Contemporary sacred architecture in view of the postmodern culture trends

2015

1(41)

DOI: 10.5277/arc150105

s. Anna Tejszerska*

Współczesna architektura sakralna

na tle ponowoczesnych tendencji kulturowych

Contemporary sacred architecture

in view of the postmodern culture trends

Słowem wstępu

Dzieła architektury, stanowiąc cząstkę składową kon-

kretnej kultury, są jednocześnie jej owocem, wynikiem

pracy twórcy w tejże kulturze zakorzenionego i w niej

ukształtowanego. Są materialnym przejawem zdobyczy

myśli technicznej i humanistycznej danej epoki. Dzieła

kultury materialnej świadczą bowiem zawsze […] o ja -

kimś uduchowieniu materii, o poddaniu tworzywa ma-

te rialnego energiom ludzkiego ducha: inteligencji, woli,

z drugiej zaś strony dzieła kultury duchowej świadczą,

* Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II/The John Paul II

Catholic University of Lublin.

Z przemówienia laureata nagrody Pritzkera, Versailles, France,

1995. Prezentacja nagrody Pritzkera w 1995 roku, http://www.sztuka-

architektury.pl [data dostępu: 24.05.2013].

From Pritzker Award laureate’s speech, Versailles, France, 1995.

Presentation of the Pritzker Award in 1995, http://www.sztuka-

architektury.pl [accessed: 24.05.2013], http://www.pritzkerprize.

com/1995/ceremony_speech1 [accessed: 30.01.2015].

Word of Introduction

Works of architecture, which constitute components of

a particular culture, are also the result of this culture as

well as the result of a creator’s work, the one who is

rooted in and shaped by this culture. They are a material

manifestation of the achievements of technical and hu -

manistic ideas of a given epoch. Works of material culture

always bear witness [...] to some spiritualization of mat-

ter, subjecting a material substance to energies of the

human spirit, i.e. intelligence, will, whereas on the other

hand, works of spiritual culture, conversely, testify to

Architektura może spełnić swoją funkcję tylko dzięki człowiekowi, który jej doświadcza.

Przestrzeń architektoniczna ożywia się tylko w kontakcie z człowiekiem, który odbiera ją w naszej

współczesnej kulturze [...].

Tadao Andō

Architecture is deemed complete only upon the intervention of the human that experiences it.

In other words, architectural space becomes alive only in correspondence with the human presence

that perceives it in our contemporary culture [...].

Tadao Andō

56 s. Anna Tejszerska

na odwrót, o swoistej materializacji ducha i tego, co du-

chowe [1, s. 8].

Architektura – którą zgodnie z traktatem Witruwiusza

określają trzy zasady: użyteczność, trwałość i piękno –

oscyluje pomiędzy światem ideałów i rzeczywistością

materii. Jest formą ekspresji autora i przestrzenią do świad-

czenia użytkownika. Uhonorowany w 1995 r. nagrodą

Pritzkera japoński architekt Tadao Andō, w dalszej częś ci

cytowanej na wstępie wypowiedzi, kluczową rolę ar chi -

tektury widzi w jej funkcji duchowego schronienia. Jak

pisze Robert Berełkowski, architektura w swojej hi storii

[…] była dziedziną, w której ucieleśnianie świata du-

chowego stawało się jednym z głównych celów [2, s. 9].

Gdyby z krajobrazu Europy usunąć wszystkie kościoły,

[…] pozostałaby pustynia ciasnego pragmatyzmu, w któ-

rej serce musiałoby przestać bić [3, s. 148]

. S. Maria

Ewa Rosier-Siedlecka twierdzi, iż […] w każdej epoce,

oblicze wierzącej wspólnoty konkretyzowało się w tym, co

ar chitektura danego czasu miała najżywszego i naj now sze -

go. I dziś uważa się, iż architektura wyraża du chowy kli -

mat epoki [5, s. 10]. Cóż można zatem po wiedzieć o kul -

turze, której klimat reprezentować ma współczesna

nam

sakralna architektura europejska? Zagadnienie jest oczy -

wiście bardzo szerokie i trudno w wyczerpujący spo sób

zawrzeć je na kilku stronach opracowania. Po zo stańmy

więc na płaszczyźnie bardzo ogól nego omówie nia. Zna-

czą cy udział w kształtowaniu współ czes nej ku ltury przyz-

nać trzeba postmodernistycznej ﬁ lo zoﬁ i, powstałej na grun-

cie – uzasadnionego trudną XX-wieczną historią – zwąt pienia

w nieograniczone moż liwości człowieka w budowaniu

szczęśliwego świata na drodze racjonalnego rozwoju.

Utrata wiary w obiektywną zdolność poznawczą na rzecz

przyjęcia tezy o czysto su biek tywnym charakterze poz-

na nia prowadzi do od rzu ce nia przekonania o istnieniu

obiektywnej prawdy czy autonomicznego podmiotu poz -

na nia – obiektywnego świa ta, na rzecz przyjęcia zało-

że nia wskazującego na su biektywny charakter prawdy.

Konsekwencją takiego spojrzenia na świat jest degradacja

roli autorytetów oraz negacja „stałego i hierarchicznego

systemu wartości i norm” [6, s. 83], jak również schematów

życia spo łecznego. Socjologowie podkreślają coraz więk-

szy wpływ mediów na obraz dzisiejszej kultury, a także

za cieranie podziału, coraz mniej czytelne granice pomię-

dzy kulturą wy soką i popularną

. Niebagatelną sprawą

sta je się rów nież coraz silniejsze nastawienie na użytecz-

ność spy cha jące na boczny tor poszukiwanie prawdy, celu

i sen su [por. 6, s. 94–95]. Jest to kultura, w której […]

w bo leśnie przeżywanej próżni ideologicznej, dość częstemu

odchodzeniu od instytucjonalnej religijności towarzy-

szy poszukiwanie transcendencji, sacrum i zainteresowa-

nie zjawiskami parapsychicznymi i dziwnymi [6, s. 92–

W skali naszego kraju, według Raportu o systemie ochrony

dziedzictwa kulturowego w Polsce po roku 1989 obiekty sakralne

stanowią 18,8% ogólnej liczby obiektów (12 061 pozycji) wpisanych do

rejestru, co plasuje je na drugiej pozycji po obiektach mieszkalnych,

stanowiących 27,2% (17 345 pozycji) [wg 4].

Współczesna kultura „flirtuje z kulturą masową i kiczem”, „pod-

waża sakralizowany stosunek artysty do swej działalności, wystawia

sztukę na wpływ reklamy i mediów” [7, s. 71, 77].

specific materialization of the spirit and that which is

spiritual [1, p. 8].

Architecture – which, according to the Treaty of Vi tru-

vius is determined by three principles, i.e. usability, dura-

bility and beauty – oscillates between the world of ideals

and the reality of matter. It is a form of the author’s

expression and the user’s space of experience. Tadao

Andō, a Japanese architect who was awarded the Pritzker

Prize in 1995, in the further part of the statement quoted

in the introduction sees a key role of architecture in its

function of a spiritual shelter. According to Robert Be -

rełkowski, architecture in its history [...] was a domain in

which embodying the spiritual world became one of the

main objectives [2, p. 9]. If all churches were removed

from the landscape of Europe, [...] a desert of tight prag-

matism would be left where the heart would have to stop

beating [3, p. 148]

. Sr. Maria Ewa Rosier-Siedlecka

claims that […] in each epoch the believing community’s

face was materialised in that which was the most lively

and the newest in architecture of a given time. Today also

it is believed that architecture expresses the spiritual cli-

mate of an epoch [5, p. 10]. Thus, what can be said about

the culture whose climate is to be represented by modern

European sacred architecture? Of course, this is a very

wide issue and it is difficult to present it sufficiently on

several pages of a scientific elaboration. Therefore, let us

remain in the plane of a very general discussion. A sig-

nificant role in shaping contemporary culture must be

granted to postmodern philosophy which was developed

on the grounds – justified by the difficult 20

-century his-

tory – of doubts about the unlimited possibilities of

a hu man being to build a happy world according to the

rational development concepts. The loss of faith in an

objective cognitive ability and adopting a thesis of a pu -

rely subjective character of cognition leads to the rejec-

tion of a belief in the objective truth existence or an

autonomous subject of knowledge – an objective world,

and the acceptance of the assumption indicating a subjec-

tive nature of truth. A consequence of this view of the

world is degradation of the role of authorities as well as

negation of a “permanent and hierarchical system of val-

ues and norms” [6, p. 83], including schemes of the social

life. Sociologists emphasize the growing influence of the

media on the image of today’s culture as well as blurring

the division, less clear boundaries between high and

popular culture

. An increasingly stronger focus on usa-

bility pushing aside the search for truth, purpose and

mean ing has also become a considerable matter [cf. 6, pp.

