w. [8, s. 33–51].

A small annex was added to the southern corner of the

wooden tower (its south-western wall) probably in the

quarter of the 15

century. Approximately halfway

through its length, a “lump” was discovered (probably in-

tentionally hidden under a oorboard), which after clean-

ing and thorough examination turned out to be a grouping

of glued and corroded bracteates (at the time of the dis-

covery, the imprint of the fabric surrounding it – a cloth

pouch) was clearly visible (Fig. 4)

A stone and brick castle

The castle in Chudów is an example of a 16

century

private stone and brick domicile. Before the archaeolo-

gical research in 2001, its visible remains were a stone

As a result of the restoration works, single coins were separated.

Thanks to the findings of M. Woźniak, it is known that out of 77 coins

possible to be defined 65 (or even 67) were coins of the Duke of Opole

Mikołaj I. Some came from late issues – dated for the years 1470–1474

– the vast majority (63 coins) are pre-1470 issues. For this reason, it

seems reasonable to assume that the treasure discovered under the floor

was deposited in the early 1470s [8, pp. 33–51].

Il. 3. Zamek w Chudowie. Kafel z przedstawieniem św. Jerzego

walczącego ze smokiem – z XV-wiecznego pieca

z drewnianej wieży Chudowskich (oprac. M. Strużyna)

Fig. 3. The castle in Chudów.

A tile with a picture of St George fighting with a dragon

– from a 15

-century stove in the wooden tower of Chudowski family

(prepared by M. Strużyna)

72 Przemysław Nocuń

Kłodnicy). Jak wynika z analizy źródeł kartograficz-

nych (m.in. mapy Christiana Friedricha von Wrede z lat

1747–1753), co najmniej od połowy XVIII w. od północy

i wschodu wyspa otoczona była mokradłami i stawami.

Po pożarze drewnianej XV-wiecznej wieży nastąpiła

rozbiórka pozostałości tego założenia oraz towarzyszące

temu działaniu prace niwelacyjne, skutkujące podwyż-

szeniem poziomu terenu. Niedługo potem rozpoczęto

wznoszenie murowanego zamku. Akcja budowlana była

kilkuetapowa. Jako pierwsza powstała pięciokondygna-

cyjna wieża, którą wzniesiono na planie czworokąta

o wymiarach 8,8 × 7,5 m. Dzięki rozpoznaniu architek-

tonicznemu prowadzonemu przed pracami remontowymi

i w ich trakcie dość precyzyjnie można określić funkcje

jej poszczególnych pięter.

Najniższą – częściowo zagłębioną – kondygnację stano-

wiła niewielka piwnica o wymiarach wnętrza 4,5 × 5,5 m,

nakryta sklepieniem kolebkowym. Wejście do niej znaj-

dowało się w północno-zachodniej ścianie wieży (od stro-

ny dziedzińca). Piwnica była całkowicie odizolowana od

pozostałych kondygnacji wieży i zapewne pełniła funkcje

gospodarczo-magazynowe. Miała ona jedno okienko uję-

te w proste kamienne obramienie (lokalizacja i geome-

tria rozglienia – wychodzącego po zewnętrznej stronie

muru budynku zamkowego – dowodzą, że w momencie

budowy wieży zakładano już budowę sąsiedniego budyn-

ku mieszkalnego).

Na poziomie kolejnej kondygnacji (przeszło 2,3 m nad

obecnym poziomem terenu) znajduje się dawne wejście

do zamku. Według Rozpędowskiego, od strony południo-

wo-zachodniej prowadził do niego most nad zamkową

fosą [5, s. 7]

. W ościeżu północno-zachodnim wejścia

Trudzik i Rozpędowski zinterpretowali doły posłupowe odkryte

w sondażu 1/1957 jako pozostałości słupa tego mostu. Miał on mieć

konstrukcję częściowo zwodzoną. Po odbudowie zamku w XIX w. przez

Aleksandra von Bally’ego zbudowany został inny most, po którym

and brick tower and fragments of external walls of two

residential buildings which were preserved in the highest

parts up to the height of about 8 m. The object was built on

a small island situated in the Jasienica River Valley (left-

bank tributary of Kłodnica). According to the analysis of

cartographic sources (including, e.g. the maps of Chris-

tian Friedrich von Wrede from the years 1747–1753), at

least from the mid-18

century from the north and east

the island was surrounded by wetlands and ponds.

After a re of the 15

-century wooden tower, demoli-

tion of the remains of this layout took place as well as

the levelling work accompanying it resulting in the eleva-

tion of the ground level. Soon after, the construction of

a stone and brick castle began. The construction consisted

of several stages. The rst was a ve-storey tower which

was erected on a quadrangular plan with dimensions of

8.8 × 7.5 m. Thanks to the architectural reconnaissance

carried out before and during repair works, it is possible

to precisely dene the functions of its individual stories.

The lowest – partly recessed – storey consisted of

a small basement with the interior dimensions of 4.5 ×

5.5 m and covered with a barrel vault. The entrance to it

was located in the north-western wall of the tower (from

the side of the courtyard). The cellar was completely iso-

lated from the other storeys of the tower and probably

performed storage facility functions. It had one window

with a simple stone frame (the location and geometry of

the splay – extending on the outside of the wall of the

castle building – prove that at the time of the tower erec-

tion, the construction of an adjacent residential building

was already planned.