94–95]. It is a culture where […] in the painfully experi-

enced ideological vacuum, quite fre quent departures from

the institutional religion are accom panied by the search

In our country, according to the Report on the protection system

of cultural heritage in Poland after 1989, sacred objects constitute

18.8% of the total number of objects (12 061 items) entered in the

re gister, which places them in the second position after residential struc-

tures which constitute 27.2% (17 345 items) [according to 4].

Contemporary culture “flirts with mass culture and kitsch”,

“questions a sacralised attitude of artists to their activities, exhibits art

to the influence of advertisements and media” [7, pp. 71, 77].

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 57

93]

. Paradoksalnie, z jednej strony jest to kultura,

w którą zna czący wkład ma chrześcijaństwo podkreślają -

ce godność każdej osoby ludzkiej, z drugiej zaś strony

nie da się w niej nie dostrzec tendencji i zagrożeń, które

Jan Paweł II zwykł nazywać cywilizacją śmierci. Jedną

z najwyższych war tości stanowi w niej specyﬁ cznie ro-

zu miana wolność [6, s. 95], której granicą jest jedynie

wolność drugiego. Jednocześnie jest to kultura szerokiego

dostępu do nauki i zdobyczy techniki. Cywilizacja in-

for macji, komfortu, dobrobytu i konsumpcji

, w której

postęp techniczny ob niża czasoprzestrzenne og ra ni cze -

nia, stymuluje wzrost możliwości poznawczych i za in te-

resowanie innymi kultu rami. Motywowany ideologicznie

pluralizm poglądów implikuje pluralizm form artys-

tycznego wyrazu, a na wet – zgodnie z postulatami Jean-

-François Lyotarda – re zygnację z deﬁ niowania sztuki

przez teorie, reguły, ka nony na rzecz „autentycznej wol -

ności tworzenia”. Formę licznych współczesnych dzieł

różnych dziedzin sztuki stymuluje pewien terror ory-

ginalności

, […] w obliczu zmierz chu pewności co do

kierunku postępu i zatraty sta bilnego systemu odniesienia

kulturowego [7, s. 71] w dzi siejszej sztuce zatraciło się

pojęcie mistrza, ucznia, kontynuatora, tego, co wypada i nie

wypada, a w wielu przypadkach także poczucie służebnej

roli kultury i sztuki wobec narodu, społeczeństwa.

Architektura sakralna ostatnich dekad XX w.

Okres ostatnich 25 lat – pisała w 1979 r. s. Rosier-

-Siedlecka – to największy w świecie chrześcijańskim

od czasów śre dnio wiecza rozwój budownictwa koś ciel-

ne go, w pierwszych latach związany z odbudową znisz-

czeń wojennych w Eu ropie, a następnie z eksplozją ur-

ba nistyczną [5, s. 9]. Na terenie Polski, ze względów

politycznych, najsilniejsze w historii natężenie budow-

nictwa sakralnego mogliśmy obserwować dopiero od 2.

poł. lat 70. zeszłego stulecia. Był to nie tylko ruch bu-

do wlany, ale nade wszystko spo łeczny. Towarzyszyło

mu wielkie, bezprecedensowe za an gażowanie zdeter mi -

nowanego społeczeństwa, oku pio ne ogromnym wy sił-

kiem i oﬁ arą, której symbolem jest nowohucki krzyż

Konrad Kucza-Kuczyński, omawiając ostatni kwar tał

XX w., pisze: […] nigdy dotąd, tak wiele i w tak krót-

kim okresie nie zbudowano, nigdy też nie skupiono przy

Tworzą się pozaformalne ruchy religijne i parareligijne (satanizm,

kabała, neopoganizm), następuje osobliwe wymieszanie i połączenie

m.in. elementów wierzeń chrześcijańskich, gnostycznych i para nau ko-

wych, myśli wschodniej (zenizm). Współczesny świat tworzy też trudne

do jednoznacznego zakwalifikowania quasi-religijne zjawisko zwane

zbiorczo new age, synkretyczne wymieszanie elementów różnych kul-

tur, religii, światopoglądów, filozofii i nauki [6, s. 93].

Szerzej: [7, s. 68].

Chociaż sztuka postmodernistyczna pozwala sobie już na […]

swo bodną grę z tradycją, korzystanie pełnymi garściami ze wszystkich

wy pracowanych dotąd chwytów i technik artystycznych, nie bojąc się

ra dykalnego eklektyzmu, łącząc je nutką ironii – jako filtru, przez który

patrzy się na przeszłość i tradycję [7, s. 70].

Ustawiony jako pomnik przy kościele Serca Pana Jezusa w Kra-

ko wie – Nowej Hucie (arch. Krzysztof Ingarden), dla upamiętnienia

wal ki o wzniesienie kościoła na terenie ówczesnej wzorcowej – po -

zbawionej świątyni – dzielnicy.

for transcendence, sacrum

and the interest in para-psy-

cho logical and strange phenomena [6, pp. 92–93]

. Para-

doxically, it is a culture to which Christianity emphasizing

the dignity of every human being contributed significantly,

whereas on the other hand, in this culture we cannot fail to

notice the tendencies and threats that John Paul II used to

call a culture of death. One of the highest values in it is

a specifically understood freedom [6, p. 95] where the only

limit is the freedom of another human being. At the same

time it is a culture of easy access to scientific and techno-

logical achievements. A civilisation of information, com-

fort, prosperity and consumption

in which technological

progress reduces the time and space constraints and stimu-

lates a growth of cognitive possibilities as well as the inter-

est in other cultures. Ideologically motivated pluralism of

views implies pluralism of artistic expression forms or even

– according to Jean-François Lyotard’s postulates – resigna-

tion from de fining art by means of theories, rules, canons

for the good of “authentic freedom of creation”. The form

of numerous contemporary works in various fields of art is

stimulated by a certain terror of originality

, […] in the face

of the twilight of certainty as to a direction of progress and

a decline of a stable cultural reference system [7, p. 71] in

today’s art the concepts of the master, student, follower as

well as what is proper and what is not have been lost, and in

many cases, the same thing happened to the sense of the

servant role of culture and art towards the nation and society.

Sacred architecture in the last decades

of the 20

century

The period of the last 25 years – as sr. Rosier-Siedlecka

wrote in 1979 – shows the largest development of ecclesi-

astical construction in the Christian world since the

Middle Ages, during the first years associated with the

reconstruction of war damages in Europe, and then with

the urban explosion [5, p. 9]. In the territory of Poland,

due to political reasons, the greatest in history intensity of

sacred construction could be observed only since the sec-

ond half of the 1970

. Not only was it a construction

movement but above all a social one. It was accompanied

by intense and unprecedented involvement of the deter-

mined society, obtained at the price of great effort and

sacrifice, the symbol of which is the Nowa Huta cross

Non-formal and para-religious movements are established

(Satanism, fortune-telling, neopaganism), there is a mixture of combina-

tion of, inter alia, elements of Christian, gnostic, parascientific beliefs

and the Eastern thought (the teachings of Zen). The modern world also

creates a uniquely difficult to classify quasi-religious phenomenon

which is collectively called new age, syncretic blending of elements of

different cultures, religions, beliefs, philosophies and science [6, p. 93].

More in: [7, p. 68].

Although postmodern art already allows itself to [...] play free

with tradition

, to liberally take advantage of all previously developed

artistic tricks and techniques, not being afraid of radical eclecticism and

connecting them with a hint of irony – as a filter through which we look

at the past and tradition [7, p. 70].

It was placed as a monument near the Jesus Heart Church in

Cracow – Nowa Huta (arch. Krzysztof Ingarden) – to commemorate the

struggle for building this church in the area of a model district of those

times that was to be devoid of any places of worship.

58 s. Anna Tejszerska

wznoszeniu kościołów tak znacznych wysiłków pro-

jektowych, inwestorskich i wykonawczych [8, s. 13, za:

9, s. 237]

. Gwałtownie powstały rynek pro jektowych

zapotrzebowań traﬁ ł na nieprzygotowane do tak od po-

wiedzialnego zadania środowisko architektów. Sami

w swych wystąpieniach podkreślają, że podczas studiów

ar chitektonicznych nie poruszano zagadnień związanych

z architekturą sakralną, a i praktyka zawodowa nie da wa -

ła doświadczeń na tymże polu

. Także przepływ in for ma -

cji i możliwości korzystania z zagranicznych wzor ców

były bardzo ograniczone. Na kształt projektów ponad to

znacząco wpływały uwarunkowania polityczne, utrud -

nie nia przy wydawaniu pozwoleń na budowę, a także

o wiele uboższy od współczesnego, rządzący się in ny mi

prawami, pełen deﬁ cytów rynek materiałów budo wla nych.

Dziś mamy zupełnie inne uwarunkowania ze wnętrz ne.

Zarówno w Polsce, jak i w Europie dyspo nu je my coraz

szerszą gamą wykorzystywanych w bu dow nic twie ma te -

riałów i możliwości konstrukcyjnych. Przy czy ny de mo -

graﬁ czno-urbanizacyjne stale wskazują potrzeby wzno-

szenia nowych świątyń, choć już nie na taką skalę

Czy jednak współczesna architektura sa kralna pol ska

i europejska w pełni wykorzystuje tech niczne mo żli woś ci

do wznoszenia arcydzieł, które poma gałyby uczest niko-

wi liturgii w du cho wym przeżyciu spotkania z Bo giem

i uświęcałyby oraz humanizowałyby otaczającą prze-

strzeń, stanowiąc po mniki kultury naszego pokolenia?

Kościół we współczesnym kontekście

architektonicznym

Nie da się nie zauważyć, iż współczesna architektura

sakralna utraciła swoją rolę kształtowania estetycznych

kanonów. Dzisiejszy adept architektury uczy się sztuki

budowania, studiując realizacje o innym przeznaczeniu.

Pod względem jakości formalnej i estetycznej, a także

kosztowności materiałów i procesu budowy dziś w czo-

łówce plasują się obiekty użyteczności publicznej – banki,

biura, porty lotnicze, domy handlowe. To one wyznaczają

współczesne trendy budowania, niejednokrotnie prze -

ra stając kościoły pod względem formy, jakości za sto so-

wanych materiałów, konstrukcji, zajmowanej po wierzch -

ni i wysokości. Zmieniła się pozycja świątyni w układzie

urbanistycznym. Do roku 1900 to wieże kościołów, katedr

królowały w miejskim krajobrazie, stanowiąc dominanty

w panoramach miast, sylwetach placów, zamknięcia

cią gów ulicznych. Pn

ąc się w niebo na wysokość do-

cho dzącą do 150–160 m, przez kilkaset lat zapewniały

so bie miano najwyższych konstrukcji świata. Po roku

1900

nastąpił nieodwracalny przełom – pałeczkę w tej

materii nieodwołalnie przejęły amerykańskie, a obecnie

Dane komisji ds. budowy kościołów mówią o powstaniu

pomiędzy II wojną światową a milenium 2000 świątyń parafialnych,

z czego do 1970 r. zbudowano tylko 300.

Por. [10, s. 51], [11, s. 66].

Dane Kościoła katolickiego w Polsce przedstawiają się nastę pu-

jąco: 1970 – 6692 parafie, 1982 – 7715, 1987 – 8459, 2010 – 10 390.

Kiedy to 161-metrowa katedra w Ulm ustąpiła 167-metrowemu

urzędowi miejskiemu w Filadelfii.

Konrad Kucza-Kuczyński when discussing the last quar-

ter of the 20

century, writes as follows: [...] never before

was so much built and in such a short period, never was

there such a considerable focus on design, investment and

executive efforts [8, p. 13, in: 9, p. 237]

. A rapidly devel-

oped market of design demands found the environment of

architects completely unprepared for such a responsible

task. In their speeches architects themselves emphasise

that during architectural studies the issues related to the

sacred architecture were not discussed and professional

practice did not provide any experience in this field

. Also

the flow of information and opportunities to use foreign

models were very limited. Furthermore, the shape of proj-

ects was significantly affected by political conditions and

difficulties in issuing building permits as well as by

a much poorer than today’s building materials market

which was full of deficits and ruled by other laws. Today

we have completely different external conditions. Both in

Poland and in Europe we have an increasingly wider

range of building materials and constructional possibili-

ties. Demographic and urbanization reasons continuously

indicate the needs to build new churches, although not on

such a scale anymore

. But does modern Polish and

European sacred architecture take full advantage of tech-

nical possibilities to erect masterpieces which would help

a liturgy participant with spiritual experience of encoun-

tering God and would sanctify as well as humanize the

surrounding space constituting the cultural heritage of our

generation?

Church in the contemporary context of architecture

We cannot fail to notice that the modern sacred archi-

tecture has lost its role of shaping aesthetic canons.

A today’s student of architecture learns the art of building

by studying other purpose realisations. In terms of the

formal and aesthetic quality as well as the costs of materi-

als and the construction process, public buildings play

a leading role here – banks, offices, airports, shopping

cen tres. It is these constructions that determine contempo-

rary building trends often surpassing churches with

re gard to their form, the quality of applied materials,

struc ture, the occupied area or height. The place of chur-

ches in the urban system has changed. Until 1900 it was

the church and cathedral towers that reigned in the urban

landscape constituting dominants in city panoramas,

shapes of squares and closures of streets. Moving up into

the sky to a height of 150–160 m, for hundreds of years

they were undoubtedly the highest structures of the world.

After 1900

an irreversible breakthrough took place in

this regard, i.e. an irrevocable takeover by Ame ri can and

According to the church building committee, between the

Second World War and the year 2000, two thousand parish churches

were built, out of which only 300 until 1970.

Cf. [10, p. 51], [11, p. 66].

The Catholic Church data are the following: 1970 – 6692 par-

ishes, 1982 – 7715, 1987 – 8459, 2010 – 10 390.

It was when the 161-meter-tall Ulm Cathedral gave place to the

167-meter-tall city office in Philadelphia.

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 59

azjatyckie budynki użyteczności publicznej – przede

wszystkim biurowce

. Najwyższe wieże kościołów nie

mogą już konkurować z kilkudziesięcio-, stu- czy dwu -

stupiętrowymi wysokościowcami. Wznoszenie wie ży

kościelnej przewyższającej kondygnacje „uży tecz noś -

ciowe” dla samej formy czy podkreślenia zna cze nia

mijałoby się z celem. Architekci stają przed za da niem

znalezienia, ukształtowania nowej formy, która by ła -

by w stanie wyrazić znaczenie, odrębność obiektu sa-

kral nego w aktualnym kontekście urbanistycznym i ar-

chi tektonicznym. Niejednokrotnie próbują rozwiązać

problem, stosując kontrast, na zasadzie przeciwstawienia

małych kubatur świątyń otaczającym wysokościowcom.

Za klasyczny przykład mogą tu posłużyć powstałe

w nowoczesnych dzielnicach biznesowych, zaznaczające

swą obecność jedynie znakiem krzyża

bardzo proste

w swej prostopadłościennej formie kościoły: Notre-

-Dame de Pentecote (Paryż, La Defense, 2001, arch.

Franck Hammoutène) czy Chrystusa Nadziei Świata

(Wie deń, Donau City, 2001, arch. Heinz Tesar)

(il. 1).

Kon tekst usytuowania współczesnych świątyń odbiega

znacząco od tego, który znamy z historii. Nie ma już po-

trzeb duszpasterskich wznoszenia kościołów w tkance

śród miejskiej obszarów centralnych. Lokujemy je na

no wo powstających osiedlach, na obrzeżach miast. Ich

oto czenie stanowi przede wszystkim zabudowa mie -

szka niowa, często wysokiej intensywności. Za pro jek-

to wana niejednokrotnie w poddawanych dziś krytyce

ukła dach, noszących znamiona dehumanizującej, nie-

za gospodarowanej, a nawet kryminogennej przestrzeni

niczyjej. W ciągu dziejów zadaniem architektury sa kral-

nej było humanizowanie otoczenia. Jej istotą było

nie

tylko stworzenie jak najgodniejszego miejsca szcze gólnej

obecności Boga na ziemi, jak naj do god niej szego miejsca

kultu, zgromadzeń ludu Bożego, ale także niesienie okreś-

Jest to w znacznej mierze związane z ogólnymi przemianami

ekonomiczno-gospodarczymi, z diametralną zmianą proporcji osób

pracujących w sektorze wytwórczym i przemysłowym na rzecz usłu-

gowo-handlowego.