At the level of the next storey (over 2.3 m above the

current ground level) there is a former entrance to the

castle. According to Rozpędowski, a bridge over the cas-

tle moat led to it from the south-western side [5, p. 7]

In the north-western jumb of the entrance, openings of

linear slides of three gate bolts were identied (nests cor-

responding to them were identied in the south-eastern

jamb). At this level of the tower, there are also three em-

brasure windows (two of them anking the entrance and

the third one in the north-western wall). The exit, which

was situated opposite the entrance to the castle, led to the

porch whose stairs made it possible both to go downstairs

to the courtyard and to go upstairs, i.e. in order to get to

the next oors of the tower. Similarly to the case of the

basement, also the interior of this storey was covered with

a stone barrel vault.

The entrance to the third oor led through a door open-

ing situated on the side of the courtyard

. Opposite this

Trudzik and Rozpędowski interpreted the pole holes discovered

in the 1/1957 survey as the remains of the pole of this bridge. It was

supposed to have a partially drawback structure. After the reconstruction

of the castle by Alexander von Bally in the 19

century, another bridge

was built, the earth bridgehead traces of which were preserved (known

from the picture of the castle by Alexander Duncker) [17]). The differ-

ence in height between the entrance threshold to the tower and the outside

area is problematic and it must have resulted in a bridge with a slope area

of approximately 10%.

This entrance was probably walled up during the 19

century

reconstruction of the castle.

Il. 4. Zamek w Chudowie. Skarb brakteatów

przed pracami konserwatorskimi (fot. A. Tarasiński, 2005)

Fig. 4. The castle in Chudów. Hoard of bracteates

before restoration works (photo by A. Tarasiński, 2005)

Zamek w Chudowie do końca XVI w. /Castle in Chudów until the end of the 16

century 73

door opening there were two window openings – recon-

structed thanks to the partial walling of the 19

-century

chapel windows (Fig. 5). The next two were situated in

the north-western and south-eastern wall of the tower

(they were reopened during the recent reconstruction

works and in their original splays there is partially pre-

served mortar). Both windows opposite the entrance were

rozpoznano otwory prowadnic trzech zasuw (odpowiada-

jące im gniazda zostały zidentykowane w ościeżu połu-

dniowo-wschodnim). Na tym poziomie wieży zachowane

są również trzy okna strzelnicze (dwa ankujące wejście

i trzecie w ścianie północno-zachodniej). Zlokalizowa-

ne naprzeciw wejścia do zamku wyjście prowadziło na

ganek, którego schody pozwalały zarówno na zejście na

dziedziniec, jak i wejście wyżej – w celu dostania się na

kolejne piętra wieży. Podobnie jak w przypadku piwnicy,

także wnętrze tej kondygnacji nakryte zostało kamien-

nym sklepieniem kolebkowym.

Wejście do wnętrza trzeciej kondygnacji prowadzi-

ło przez otwór drzwiowy umieszczony od strony dzie-

dzińca

. Naprzeciw niego znajdowały się dwa otwory

okienne – odtworzone dzięki częściowemu zamurowaniu

XIX-wiecznych okien kaplicznych (il. 5). Kolejne dwa

usytuowane były w północno-zachodniej i południowo-

-wschodniej ścianie wieży (zostały one ponownie otwarte

podczas ostatnich prac rekonstrukcyjnych, w ich rozgli-

eniach częściowo zachowana jest oryginalna wyprawa

tynkarska). Oba okna naprzeciw wejścia zrekonstruowa-

no dzięki odkryciu parapetów oraz tynków, których gra-

nice ukazywały przebieg glifów pierwotnych otworów

okiennych

. W północnym narożniku pomieszczenia

(w ścianie północno-zachodniej wieży) znajdowała się

wnęka kominka z wlotem do komina (jego przewód biegł

w grubości muru przez całą wysokość wieży

). Kondy-

gnacja ta (podobnie jak kolejne dwie powyżej) pierwot-

nie nakryta była drewnianym stropem (o jego konstrukcji

oraz lokalizacji świadczyły otwory po belkach oraz od-

sadzki). Piętro to mogło pierwotnie pełnić funkcje pokoju

dziennego

zachowały się ślady ziemnych przyczółków (znany z przedstawienia

zamku autorstwa Alexandra Dunckera: [17]). Problematyczna jest róż-

nica wysokości między progiem wejścia do wieży a terenem na ze w-

nątrz, której rezultatem musiałby być most o stopniu nachylenia po -

wierzchni około 10%.

Wejście to zostało najpewniej zamurowane podczas XIX-wiecz-

nej przebudowy zamku.

Ceglane nadproża zrekonstruowano na tej samej wysokości co

w oknach w ścianach sąsiednich. W XIX w. ta oraz kondygnacja znaj-

dująca się powyżej zostały połączone w jedną, którą nakryto cegla-

nym sklepieniem. W nowo utworzonym pomieszczeniu ulokowano

kap licę. Pierwotne okna w ścianie południowo-zachodniej rozkuto

wtedy w duże otwory okienne, pozostałe dwa okna na tej kondygnacji

zamurowano.

Wnękę tę zamurowano podczas ostatniej odbudowy zamku.

W XIX w. jej tylną ścianę rozkuto, umieszczając w tym miejscu wejście

do kaplicy, do którego prowadziła dostawiona od zewnątrz klatka scho-

dowa. Jej relikty widoczne są do dziś (o tym rozwiązaniu pisze również

Rozpędowski [5, s. 9]).