Krzyż niejednokrotnie umieszczony zostaje na ścianie, nie

góruje nad bryłą z racji braku klasycznej wieży.

Szerzej: [12, s. 32–41], [13, s. 239–247].

now Asian public buildings, mainly office blocks

. The

highest church towers can no longer compete with high-

rises that are several-, one hundred- or two hundred floors

tall. Erecting a church tower higher than public buildings

just for the form itself or to emphasize its significance

would be pointless. Architects are now faced with a task

of finding or shaping a form which would be able to

express the meaning and distinctness of a sacral building

in the actual urban and architectural context. Many a time

they try to solve the problem by using the contrast of

small-volume religious buildings against the background

of surrounding high-rises. Some classic examples here are

churches, very simple in their rectangular form located in

modern business districts in which their presence is

marked only by a sign of the cross

, e.g. Notre-Dame de

Pentecote (Paris, La Defense, 2001, arch. Franck Hammou-

tène) or Christ, Hope of the World (Vienna, Do nau City,

2001, arch. Heinz Tesar)

(Fig. 1). The context of situat-

ing contemporary sacred buildings differs significantly

from the one that we know from history. A pastoral need

to build a church in the downtown tissue of central areas

is a thing of the past. They are located in newly built hous-

ing estates on the outskirts of towns. They are mostly

su rrounded by residential developments of high intensity.

These developments are often designed in systems which

are strongly criticized today as dehumanizing, undevelo ped

or even criminogenic nobody’s space. Throughout centu-

ries the sacred architecture’s task was to humanize its sur-

roundings. Its essence was not limited to creating the most

worthy place of the particular presence of God on earth and

he most convenient place of worship where God’s people

could gather, but it also involved conveying particular mes-

sages. The system of an early Christian basilica emphasizes

the Church hierarchic structure order at the same time

highlighting belonging and being subordinated to God, in

the Gothic cathedral architecture the emphasis is placed on

a metaphysical and cosmic dimension, in the Renaissance

– the needs of the congregation and the object’s represen-

tativeness [14, p. 7], while the monumentality and gran-

deur of the Baroque churches fulfil a particular function of

the

Counter-Reformation Church period

. Each architec-

This is largely connected with general economic transformations

and a diametrical change in proportions of persons working in the pro-

duction and industrial sector for the good of trade and services.

The cross is frequently placed on the wall and hence it does not

dominate the building due to the lack of the traditional tower.

More in: [12, pp. 32–41], [13, pp. 239–247].

The last sessions of The Council of Trent (1545–1563), which

discussed the problem of sacral art in the context of its negation by the

reformed churches and assigned the responsibility for its shape to local

bishops gave rise to numerous treaties containing regulations of artistic

activity within the Catholic Church. One of the most important treaties

was written by Charles Borromeo in 1577 Instructiones fabricae et

supellectilis ecclesiasticae (Treaty on church construction and equip-

ment) according to which architecture (more exactly facade) of Roman

Catholic baroque churches (contrary to puristic reformed churches)

should be “as magnificent as it is possible and appropriate to the holi-

ness of the place” [15, cap. III]. Theoreticians usually claim that church

architecture of those times through material beauty was to express the

invisible Creator and reflect the power of the triumphant Church, while

a mystical message was to be conveyed by all fields of art.

Il. 1. Kościół Chrystusa Nadziei Świata, Wiedeń, Donau City

(fot. A. Tejszerska)

Fig. 1. The church of Christ, Hope of the World, Vienna, Donau City

(photo by A. Tejszerska)

60 s. Anna Tejszerska

lonych treści, przesłań. Układ wczes nochrześcijańs kiej

bazyliki podkreśla porządek hie rarchicznej struktury

Koś cioła, zaznaczając jed no cześnie przynależność i pod -

po rządkowanie Bogu, w ar chi tekturze gotyckich ka tedr

akcent położony zostaje na wymiar metaﬁ zyczny i kos-

miczny, w renesansowych – na potrzeby wiernych i re -

prezentacyjność obiektu [14, s. 7], monumentalizm i oka -

załość świątyń baroku pełni zaś właściwą sobie fun kcję

w Kościele okresu kontrreformacji

. Każda ar ch itektura

odbija typ myślenia i duchowości swojej epoki, dla tego

obec ność kościoła w siatce miasta nie ma jed no litego wy-

ra zu na przestrzeni wieków: różni się zależnie od epoki,

kraju, kultury [5, s. 14]. Irlandzki archi tekt Richard Harley

zwraca uwagę na współczesną tendencję do nadania

pierwszeństwa sferze wewnętrznej, zasadnicze przejście

od monumentalizmu w kierunku pochylenia się nad

oso bą ludzką i próbą zrozumienia jej, co niesie ze sobą

zmia nę w sakralnym budownictwie, czyniąc je bardziej

otwartym, „gościnnym, przyjaznym”, dostosowanym do

ludzkiej skali [por. 16, s. 489–490].

Architektura posoborowa

i współczesne tendencje estetyczno-kulturowe

Współczesna architektura sakralna jest przede wszyst-

kim architekturą posoborową. Istotą soborowych zaleceń

mających bezpośrednie przełożenie na kształt sakralnej

architektury jest nacisk na wspólnotowy wymiar liturgii,

zaangażowanie wszystkich jej uczestników i koncentrację

wokół eucharystycznego stołu. Wspomniany Richard

Har ley ten ostatni element nazywa nawet kanonem współ-

czes nej architektury, który warunkuje kształty formy

świą tyni będące pochodną jej funkcji – zgromadzenia

wier nych wokół ołtarza. Tendencje do uwypuklenia wy-

mia ru wspólnotowego w liturgii zrodziły się jeszcze

przed soborem, przejawiając się w działalności Ruchu

Li tur gicznego (którego początki sięgają lat 30. XIX w.),

nie znajdując jednak przełożenia w działalności archi-

tek to nicznej. Dopiero sobór mógł je uprawomocnić

i w pełni wprowadzić w życie Kościoła Powszechnego

[por. 14, s. 8]. Jedną z najbardziej zauważalnych zmian

w po soborowej architekturze sakralnej jest „pluralizm

i zin dywidualizowanie rozwiązań przestrzennych” [por.

5, s. 8]. W dokumentach opracowane zostały jedynie

bar dzo ogólne wytyczne, będące pewną konkretyzacją

Ostatnie sesje Soboru Trydenckiego (1545–1563), na których

podjęto problem sztuki sakralnej w kontekście jej negacji przez kościoły

reformowane i scedowanie na lokalnych biskupów odpowiedzialności

za jej kształt stały się impulsem dla powstania licznych traktatów

normujących zasady działalności artystycznej w obrębie Kościoła

katolickiego. Szczególną rolę wśród nich odegrało Instructiones

fabricae et supellectilis ecclesiasticae (Traktat o budowie i wyposażeniu

kościoła) Karola Boromeusza z 1577 r., zgodnie z którym architektura

(dokładniej elewacja) barokowych kościołów rzymskokatolickich

(w przeciwieństwie do purystycznych świątyń reformowanych) powinna

być „tak wspaniała, jak to tylko możliwe i właściwe wobec świętości

miejsca” [15, cap. III]. Teoretycy zwykli twierdzić, iż architektura

kościołów tego czasu poprzez materialne piękno miała mówi

ć o nie-

widzialnym Stwórcy, odzwierciedlać potęgę triumfującego Kościoła,

a przekaz mistycznego przesłania miał być udziałem wszystkich dzie-

dzin sztuki.

ture reflects a type of think ing and spirituality of its times,

hence the presence of a church in the city tissue is not

expressed in a uniform way throughout ages; it differs

depending on an epoch, country, culture [5, p. 14]. Irish

architect Richard Harley notes a contemporary tendency

to give priority to an internal sphere, a basic transition

from the monumental character to an attempt at concen-

trating on and understanding the human person, which

results in changing religious building by making it more

open, “hospitable, friendly” and adapted to the human

scale [cf. 16, pp. 489–490].