W XIX w., za czasów Bally’ego, zamek chudowski został znacz-

nie przebudowany, tracąc renesansową formę. W wieży rozebrano strop

ponad trzecią kondygnacją, łącząc w ten sposób trzecią oraz czwartą

kon dygnację i tworząc wysokie pomieszczenie. Urządzono zamkową

kaplicę, całą wieżę podwyższono o jedną kondygnację (szóstą). Zmianie

uległa również dotychczasowa komunikacja między piętrami oraz roz-

planowanie okien wieży. Wejście na piątą kondygnację prowadziło naj-

pewniej z zewnętrznego, drewnianego ganku. Praw do po dobnie w tym

czasie przebudowane zostały również budynki mieszkalne na dziedziń-

cu. Wspominają o tym dokumenty z 1838 r., gdzie mowa jest o zmia-

nach dokonanych przez nowego właściciela, w tym również o realizacji

i święceniu kaplicy [6, s. 71].

Il. 5. Zamek w Chudowie. Dokumentacja fotogrametryczna

południowo-zachodniej elewacji wieży przed odbudową

– widoczne XIX-wieczne okna kaplicy, na którą zaadaptowano

pierwotną trzecią i czwartą kondygnację wieży

(oprac. J. Gołka, J. Haliński, A. Misterek, J. Szafarczyk, 2000)

Fig. 5. The castle in Chudów. The photogrammetric documentation of

the south-western facade of the tower before reconstruction

– visible 19

-century windows of the chapel

to which the original third and fourth stories were adapted

(prepared by J. Gołka, J. Haliński, A. Misterek, J. Szafarczyk, 2000)

74 Przemysław Nocuń

Na czwartej kondygnacji znajdowały się trzy otwory

okienne – po jednym w każdej ze ścian (poza północno-

-wschodnią). Brak czwartego okna należy wytłumaczyć

lokalizacją piętro wyżej wykusza latrynowego (na odcin-

ku południowym ściany), faktem dobicia od zewnątrz

muru jednego z budynków mieszkalnych (w części środ-

kowej ściany)

oraz przebiegiem przewodu kominowego

w grubości muru (w części północnej). W trakcie prac zi-

dentykowano też trzy niewielkie nisze (do umieszczania

w nich źródeł światła). Fakt zlokalizowania dwóch z nich

we wschodnim narożniku wieży może być wskazówką

w kwestii pierwotnej lokalizacji w tym miejscu schodów

na kolejną kondygnację.

Na piątej kondygnacji wieży, w ścianie północno-za-

chodniej (w zachodnim narożniku) funkcjonował wy-

kusz latrynowy (zrekonstruowany na początku obecnego

stulecia)

. Na tym piętrze znajdowały się także cztery

otwory okienne (w każdej ze ścian), odkute podczas

ostat niej odbudowy. Obecność urządzenia grzewczego

(w północnym narożniku tej kondygnacji widoczne jest

świadczące o tym zamurowanie) oraz latryny wskazują

na funkcję mieszkalną tego piętra w XVI w. (zwłaszcza

zanim ukończone zostały pozostałe budynki wczesnono-

wożytnego zamku).

Szesnastowieczna wieża zamku w Chudowie, do trze-

ciej kondygnacji włącznie, została wymurowana z ka-

mienia łamanego (piaskowca) układanego w warstwach

wyrównawczych co 25–40 cm. Wyższe piętra były cegla-

. Wnętrza (poza piwnicą i kondygnacją wejściową)

były pierwotnie w całości tynkowane

Wieża stanowiła pierwszy etap realizacji murowanego

zamku chudowskiego. Jak wykazano wcześniej i na co

zwrócił już uwagę Rozpędowski [5, s. 8] – stojące po jej

obu stronach budynki powstały w ramach tej samej ak-

cji budowlanej. Dom południowo-wschodni zbliżony był

kształtem do prostokąta o wymiarach 26,3 × 11,5 m. Jego

parter podzielony był na trzy pomieszczenia. Pierwsze

z nich było nakryte sklepieniem kolebkowym zbudowa-

nym prostopadle do osi budynku i miało wejście od stro-

ny dziedzińca przy samej wieży. Po przeciwnej stronie

wejścia – w murze zewnętrznym – zlokalizowana była

zamkowa furta. W ostatnim z wnętrz (we wschodnim na-

rożniku zamku) znajdowała się kuchnia, na co wskazuje

obecność misy kamiennej (zachowanej in situ) i rynny

z odpływem. Na pierwszym piętrze tego budynku zloka-

Jest to kolejny argument za tym, że wieża i budynki zamkowe

po obu jej stronach powstały w ramach jednej akcji inwestycyjnej.

Podczas prac w obrębie wieży odkryto zachowane in situ drew-

niane nadproże otworu wejściowego do latryny. Na zewnątrz odsłonięto

dwa gniazda po belkach, które pierwotnie dźwigały wysuniętą poza lico

muru część wykusza. W trakcie usuwania zamurowania otworu wejścio-

wego odsłonięto dobrze zachowane tynki wnętrza latryny (dodatkowo

w północno-wschodnim ościeżu odkryto wytynkowaną wnękę na źródło

światła), częściowo zachowany próg z gniazdem pod pionowy słupek

ościeżnicy. We wspomnianym powyżej nadprożu zidentyfikowano

otwo ry pod oba słupki ościeżnicy i wrąb na drzwi.

Szósta – wymurowana z piaskowca – kondygnacja wieży doda-

na została w XIX w. podczas odbudowy zamku.

Duże partie pierwotnych tynków zachowały się w pachach

ceglanego sklepienia kaplicy, zrealizowanego podczas XIX-wiecznej

przebudowy.

reconstructed thanks to the discovery of window sills and

plasters whose boundaries showed the course of splays of

the original window openings

. In the northern corner of

the room (in the north-western wall of the tower) there

was a replace niche with an inlet to the chimney (its

shaft ran in the wall thickness through the entire height of

the tower

). This storey (similarly to the next two above)

was originally covered with a wooden ceiling (its construc-

tion and location were conrmed by beam openings and

berms). This storey could have served as a living room

On the fourth storey there were three window openings

– one in each of the walls (apart from the north-eastern).

The lack of the fourth window can be explained by the

location of the latrine on the next upper storey (on the

southern section of the wall), the fact of removing the

wall of one of the residential buildings (in the middle part

of the wall)

and the course of the chimney shaft in the

wall thickness (in the northern part). During the works,

three small niches were also identied (for placing light

sources in them). The fact of locating two of them in the

eastern corner of the tower can be an indication of the

initial location of the stairs to the next storey at this point.

On the fth storey of the tower, in the north-western

wall (in the western corner) there was a bay window la-

trine (reconstructed at the beginning of this century)

On this storey there were also four window openings (in

each of the walls), which were discovered during the last

reconstruction. The presence of a heating device (in the

northern corner of this storey there is visible walling up

Brick lintels were reconstructed at the same height as the win-

dows in the neighboring walls. In the 19

century, this one and the upper

storey were joined into one, which was covered with a brick vault.

A chapel was located in the newly formed room. The original windows

in the south-western wall were then changed into large window open-

ings, whereas the other two windows on this storey were bricked up.

This niche was bricked up during the last reconstruction of the

castle. In the 19

century, its back wall was pulled down and the en -

trance to the chapel was made at this place, to which a staircase attached

from the outside led. Its relics are still visible today (Roz pędowski also

writes about this solution [5, p. 9]).

In the 19

century, during the time of Bally, the castle in Chu-

dów was significantly remodeled and lost its Renaissance form. In the

tower, the ceiling over the third floor was removed, thus combining the

third and fourth storeys and forming a high room. The castle chapel was

decorated and the whole tower was raised by one storey (the sixth). The

previous connection between the storeys and the layout of the tower

windows was also changed. The entrance to the fifth storey probably led

from an external wooden porch. Probably at that time, residential build-

ings in the courtyard were also rebuilt. This is mentioned in the docu-

ments from 1838, where there is information about the changes made by

the new owner, including the implementation and dedication of the

chapel [6, p. 71].

This is another argument for the fact that the tower and castle build-

ings on both of its sides were constructed as part of one investment action.

During the works within the tower a wooden lintel of the en -

trance opening to the latrine was discovered in situ. Outside, two beam

nests were exposed, which originally carried the part of the bay window

extended beyond the face of the wall. During the removal of the brick-

laying of the entrance opening, the well-preserved plaster of the latrine

interior was discovered (additionally, in the north-eastern chambranle

a light source plastered niche was discovered), partly preserved thresh-

old with a nest for the vertical pillars of the chambranle. In the afore-

mentioned lintel, openings for both chambranle pillars and a wooden

door opening were identified.

Zamek w Chudowie do końca XVI w. /Castle in Chudów until the end of the 16

century 75

which is evidence of this) and latrines indicate the resi-

dential function of this storey in the 16

century (espe-

cially before other buildings of the early-modern castle

were completed).

The 16

century tower of the castle in Chudów, up to

the third oor, was built of broken stone (sandstone) laid

in equalizing layers every 25–40 cm. The upper storeys

were made of brick

. The interiors (except for the base-

ment and the entrance storey) were originally completely

plastered

The tower was the rst stage of the construction of

the stone castle in Chudów. As it was shown earlier and

what Rozpędowski already drew attention to [5, p. 8] –

the buildings standing on both sides of it were erected as

part of the same construction process. The south-eastern

house was similar in its shape to a rectangle measuring

26.3 × 11.5 m. Its ground storey was divided into three

rooms. The rst of them was covered with a barrel vault

which was constructed perpendicular to the axis of the

building and had an entrance next to the tower from the

side of the courtyard. On the opposite side of the entrance

– in the external wall – the castle gate was located. In the

last interior (in the eastern corner of the castle) there was

a kitchen, which is indicated by the presence of a stone

basin (preserved in situ) and a gutter with a drain. On the

rst storey of this building there were residential rooms.

In the south-western facade, the lower parts of two win-

dow openings (deprived of detail) are visible.

The north-western house, which was situated on the

opposite side of the courtyard, was narrower and had di-

mensions of 25.7 × 7.0 m. The ground storey was divided

into two rooms covered with barrel vaults which were

built on the axis of the building. Unfortunately, there is

no data on the number of rooms on the rst storey. In the

south-western wall (although slightly remodelled) there

are two preserved windows with “facing” frames that

conrm that the implementation of this object must have

been completed in the 16

century

New data on the appearance and layout of the early-

modern castle resulted from observations during its

reconstruction. During the works at the western corner

of the layout, the foundations of the south-eastern wall

of the castle was partially uncovered, which ran to the

north-eastern direction. At the same time, the architec-

tural analysis of the annex (adjacent to the castle from the

northern east side) proved that it stands on the older walls

(the foundation of the north-eastern wall of this annex

continued on towards the south-eastern direction). Both

walls described above formed the eastern corner of the

early-modern castle. They also determined the outline of

The sixth storey of the tower – made of sandstone – was added

in the 19

century during the reconstruction of the castle.

Large parts of the original plasters were preserved in the “arm-

pits” of the chapel’s brick ceiling, which was made during the 19

cen-

tury reconstruction.