Post-Conciliar architecture

and contemporary esthetic and cultural trends

Modern sacred architecture is first of all post-Conciliar

architecture. The Council recommendations’ essence that

directly reflects the shape of sacred architecture is an

emphasis on the community dimension of the liturgy,

involvement of all its participants and concentration

around the Eucharistic table. Richard Harley even calls

the latter component a canon of contemporary architec-

ture which conditions the shapes of the church form

which derive from its function, i.e. an assembly of belie-

vers around the altar. Trends to highlight the community

dimension in the liturgy originated long before the

Council – they could be seen in the Liturgical Movement

activity (its beginnings date back to the 1830

), however,

they were not reflected in architectural activity. It was not

until the Council that they could be validated and fully

implemented in the life of the Universal Church [cf. 14,

p. 8]. One of the most noticeable changes in post-Concil-

iar sacred architecture is “pluralism and individualization

of spatial solutions” [cf. 5, p. 8]. The Council documents

provided only very general guidelines as substantiation of

the Council indications, but a vast field of creative acti-

vity was left to architects. On the one hand, this wide field

of creative freedom gives great possibilities but on the

other hand it is quite a challenge. Attempts to create

a one-volume space without visual barriers and with the

altar as its heart caused the departure from a symbolically

meaningful cruciform architectural plan which was the

basis of each church design for many centuries. A variety

of plans resulted in a diversity of spatial forms

which, in

the author’s intention, referred to often unclear general

symbolism. Inclination towards diametric distinctiveness

is not surprising if we look at general trends of contempo-

rary culture and art. An architect who is no longer an

anonymous author in the service of the Church cannot

allow himself to repeat or imitate. Thus, churches of such

various forms are built that they can hardly be associated

with a church. However, this can also be justified in

As an example it is worth comparing forms of chosen churches:

Radom, Our Lady Queen of the World Church, arch. W. Gesiak,

W. Fałat, 1982–2012; Wrocław, Holy Spirit Church, W. Wawrzyniak,

J. Wojnarowicz, T. Zipser, 1972–1981; Wrocław, Our Lady Queen of

Peace Church, W. Hryniewicz, W. Jarząbek, J. Matkowski, 1982–1994;

Cracow, St Brother Albert Church, W. Cęckiewicz, 1986–1994; Cracow,

Church of the Immaculate Heart of Mary, J. Petelenz, 1983–1985.

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 61

so bo rowych wskazań, pozostawiając szerokie pole dzia-

łalności twórczej architektom, które z jednej strony daje

ogromne możliwości, z drugiej jest trudnym wyzwaniem.

Próby kształtowania jednokubaturowej, pozbawionej ba -

rier wzrokowych prze strzeni, której sercem jest oł tarz,

spo wodowały odejście od bardzo wymownego symbo -

licz nie rzutu na planie krzyża, który stanowił pod sta-

wę projektu kościoła przez kilkanaście stuleci. Róż no-

rodność rzutów pociągnęła za sobą różnorodność form

przestrzennych

, nawiązujących niejednokrotnie, w in-

ten cji autora, do na ogół niezbyt czytelnej symboliki.

In kli nacja do diametralnej odrębności nie dziwi na tle

ogólnych tendencji współczesnej kultury i sztuki. Ar-

chi tekt, który nie pozostaje już dziś anonimowym twór-

cą w służbie Kościoła, nie może pozwolić sobie na po-

wtór ki, na naśladowanie. Powstają więc świątynie o tak

odmiennych formach, że o wielu trudno powiedzieć, iż

budzą skojarzenia z kościołem. To jednak również znajduje

uzasadnienie w typowo postmodernistycznej tendencji

form follows ﬁ ction. Pluralizm w architekturze jest całko-

wi cie zgodny z ogólnymi tendencjami kulturowymi, jest

jedną z najistotniejszych cech postmodernistycznej kul-

tu ry, w której dominuje brak wiary w jedną podstawową

prawdę, zastąpioną przez indywidualne sądy, koncepcje,

próby uzgadniania prawd na bazie zbieżności poglądów.

Jak głosił Lyotard: […] eksperymentowanie to nasze post-

mo dernistyczne powołanie, otwierające nieskończone

moż liwości [17, s. 161]. Także w architekturze świątyń

wi dzimy sporo efektów eksperymentowania, które ze

swo jej natury nie zawsze zwieńczone jest sukcesem.

Ponadto w historii dziejów budowa świątyń trwała nie-

jednokrotnie kilka dziesięcioleci, a nawet stuleci i była

udziałem najlepszych artystów i rzemieślników epoki

Dyktat współczesnej kultury spod znaku „instant” wy-

ma ga stawiania obiektu sakralnego w ciągu kilku do

kil kunastu lat. Trudno znaleźć dziś architekta, a nade

wszyst ko inwestora, który jak Antonio Gaudi mawiałby,

iż jego Klient się nie spieszy, i przewidział budowę swego

dzieła na 200 lat. Tempo budowy współczesnych miast,

tak odmienne od znanej z historii zasady sukcesywnego

wznoszenia ich kamień po kamieniu, kamienica po ka-

mienicy, z troską o najmniejszy detal, Jan Gehl zwykł

nazywać współczesną zmianą paradygmatu. Duń ski ur-

ba nista zwraca ponadto uwagę, iż znaczny wzrost pręd-

kości dotyczy nie tylko procesu wznoszenia miast, ale

także ich percepcji przy prędkości już nie pie sze

go,

a kie row cy samochodu. Prędkość odbioru przy czy nia się

do ge ne ralnej zmiany skali znaku, obiek tu, re zyg nacji

z deta lu. Forma wielkoskalowych obiek tów sa kral nych,

o znaczących rozmiarów płas kich, pu stych po wierzch-

Warto przykładowo porównać formy wybranych kościołów:

Radom, kościół pw. Matki Bożej Królowej Świata, arch. W. Gesiak,

W. Fałat, 1982–2012; Wrocław, kościół św. Ducha, W. Wawrzyniak,

J. Wojnarowicz, T. Zipser, 1972–1981; Wrocław, kościół Matki Bożej

Królowej Pokoju, W. Hryniewicz, W. Jarząbek, J. Matkowski, 1982–

1994; Kra ków, kościół św. Brata Alberta, W. Cęckiewicz, 1986–1994;

Kra ków, Kościół Niepokalanego Serca NMP, J. Petelenz, 1983–1985.

Przykładowo budowę paryskiej katedry Notre-Dame rozpoczęto

w 1163 r., a całkowicie ukończono w 1330 r.

a typically postmodern trend form follows fiction. Plu-

ralism in architecture is in total accordance with general

cultural trends and it is one of the most essential features

of the postmodern culture which propagates a lack of faith

in one basic truth that is replaced by individual judg-

ments, concepts and attempts to agree on truths on the

basis of convergence of views. According to Lyotard,

experimenting is our postmodern calling which

opens up

endless possibilities [17, p. 161]. Also in church architecture

we can see many effects of experimenting which by its very

nature is not always crowned with success.

Moreover, throughout history constructing churches

took many decades or even centuries and the process

involved participation of the best artists and craftsmen of

a given epoch

. The modern culture dictate of an “in -

stant” type requires a religious building to be erected

with in a few years. Today, it is hard to find an architect or

above all an investor who, similarly to Antonio Gaudi,

would say that his Client is not in a hurry and hence the

work can be constructed for even two hundred years. The

speed at which modern towns are built, which is so differ-

ent from the historical principle of successive construc-

tion stone by stone, house by house, taking care of the

smallest detail, Jan Gehl would call a modern change of

a paradigm. Additionally, this Danish urban planner em -

phasizes the fact that a significant speed growth refers not

only to the process of building towns, but also to the way

they are perceived at the speed of a car driver rather than

a pedestrian’s. The speed of reception contributes to a ge -

neral change in the scale of a sign, object and resignation

from detail. The form of multi-scale sacral buildings

which have great-sized flat and empty surfaces of walls is

also subject to these tendencies. In sacred architecture of

the Latin Church the influence of modern culture and styl-

ish architectural trends is stronger because contrary to the

Byzantine Tradition Church it did not manage to form its

own canon of sacred architecture and art. The form of the

liturgy and the churches where it is celebrated are deeply

rooted in “cultural heritage” of a given community. Con-

ciliar documents also encourage to continue this tradition

paying attention to the need of inculturation. Ever since

the beginnings of Salvation History, religion entered and

blended with the culture of a given nation and time.