These frames were slightly displaced during the 19

century

recon struction of the castle. The brick wall of the first storey (crowned

with an arcaded frieze), in which the remains of modern window open-

ings are visible also comes from that period.

lizowane były pomieszczenia o charakterze mieszkalnym.

W elewacji południowo-zachodniej czytelne są dolne par-

tie dwóch otworów okiennych (pozbawione detalu).

Położony po przeciwnej stronie dziedzińca dom pół-

nocno-zachodni był węższy i miał wymiary 25,7 × 7,0 m.

Parter dzielił się na dwie sale nakryte sklepieniami ko-

lebkowymi zbudowanymi w osi budynku. Niestety brak

jest danych na temat liczby pomieszczeń na pierwszym

piętrze. W ścianie południowo-zachodniej zachowane

(choć nieznacznie przebudowane) są dwa okna z fascjo-

wymi obramieniami, które potwierdzają, że realizacja

tego obiektu musiała się zakończyć w XVI w.

Nowe dane w kwestii wyglądu i rozplanowania wcze-

snonowożytnego zamku przyniosły obserwacje prowa-

dzone w trakcie jego odbudowy. Podczas prac przy zachod-

nim narożniku założenia częściowo odsłonięto ciąg nący

się w kierunku północno-wschodnim fundament połu-

dniowo-wschodniego muru zamku. Jednocześnie anali-

za architektoniczna dobudówki (przylegającej do zamku

od północnego wschodu) dowiodła, że stoi ona na star-

szych murach (fundament północno-wschodniej ściany

tej dobudówki ciągnął się dalej w kierunku południo-

wo-wschodnim). Oba opisane powyżej mury tworzyły

wschodni narożnik wczesnonowożytnego zamku. Wyzna-

czały one również obrys kolejnego budynku (o wymia-

rach 24,4 × 8,4 m) wchodzącego w skład siedziby Gie-

rałtowskich. Renesansowy zamek w Chudowie tworzyły

zatem nie dwa, ale trzy budynki zlokalizowane wokół

centralnego dziedzińca.

Przebieg XVI-wiecznej akcji budowlanej dokumen-

tują wyniki analiz dendrochronologicznych elementów

konstrukcyjnych wieży (stężeń)

. Seria kolejnych prób

pozwoliła w przybliżeniu określić ich wiek, brak ostat-

nich, podkorowych słojów uniemożliwił datowanie z do-

kładnością roczną. Najstarsze daty otrzymano dla stę-

żeń z trzeciej kondygnacji wieży (data ścięcia po 1511),

najmłodsze pochodzą z kondygnacji piątej (po 1538,

1549 i 1548)

Zapewne jednocześnie ze wznoszeniem zamku, w od-

ległości kilku metrów od murów zewnętrznych zbudowa-

no drewnianą cembrowinę, która posłużyła do wzmocnie-

nia krawędzi nowej wyspy zamkowej (il. 6). Pierwsze jej

odcinki odkryto podczas badań w 1957 r. w sondażach

przed wieżą [5, s. 7]. W następnych latach odnaleziono jej

kolejne fragmenty w wykopach przy północno-zachod-

niej i południowo-wschodniej ścianie zamku. Na ślady po

jej usunięciu natraono przy północno-wschodniej ścia-

nie zamku. Cembrowina składała się z belek, nie mniej

niż czterech, umieszczonych na sobie i uszczelnionych

mchem. Od zewnątrz konstrukcję wzmacniały wbijane

Obramienia te zostały nieznacznie przemieszczone podczas

XIX-wiecznej odbudowy zamku. Z tego czasu pochodzi także ceglany

mur pierwszego piętra (zwieńczony fryzem arkadowym), w którym wi -

docz ne są pozostałości współczesnych jego budowie otworów okiennych.

Wśród użytego drewna dominowała jodła pospolita (Abies

alba), wykorzystywano także dąb (Quercus sp.).

Badania dendrochronologiczne przeprowadził prof. dr hab. Ma -

rek Krąpiec z Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (wyniki udo-

stępnione przez Fundację „Zamek Chudów”).

76 Przemysław Nocuń

the next building (dimensions of 24.4 × 8.4 m) which is

part of the Gierałtowski’s domicile. Thus, the Re naissance

castle in Chudów consisted of not two but three buildings

located around the central courtyard.

The course of the 16

-century construction process is

documented by the results of dendrochronological analy-

ses of the structural elements of the tower (bracings)

A series of subsequent tests made it possible to determine

approximately their age, whereas the lack of recent sub-

cortical rings prevented dating as regards the exact year.

The oldest dates were obtained for bracings from the third

storey of the tower (date of cutting after 1511), the young-

est come from the fth oor (after 1538, 1549 and 1548)

Probably along with the construction of the castle, the

casing was built within a few meters from the outer walls,

which served to reinforce the edge of the new castle island

(Fig. 6). Their rst fragments were discovered during the

research in 1957 in the surveys in front of the tower [5,

p. 7]. In subsequent years, other fragments were found in

excavations at the north-western and south-eastern walls

of the castle. The traces of its removal were found near

the north-eastern wall of the castle. The casing consisted

of beams, no fewer than four, which were placed on top

of each other and sealed with moss. From the outside, the

structure was strengthened by sharpened poles stuck into

the sandy bottom, which prevented it from slipping into

the moat.

The island where the castle was situated was surround-

ed by a moat which was supplied by the waters of the

nearby River Jasienica. From the south-east and north-

east archaeological excavations revealed a shallow moat

with a at bottom and a width of 6–8 m.

The oldest description of the building originates from

1789. The castle is dened in it as a massive stone build-

ing with two storeys and a gate tower (and also an uniden-

tied round tower so far)

. In the middle of a rectangular

courtyard which was surrounded by covered cloisters

there was a well

In the 1840s, the then owner, Alexander von Bally,

reconstructed a partially ruined layout, extending it with

a two-bay north-eastern building, which included the re-

mains of the earlier object in its body. The only known

iconographic source presenting the building body after

the aforementioned extention is the lithograph of the

Among the wood used European silver fir (Abies alba) domi-

nated as well as oak (Quercus sp.).

Dendrochronological research was carried out by prof. dr hab.

Marek Krąpiec from the AGH University of Science and Technology in

Kraków (results provided by the “Chudów Castle” Foundation).

Orig.: […] mit einem thurm am Eingange und einem anderen

runden an der Seite [acc.: 6, p. 108].

During the research relics were discovered, which were identi-

fied as the foundations of the stone pillars of the cloisters (two negatives

of such pillars were also recognized). It cannot be ruled out that they

were still connected with the 16

century phase of the castle.

The well which was discovered during the archaeological

research consisted of two parts, i.e. a wooden chest at the bottom (it was

built of vertically fixed oak laths joined together with an own feather

and a key) and a stone casing on it. Both of them were built during one

construction action. According to the dendrochronological expertise

made by A. Konieczny, the well was built after 1611 [acc: 7, pp. 22, 23].

w piaszczyste dno zaostrzone słupki, które zapobiegały

jej osunięciu się do fosy.

Wyspę, na której znajdował się zamek, otaczała fosa

zasilana wodami płynącej nieopodal Jasienicy. Od po

łu-

dniowego wschodu i północnego wschodu wykopy archeo -

logiczne ujawniły płytką fosę o płaskim dnie i szerokości

6–8 m.

Najstarszy opis obiektu pochodzi dopiero z 1789 r.

Za mek jest w nim określony jako masywna, murowana

budowla z dwiema kondygnacjami i wieżą bramną (a tak-

że niezidentykowaną dotąd wieżą okrągłą)

. Pośrodku

prostokątnego dziedzińca otoczonego krytymi krużgan-

kami

znajdowała się studnia

W latach 40. XIX w. ówczesny właściciel Aleksander

von Bally odbudował częściowo zrujnowane założenie,

powiększając je o dwutraktowy budynek północno-

-wschodni, który zamknął w swojej bryle pozostałości

wcześniejszego obiektu. Jedynym znanym źródłem iko-

nogracznym prezentującym bryłę budowli po wspom-

nianej rozbudowie jest litograa zamku ze zbioru Alexan -

dra Dunckera pochodząca z 1860 r. (il. 7) [17]

W oryginale: […] mit einem thurm am Eingange und einem

anderen runden an der Seite [za: 6, s. 108].

Podczas badań odsłonięto relikty, które zidentyfikowano jako

fun damenty filarów kamiennych krużganków (rozpoznano także dwa

ne gatywy po takich filarach). Nie można wykluczyć, że związane były

one jeszcze z XVI-wieczną fazą zamku.

Studnia od kryta podczas badań archeologicznych składała się

z dwóch części: drewnianej skrzyni na dole (budowały ją ustawione pio-

nowo dranice dębowe łączone na pióro własne i wpust) i posadowionej

na niej kamiennej cembrowiny. Obie zbudowane były w czasie jednej

akcji budowlanej. Z ekspertyzy dendrochronologicznej wykonanej

przez A. Koniecznego wynika, że studnia zbudowana została po 1611 r.

[za: 7, s. 22, 23].

Przedstawiony jest na niej staw przed zamkiem.

Il. 6. Zamek w Chudowie. Relikty cembrowiny ograniczającej

wyspę zamkową od strony południowo-wschodniej

oraz słupa podtrzymującego jej konstrukcję

– odkryte w toku badań archeologicznych (fot. S. Walkowski, 2017)

Fig. 6. The castle in Chudów. Relics of the casing limiting

the castle island from the south-eastern side and the pole

supporting its construction – discovered during the archaeological

research (photo by S. Walkowski, 2017)

Zamek w Chudowie do końca XVI w. /Castle in Chudów until the end of the 16

century 77

11 stycznia 1875 r. zamek spłonął. Na polecenie ów-

czesnego właściciela, hrabiego Hansa Ulricha von Schaff -

gotscha, zabezpieczono jedynie bliżej nieokreślony dach.

Część murów rozebrano, tworząc modną wówczas ma-

lowniczą ruinę. Prawdopodobnie niedługo po tym zdarze-

niu na dziedzińcu postawiono budynek przeznaczony na

potrzeby organizacji koncertów plenerowych

. Zrujno-

wany zamek w Chudowie do ostatnich dekad oblewała

woda, co uwieczniono na licznych rycinach i fotogra-

ach, np. (il. 8) [18].

Wnioski

Początek funkcjonowania w Chudowie siedziby rycer-

skiej należy cofnąć co najmniej do połowy XV w., kiedy

na niewielkim wyniesieniu otoczonym podmokłymi tere-

nami zbudowana została drewniana wieża w konstrukcji

ramowo-słupowej. Wzniesiono ją na planie zbliżonym

do kwadratu, o boku długości 9 m, a jej wnętrza ogrze-

wały bogato zdobione piece kaowe. Piętnastowieczne

założenie w Chudowie stanowiło więc okazały przykład

popularnego na Śląsku modelu siedziby typu motte. Bu-

downiczymi obiektu była rodzina Chudowskich, uchwyt-

na źródłowo od lat 30. XV w. Jej przedstawiciel, Mikołaj

Chudowski, u schyłku tego stulecia sprawował urząd sę-

dziego bytomskiego ziemskiego.