A corresponding appropriate pastoral program is reflected

in the form of sacred architecture. As sr. Rosier-Siedlecka

put it, […] a building materializes and makes it possible

for the Church to pursue its mission in the world [5,

p. 25]. Along with the increasing pace of life and its

dynamics, pastoral needs change, including those con-

nected with sacred architecture. Taking into consideration

a lifestyle of an average working resident of the increas-

ingly urbanized continent who spends most of his time

outside his place of residence, it is often necessary to go

outside the parish centre with a pastoral service. This

results in well-attended churches built in business centres,

chapels at airports or even in shopping centres. Sr. Rosier-

For example, the construction of Notre-Dame Cathedral began

in 1163 and it was not completed until 1330.

62 s. Anna Tejszerska

niach ścian, też poddaje się ni niej

szym tenden cjom.

W architekturze sakralnej Koś cioła ła ciń skiego od-

dzia ływanie współczesnej kultury, sty lo wych tren dów

architektonicznych jest silniejsze, gdyż w prze ci wień -

stwie do kościołów tradycji bizan tyj skiej nie wy kształ -

cił on własnego kanonu sa kral nej ar chi tek tury i sztu ki.

Zarówno kształt liturgii, jak i świą tyń prze zna czo nych

do jej sprawowania za ko rze nio ne są głę bo ko w „dzie-

dzictwie kulturowym” da nej spo łe cz ności. Do tego za -

chę cają też dokumenty so bo ro we, zwra cając uwa gę na

potrzebę inkulturacji. Od po cząt ku historii zba wie nia

religia wkraczała i wiązała się z kulturą da ne go czasu

i narodu. Odpowiadający jej właś ciwy pro gram dusz-

pasterski przekłada się na kształt sa kralnej ar chi tektury.

Albowiem, jak pisała s. Rosier-Sied lec ka, […] budynek

ma terializuje i umożliwia peł nie nie mi sji Kościoła w świe -

cie

[5, s. 25]. Wraz z ro sną cym tem pem życia, jego dy -

namiką, zmieniają się po trze by dusz pas terskie, także te

związane z sakralnym bu dow nic twem. Uw zględ nia jąc

sposób egzystencji prze cięt nego, pra cu ją cego mieszkań -

ca coraz bardziej zur ba ni zo wa nego kon ty nen tu, spę dza-

jącego znaczną część dnia poza miejscem

zamiesz ka-

nia, niejednokrotnie trzeba wyjść z posługą dusz pasterską

poza centrum paraﬁ alne. Stąd licznie uczęsz czane koś cio-

ły powstające w centrach biznesowych, ka pli ce

na lot nis-

kach, a nawet w centrach handlowych. S. Ro sier-Sied-

lecka, zwracając uwagę na zjawisko nowej lo ka lizacji

świątyń już w latach 60. XX w., przedstawia przy-

kład kaplicy św. Bernarda (St. Bernard) pod paryskim

dworcem Montparnasse (arch. Cassan, 1969), kaplicy

św. Józefa (St. Joseph des Epinettes) za projektowanej

pod dziedzińcem paryskiego bloku mie szkalnego (arch.

Heaume, Persitz, 1964) czy kaplicy św. Łukasza (St. Luc)

zaj mującej najniższe kondygnacje mieszkalnego pun ktow-

ca w Grenoble (arch. Behotéguy, Giraud, Stahl, 1968) [5,

s. 14–15]. Dziś codziennością są już ka pli ce na lot nis-

kach. Znamiennym dla naszych czasów czyn ni kiem prze -

kształceń

przestrzeni publicznej miast jest pow sta wa nie

skomasowanych centrów handlowych i ga lerii sklepowych.

Istnienie wielkopowierzchniowych obiek tów za pew nia ją-

cych całą gamę usług handlowych, roz ryw ko wych i ga stro -

nomicznych powoduje częściowe prze

nie sienie funkcji

spo łecznej, jaką dotychczas peł ni ło centrum miasta, do

zamkniętej enklawy na jego ob rze żach. Czynnik ten,

niepokojący, a jednak realny i bardzo znaczący dla prze -

kształceń w sferze społecznego funk cjonowania mia -

sta

, pociąga za sobą także decyzje o lo ka lizacji na

ich terenie przestrzeni sakralnych. Zwłasz cza w kra-

jach Europy Zachodniej, Ameryki czy Azji cie szą się

one znaczącym zainteresowaniem. Nie są to wpraw dzie

Centra handlowe zajmujące często cenne tereny funkcjonalno-

-przestrzenne miast i osiedli zastępują kulturotwórczą przes trzeń

społeczną, dając złudzenie spełnienia funkcji ponadpodstawo-

wych, podczas gdy w rzeczywistości ich rola sprowadza się do przy-

ciągnięcia konsumenta. Brak naturalnych kontaktów międzyludz-

kich prowadzi do wyobcowania, alienacji społecznej mieszkańców, braku

więzi sąsiedzkich i izolacji człowieka [18, s. 42]. Architekt, urba nista,

kreując przestrzeń fizyczną, wpływa także na sferę zachowań i relacji

społecznych.

Siedlecka, who drew attention to the phenomenon of new

locations of churches already in 1960

, presents examples

of St Bernard’s Chapel under the Parisian railway station

Montparnasse (arch. Cassan, 1969), St Joseph’s Chapel

designed under the yard of a Parisian residential block of

flats (arch. Heaume, Persitz, 1964) or St Lukas’ Chapel

situated on the lowest floors of a high-rise in Grenoble

(arch. Behotéguy, Giraud, Stahl, 1968) [5, pp. 14–15].

Today, chapels are already commonplace at airports.

Trans formations of public space which are so characteris-

tic of our times include the construction of condensed

malls and shopping arcades. The existence of large area

facilities that provide a wide range of commercial, enter-

tainment and gastronomic services results in the partial

transfer of the social function previously fulfilled by the

city centre to a closed enclave on the outskirts of the city.

This factor, distressing but yet real and very significant

for transformations in the sphere of the social functioning

of the city

also entails decisions on the location of sacral

spaces within their areas. In the countries of Western

Europe, America or Asia such spaces are of particular

interest. In fact, they are not churches in the full meaning

of their function, but only chapels that constitute a part of

the space of a basically different purpose, however, they

add to a network of accessible places of prayer and

silence. Although in the same way as a church in the city

centre they can humanize the surrounding space and be

a “sign of God’s presence”, they do not play such a cul-

ture-creative role as historical downtown churches that

constitute heritage of a given place. The impact of

a sa cred building is not limited to the area of its land. It

or ganizes the space around itself by sacredly subordinat-

ing this space. It introduces an element of art and spiri-

tual pause into the city space with its functional utilitaria-

nism. Repeatedly a church building happened to be almost

the only place where community met with art. At a certain

stage of history it constituted the so called Biblia Pauperum.

The later universal accessibility of the Holy Bible stripped

religious art of its priority in conveying God’s message,

which is not to say that it totally deprived religious art of

this task. Modern culture is commonly called an “image

culture”. An image is today a language of communication

again and it plays a meaningful role in quick, direct, some-

times even subconscious perception of a message. At the

same time we feel a surfeit of “image verbum” bombard-

ing us from all sides and we cease to notice it

. We are

Shopping centres often occupying valuable functional and spa-

tial areas of towns and estates, they replace culture-creative social

space providing an illusion of fulfilling more than basic functions,

whereas in reality their role boils down to attracting a customer. Lack of

natural interpersonal contacts leads to social alienation of residents,

decay of neighbour bonds and human isolation [18, p. 42]. An architect,

urban planner when creating a physical space also influences the sphere

of behaviours and social relations.

Inflationary overproduction of signs and messages churned out

by the modern mass media is accompanied by a growing indifference of

the audience incapable of absorbing them anymore. Images and signs

themselves emancipated out of their meanings and became a copy with-

out the original. Culture took on the form of patchwork, it is fragmented,

incoherent and decentralised. Cf. [7, p. 68].

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 63

kościoły w pełnym rozumieniu ich funkcji, a jedynie

kaplice stanowiące wycinek przestrzeni o za sadniczo

innym przeznaczeniu, zagęszczające siatkę dostępnych

miejsc modlitwy i ciszy. Po części, tak samo jak koś-

ciół w centrum miasta, mogą one humanizować ota cza-

ją c ą przestrzeń, być „znakiem Bożej obecności”, nie

od grywają jednak takiej kulturotwórczej roli, jak za-

bytkowe śródmiejskie kościoły stanowiące dziedzictwo

danego obszaru. Obiekt sakralny nie ogranicza swego od-

działywania jedynie do terenu swojej działki. Sakralizuje

i organizuje przestrzeń wokół, podporządkowuje ją sobie.

Wprowadza w przestrzeń miasta z jej funkcjonalnym

utylitaryzmem element sztuki i duchowego zatrzyma-

nia. Kościół niejednokrotnie bywał niemalże jedynym

miejs cem kontaktu społeczności ze sztuką. Na pewnym

etapie historii stanowił tzw. biblię pauperum. Późniejsza,

co raz bardziej powszechna dostępność Pisma Świętego

ode brała sztuce religijnej jej pierwszeństwo w przekazie

treś ci Bożego przesłania, co nie znaczy, że całkowicie

poz bawiła ją tego zadania. Współczesna kultura nazy-

wa na jest powszechnie „kulturą obrazkową”. To obraz

jest dziś znów językiem przekazu, odgrywa zna czą c ą

rolę w szybkiej, bezpośredniej, czasem nawet pod świa -

domej percepcji treści. Jednocześnie odczuwamy prze syt

„obrazkowego verbum” bombardującego nas ze wszyst -

kich stron i przestajemy je dostrzegać

. Coraz bar dziej

przyzwyczajamy się do bezpośredniego komik so we -

go przekazu treści, przez co trudniej odczytać te głębiej

ukry te znaczenia. Manfred Lurker pisze, iż współ czes-

ny człowiek odbiera świat bardzo praktycznie, uty li tar-

nie, hedonistycznie [por. 19, s. 6], zjawiskowo, nie do-

strzegając całości, głębszych powiązań i ogólnego sensu.

Jest to niewątpliwy problem przy wznoszeniu obiektu

sakralnego, który sam w sobie poza celem funkcjonalnym

powinien zawierać ogromną treść licznych symbolicznych

powiązań. Kwestia symboliki znów niesie ze sobą kolejne

problemy natury kulturowej. Jean Hani, dzieląc symbole

na tzw. esencjonalne i intencjonalne [20, s. 14–15], wska-

zuje, iż te pierwsze, najbardziej stosowne dla sztuki sa-

kralnej, jakoby zakorzenione w samej istocie rzeczy,

po winniśmy odbierać samoistnie. Tym niemniej do roz-

poznania, ale także do wprowadzenia w świat sakralnej

budowli bogactwa symboliki chrześcijańskiej potrzeba

kulturowej znajomości tradycji, która nieraz szwankuje

zarówno u twórców, jak i u odbiorców. Język symboli,

tak bardzo istotny w kształtowaniu obiektu kultu, staje się

coraz mniej czytelny.

Sztuka w obiekcie sakralnym

Sakralna architektura, by dopełnić swego znaczenia,

korzysta i powinna korzystać z ludzkich talentów. Jan

Inflacyjnej nadprodukcji znaków i komunikatów produkowanych

w ogromnej liczbie przez współczesne media towarzyszy pogłębiająca

się obojętność publiczności niezdolnej już do ich wchłaniania. Same

obrazy i znaki wyemancypowały się ze swego znaczenia, stały się kopią

bez oryginału. Kultura przybrała charakter mozaikowy („patch-

workowy”), sfragmentaryzowany, niekoherentny i zdecentralizowany.

Por. [7, s. 68].

getting used to a direct comic-like content of communica-

tion, which makes it more difficult to understand more

deeply hidden meanings. Manfred Lurker writes that

contemporary man perceives the world in a way that is

very practical, utilitarian, hedonistic [cf. 19, p. 6], phe-

nomenal, without seeing the whole thing, deeper relations

or a general sense. Undoubtedly, this is a problem when

erecting a sacred building which in itself, apart from its

functional purpose, ought to include a rich content of

numerous symbolic relationships. The question of sym-

bolism again entails further cultural problems. Jean Hani,

dividing symbols into essentional and intentional [20, pp.

14–15], claims that the former ones, more appropriate for

sacral art, supposedly rooted in the very essence of things,

ought to be perceived by us spontaneously. Nevertheless,

in order to recognize, but also to introduce a wealth of

Christian symbolism into the world of a sacral building,

we need to have a cultural knowledge of tradition and this

is often a problem both for authors and for recipients. The

language of symbols, so important in shaping an object of

worship, is becoming less and less understandable.

Art in a sacral object

Sacred architecture, in order to complete its meaning,

uses and ought to use human talents. John Paul II wrote in

his letter to artists: “The Church needs art”. To what extent,

however, contemporary art is able to respond to this call?

Perhaps a limited number of paintings or sculptural repre-

sentations in the contemporary churches stems from the

fact that contemporary art trends are not really compatible

with the sacrum reality. [...] Today the so called anti-art

dominates, and its nature is political, not esthetical [...]

Freedom is its element [21, pp. 16, 19]. As Henryk Kiereś

put it, when presenting views of modern authors: A beauty

cult canon is ideologically exhausted and it no longer

inspires art – it is alien to real art as it only depends on

views of recipients who treat it instrumentally. New art is

nobody’s hostage, it is neither mimetic nor esthetic or reli-

gious. We can say that it is political for it is a source mani-

festation of human freedom [21, pp. 19–20]. Another sig-

nificant aspect is a general tendency of architects towards

minimalism, which in numerous cases eliminates from

modern churches all sorts of ornamentation, decorative ele-

ments, or introduces them only in very simplified forms. It

is here that we can also see a manifestation of the men-

tioned tendency to prioritize usability and efficiency more

than other aspects, including attention to artistic detail.

Joseph Ratzinger said that […] apologia for Christianity

could be based on just two arguments: Saints canonized

by the Church and Art that stems from its inside. God

becomes closer to us when we look at the grandeur of

holiness and art that comes from the inside of a commu-

nity of believers. [...] A Christian should strive for the

Church to be a homeland of real beauty without which the

world will become the beginning of hell

. Here, another

[…] blindness and deafness to beauty is not a secondary issue

but it can leave its impress also on […] theology [22, pp. 115–116].

64 s. Anna Tejszerska

Paweł II pisał w liście skierowanym do artystów: „Kościół

potrzebuje sztuki”. W jakiej mierze jednak współczes-

na sztuka jest w stanie odpowiedzieć na to wezwanie?

Może źródłem bardzo ograniczonego we współczesnych

koś ciołach wymiaru przedstawień malarskich czy rzeź-

biarskich jest fakt, iż nurty sztuki współczesnej nie do

koń ca licu ją z rze czywistością sacrum. […] Dziś dominuje

tzw. an tysztuka – która ma charakter polityczny, a nie

estetycz ny […] Jej żywiołem jest wolność [21, s. 16, 19].

Jak pisze dalej Henryk Kiereś, przedstawiając poglądy

twórców epoki: Kanon kultu piękna wyczerpał się ideo wo

i już nie inspiruje sztuki – jest obcy prawdziwej sztuce jako

uzależniony od poglądów traktujących ją instrumentalnie

odbiorców. Nowa sztuka nie jest niczy ją zakładniczką, nie

jest ani mimetyczna, ani estetyczna czy religijna. Moż na

o niej powiedzieć, że jest polityczna, jest bowiem źród-

ło wą manifestacją ludz kiej wolności [21, s. 19–20]. Nie-

bagatelną kwestią jest też ogól na skłonność architektów

do minimalizmu, co w licz nych przy padkach eliminuje

z kościołów współ czes nych wszel

kiego rodzaju elemen-

ty dekoracyjne, or na men tykę, bądź wpro wadza je w for-

mach bardzo uprosz czo nych. Tu też znajduje wy raz

wspom niana we wstępie tenden cja do prio rytetu uży-

teczności i sprawności ponad innymi as pek tami, w tym

dbałości o kunszt detalu.