Wczesnonowożytny zamek zbudowany został przez

Jana Gierałtowskiego około połowy XVI w. w miejscu spa -

lonej w pierwszych dekadach tego stulecia siedziby Chu-

dowskich. Jego dominantę (i pierwszy etap inwestycji)

stanowiła wieża. Interesującą obserwacją może być to, że

w pełni realizowała ona program późnośredniowiecznych

Pozostałości tych działań odkryto podczas badań archeologicz-

nych w 1957 oraz 2005 r.

castle from the collection of Alexander Duncker from

1860 (Fig. 7) [17]

On January 11, 1875, the castle burnt down. At the

behest of the then owner, count Hans Ulrich von Schaff-

gotsch, only an unspecied roof was secured. Some of the

walls were pulled down creating a then-fashionable pic-

turesque ruin. Probably not long after this event, a build-

ing designed for outdoor concerts was constructed in the

courtyard

. The ruined castle in Chudów was covered

with water until the last decades, which was depicted in

numerous engravings and photographs, e.g. (Fig. 8) [18].

Conclusions

The period of functioning the knight’s domicile in

Chudów should be placed at least in the mid-15

century,

when a wooden tower in a “post-and-beam” structure was

built on a small elevation surrounded by marshy areas. It was

erected on a plan similar to a square, with a side length of

9 m and its interiors were heated by richly decorated tiled

stoves. The 15

century layout in Chudów constituted

a mag nicent example of the motte type domicile, which was

a very popular model in Silesia. The building was constructed

by the Chudowski family, which appeared in sources from

the 1430s. The family representative, Mikołaj Chudowski,

at the end of this century was a land judge of Bytom.

The early-modern castle was constructed by Jan

Gierałtowski around the mid-16

century in the place of

the Chudowski’s domicile which was burnt in the rst

decades of that century. Its dominant (and the rst stage of

the investment) was the tower. An interesting observation

may be the fact that it fully implemented the program of

late medieval residential towers, although it was built as

part of the construction process during which three other

castle buildings were erected. The stone and brick castle

It depicts a pond in front of the castle.

The remains of these activities were discovered during the

archaeological research in 1957 and 2005.

Il. 7. Zamek w Chudowie około 1860 r.

– po odbudowie Aleksandra von Bally’ego

(litografia A. Dunckera – zbiory Muzeum Zamku w Chudowie) [17]

Fig. 7. The castle in Chudów in circa 1860

– after the reconstruction by Alexander von Bally

(a lithograph by A. Duncker

– collections of the Castle Museum in Chudów) [17]

Il. 8. Ruiny zamku w Chudowie około 1910 r.,

w tle browar zamkowy [18]

Fig. 8. The ruins of the castle in Chudów in around 1910;

the castle brewery in the background [18]

78 Przemysław Nocuń

Bibliografia /References

[1] Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis, [w:] H. Markgraf,

J.W. Schulte (Hrsg.), Codex diplomaticus Silesiae, Josef Max &

Comp., Breslau 1889.

[2]

Maroń F., Rozwój sieci paraalnej w diecezji katowickiej aż do końca

XV w., „Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne” 1969, Nr 2, 101–167.

[3] Horwat J., Szymański J., Jan Gierałtowski, Pan na Chudowie, Fun-

dacja „Zamek Chudów”, Katowice 2006.

[4] Knosalla-Kunzendorf J., Ueber die Chudower Burgruine, „Mitteil-

ungen des Beuthener Geschichts- und Museumsverein” 1916, Nr 4,

28–36.

[5] Rozpędowski J., Trudzik Z., Zamek w Chudowie. Wnioski konser-

watorskie, 1957, [mpis w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora

Zabytków w Katowicach oraz w spuściźnie po prof. J. Rozpędow-

skim w Katedrze Historii Architektury, Sztuki i Techniki PWr].

[6] Adamska D., Heś R., Szołtysek R., Dzieje zamku w Chudowie, Fun-

dacja „Zamek Chudów”, Katowice 2001.

[7] Nocuń P., Sośnierz A., Tarasiński A., Sprawozdanie z badań arche-

ologicznych przeprowadzonych na dziedzińcu zamku w Chudowie

(powiat gliwicki) na podstawie pozwolenia konserwatorskiego nr

165/2005 z dnia 30 listopada 2005 roku, Chudów 2013, [mpis w ar-

chiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach].

[8] Nocuń P., Sośnierz A., Tarasiński A., Woźniak M., Sprawozdanie

z badań archeologicznych przeprowadzonych na dziedzińcu zamku

w Chudowie (powiat gliwicki) na podstawie pozwolenia konserwa-

torskiego nr 196/2006 z dnia 8 grudnia 2006 roku, Chudów 2014,

[mpis w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Ka-

towicach].

[9] Nocuń P., Grabny B., Walkowski S., Wstępne sprawozdanie z badań

archeologicznych zamku w Chudowie (powiat gliwicki) w 2017 roku

na podstawie pozwolenia nr 174/2017 z dnia 6 lipca 2017 roku,

Chudów 2017, [mpis w archiwum Wojewódzkiego Konserwatora

Zabytków w Katowicach].

[10] Tarasiński A., Nocuń P., Badania archeologiczno-architektonicz-

ne zamku w Chudowie, województwo śląskie, [w:] E. Tomczak

(red.), Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach po-

granicznych w latach 2001–2002, Śląskie Centrum Dziedzictwa

Kulturowego, Katowice 2004, 245–252.

[11] Tarasiński A., Nocuń P., Badania archeologiczno-architektonicz-

ne zamku w Chudowie, województwo śląskie, [w:] E. Tomczak

(red.), Badania archeologiczne na Górnym Śląsku i ziemiach po-

granicznych w latach 2005–2006, Śląskie Centrum Dziedzictwa

Kulturowego, Katowice 2007, 192–200.

[12] Markgraf H., Die Rechnung über den Peterspfennig im Archidia-

konat Oppeln 1447, [w:] C. Grünhagen (Hrsg.), Zeitschrift des Ver-

eins für Geschichte und Alterthum Schlesiens, Bd. 27, Josef Max &

Comp., Breslau 1893, 368.

[13] Horwat J., Księstwo bytomskie i jego podziały do końca XV w.,

Muzeum w Gliwicach, Gliwice 1990.

[14] Archiwum Państwowe we Wrocławiu, Zespół 8: Księstwo Opol-

sko-Raciborskie, sygn. 151, k. 260v.

[15] Nowakowski D., Śląskie obiekty typu motte. Studium archeologicz-

no-historyczne, IAiE PAN, Wrocław 2017.

[16] Dąbrowska M., Nocuń P., Tarasiński A., Kae z zamku w Chudo-

wie, Fundacja „Zamek Chudów”, Chudów 2006.

[17] Duncker A., Die ländlichen Wohnsitze, Schlösser und Residenzen

der ritterschaftlichen Grundbesitzer in der Preussischen Monar-

chie, Bd. 2, Berlin 1860, nr 87.

[18]

Albers P., Romantik in Oberschlesien, „Schlesien”, 1910/11, Jg. 4, [b.n.s.].

Streszczenie

W artykule przedstawione zostały najważniejsze wyniki badań siedziby pańskiej w Chudowie koło Gliwic (Górny Śląsk), prowadzonych na tym

obiekcie od 2001 r. (przede wszystkim w związku z realizowaną w tym czasie częściową rekonstrukcją wczesnonowożytnego zamku i adaptacją

jego wieży na cele muzealne). Wykonywane równolegle kwerendy archiwalne, obserwacje architektoniczne, a zwłaszcza prace archeologiczne po-

zwoliły na rozpoznanie m.in. pozostałości poprzedzającej zamek murowany, a nieznanej wcześniej, XV-wiecznej siedziby rodziny Chudowskich

(formalnie wpisującej się w horyzont późnośredniowiecznych założeń typu motte). W tekście przedstawiono ustalenia na temat planu, konstrukcji

oraz podstaw datowania tego obiektu, jego funkcjonowania i destrukcji. Omówiono również wyniki badań w kwestii czasu budowy kamienno-ce-

glanego zamku wiązanego z działalnością Jana Gierałtowskiego. Przedstawiono wcześniejsze koncepcje na temat kształtu i datowania tego założe-

nia, które zweryfikowano w oparciu o rezultaty ostatnich prac archeologicznych. Szczegółowej analizie poddano także zamkową wieżę, której stan

zachowania umożliwił określenie jej pierwotnej formy (z czasu jej realizacji około połowy XVI w.) i funkcji. Przedstawione w tekście informacje

pozwoliły na ukazanie rozwoju siedziby obronnej w Chudowie w okresie od jej powstania w połowie XV stu lecia – kiedy to funkcjonowała w po-

staci drewnianej wieży otoczonej palisadą – do końca wieku XVI – kiedy zrealizowane zostało renesansowe założenie (otoczone fosą), w którego

skład wchodziła kamienno-ceglana wieża i trzy budynki wzniesione wokół niewielkiego centralnego dziedzińca.

Słowa kluczowe: zamek, motte, wieża, dwór, Chudów

Abstract

The article presents the main results of research of the noble’s seat in Chudów near Gliwice (Upper Silesia), that was conducted since 2001 (mainly

in connection with the partial reconstruction of the early-modern castle and the adaptation of its tower for museum purposes). Archival queries,

architectural observations, and – in particular – archaeological works, carried out in parallel, have resulted with the discovery of remains of – preced-

ing the stone and brick castle – previously unknown 15

-century seat of the Chudowski family (formally placed in the horizon of late mediaeval

residences of motte type). The text presents conclusions about its plan, structure and bases for chronology of construction, functioning and destruc-

tion of this object. The article also discusses the results of research in the topic of the origins of the stone and brick castle, associated with the ac-

tivities of Jan Gierałtowski. It presents earlier concepts of the plan and chronology of it and verifies them basing on the results of recent archaeo-

logical works. A detailed analysis was also made of the castle tower, whose state of preservation made it possible to determine its original form (from

the time when it was built around the middle of the 16

century) and its function. The data presented in the text allowed showing the development

of the private residence in Chudów from its origins in the mid-15

century – when it functioned as a wooden tower surrounded by a palisade – un-

til the end of the 16

century – when the early-modern castle (surrounded by a moat) was completed composed of a stone and brick tower and three

buildings constructed around a small central courtyard.

Key words: castle, motte, tower, manor house, Chudów

wież mieszkalnych, choć powstawała w ramach akcji

budowlanej, podczas której wzniesione zostały także

trzy inne budynki zamkowe. Kamienno-ceglany zamek

w Chudowie należy zatem uznać za wczesny przykład

założenia wieloskrzydłowego, zbudowanego wokół cen-

tralnie położonego niewielkiego dziedzińca.

in Chudów should therefore be considered to be an early

example of the multi-winged layout which was constructed

around the centrally situated small courtyard.

Translated by

Bogusław Setkowicz