Joseph Ratzinger mówi, iż […] apologia chrześci jań-

stwa mogłaby oprzeć się tylko na dwóch argumentach:

Świętych, których wyłonił Kościół, i Sztuce, która wyrasta

z jego wnętrza. Bóg staje się nam bliższy, kiedy patrzymy

na wspaniałość świętości i na sztukę płynącą z wnętrza

wspólnoty wierzących. […] Chrześcijanin powinien dążyć

do tego, by Kościół stał się

ojczyzną prawdziwego piękna,

bez którego świat stanie się początkiem piekła

. Tu z kolei

rodzi się kolejny kulturowy problem – współczesne po-

dejście do zagadnienia piękna. Najczęściej odnosimy je

do kategorii estetycznych, rzadko uświadamiając sobie, że

jest ono także wartością metaﬁ zyczną – transcendentną,

że istnieje piękno w sensie ontologicznym, piękno obiek-

tywne i niezmienne, samo w sobie, co do którego staro-

żytni, od Platona, Arystotelesa, Augustyna, aż po Tomasza

z Akwinu, byli bardzo zgodni, twierdząc, że jest nim byt,

człowiek, świat, wreszcie Bóg. Pojęcie to u Platona czy

Arystotelesa było nierozerwalne z prawdą i dobrem [23,

s. 11–12]. Dziś wiążemy je przede wszystkim z naszą

percepcją. Wskazuje na to opisywana przez Charlesa

Jencksa wie lość kultur gustu. W tradycjonalnym społe-

czeństwie […] architekci i oświeceni mecenasi decydują

o ka no nach gustu i budowania […]. W naszym dzisiej-

szym spo łe czeństwie występuje znacznie większa różno-

rod ność, ist nieje wiele elit o różnym zapleczu i całe mnós-

two kul tur gustu […]. Rodzi się nieunikniony rozdźwięk

między elitą tworzącą środowisko a publicznością, któ ra

to śro dowisko zamieszkuje i wykorzystuje [24, s. 6]. Ten

kon ﬂ ikt w przypadku architektury sakralnej wydaje się

szcze gól nie istotny i ma niemały wpływ na jej otateczny

[…] ślepota i głuchota na piękno nie jest sprawą drugo-

rzędną, lecz może wycisnąć piętno także na […] teologii [22, s. 115–

116].

cultural problem emerges – the modern approach to the

issue of beauty. We most often refer it to aesthetic catego-

ries and rarely realise that it is also a metaphysical value,

i.e. a transcendent one and that beauty also exists in an

ontological sense, objective and unchanging beauty,

beauty in itself, as to which the Ancient world, starting

from Plato, Aristotle, Augustine to Thomas Aquinas fully

agreed by claiming that beauty is being, man, the world

and finally God. With Plato or Aristotle this notion was

inextricably linked with truth and goodness [23,

pp. 11–12]. Nowadays we associate it first of all with our

per ception. This is indicated by the multiplicity of cul-

tures of taste described by Charles Jencks. In the tradi-

tional society [...] architects and enlightened patrons

decide about canons of taste and building [...]. In our

society nowadays there is a much greater variety, there

are more elites with various backgrounds and a whole lot

of cultures of taste [...]. This gives rise to an inevitable

gap between an elite that forms the environment and an

audience that inhabits and uses this environment [24,

p. 6]. In the case of sacred architecture this conflict seems

to be particularly significant and it has a great impact on

its final form

. A church – according to Kucza-Kuczyński

– more than other types of architecture may reflect tastes,

which are often averaged, of all partners in the building

process, i.e. the parish priest, the congregation and the

architect [11, p. 67]. However, contemporary difficulties

in recognizing an authority combined with a lack of mas-

ters lead to great arbitrariness, inconsistencies between

a design and its implementation and as well as changes

not agreed upon with the author.

A characteristic feature of contemporary culture and

various forms of art is a conscious departure from roots

and traditions. Within the Church a transition from the old

to the new takes place through evolution. This fact is

emphasized by the author of the first church to be built in

post-war Wrocław, i.e. the Holy Spirit Church (Fig. 2):

[…] maintaining the continuity of sacred architecture in

the countries with ancient origins of Christianity seems to

be an absolute, an overriding imperative [25, p. 242]. The

process of shaping a new form on the basis of tradition

and accepted symbolism without historicizing repetitions

is not an easy task, but it is not impossible. To prove this

point, it is worth recalling some examples of realizations

by Stanisław Niemczyk, an architect who, taking advan-

tage of the treasury of traditional forms characteristic of

the Catholic Church sacred architecture, creates individu-

al and unique works. The brick, small-sized, three-tower

Church of Jesus Christ the Redeemer in Czechowice-

Dziedzice (1985–2000), the Cracow Church Complex of

Divine Mercy in Osiedle Oficerskie (1991–1993) or Saint

Francis and Saint Clare of Assisi Church which at the

moment is being built of light dolomite with five towers

climbing up higher and higher that are supposed to reach

a height of 70 m, all contain numerous clear references

Especially when a conflict between the investor and the architect

leads to not agreed changes during the construction process, which usu-

ally results in the whole concept being incoherent.

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 65

kształt

. Kościół – pisze Kucza-Kuczyński – bar dziej niż

inne rodzaje architektury może odzwiercied lać gusta,

częs to uśrednione, wszystkich partnerów w bu dowa niu

– proboszcza, wiernych i architekta [11, s. 67]. Jed nak że

współ czesne trudności w uznaniu autoryte tu, brak mi s-

trzów prowadzą do dużej dowolności, nie spójnoś ci rea li -

zacji z projektem, zmian nieuzgadnianych z jego autorem.

Znamienną cechą współczesnej kultury i różnych

dzie dzin sztuki jest świadome odcinanie się od ko rze-

ni i tradycji. W Kościele przejście od starego do no we-

go zachodzi poprzez ewolucję. Zwraca na to uwa gę

autor pierwszego zbudowanego w powojennym Wro cła -

wiu kościoła św. Ducha (il. 2): […] zachowanie ciąg -

łości architektury sakralnej w krajach o starym ro do-

wodzie chrześcijaństwa wydaje się absolutem, naka zem

nadrzędnym [25, s. 242]. Kształtowanie nowej for my

w oparciu o tradycję i przyjętą

symbolikę, bez histo-

ryzujących powtórzeń jest zadaniem niełatwym, ale nie

nie możliwym. By nie pozostać gołosłownym, warto przy-

wołać w tym miejscu kilka przykładowych realizacji

Sta nisława Niemczyka, który czerpiąc ze skarbca tra-

dycyjnych form charakterystycznych dla architektury

sa kralnej Kościoła katolickiego, tworzy indywidualne

i je dyne w swoim rodzaju dzieła. Ceglany, kameralny,

trój wieżowy kościół Jezusa Chrystusa Odkupiciela

w Cze chowicach-Dziedzicach (1985–2000), krakowski

ze spół kościelny Miłosierdzia Bożego na Osiedlu Oﬁ -

cerskim (1991–1993) czy wznoszony obecnie z jas ne-

go dolomitu kościół św. Franciszka i św. Klary w Ty-

chach, z pięcioma coraz wyżej pnącymi się wieżami,

które mają osiągnąć wysokość 70 m – zawierają liczne

czytelne odniesienia do zakorzenionych w naszej kul tu-

rze symboli i form jednoznacznie kojarzonych z „Do mem

Bożym”. Trudno nie przywołać tutaj również wspo m -

nianego już wrocł

awskiego kościoła św. Du cha (1972–

1986) z symbolizującym siedem darów Ducha Świętego

siedmiopłatowym namiotowym dachem roz

pię tym nad

krzywoliniowym rzutem rozrzeźbionej bry ły, któ rej au-

torom (Waldemar Wawrzyniak, Jerzy Woj na ro wicz, Ta-

de usz Zipser) […] udało się uzys kać włas ną in ter pretację

architektury sakralnej, przeno szą cej ciągłość i praw dzi -

wość idei, której służą we współ czes ności [12, s. 88]. Tak-

że czerpiący z tradycji ba ro ko wej w interpreta cji Mar -

ka Bu dzyńskiego

ursynowski koś ciół Wniebowstąpie nia

(1982–2003) stanowi zna czą cy wkład w obraz współ czes-

nej ar chitektury sa kral nej. Trud no pominąć również nie-

co wcześ niejsze, in spi ro wane gotykiem, ale współczesne

w wy razie realizacje Władysława Pieńkowskiego: kościół

św. Jó zefa we Wło cławku (1976–1986), dominikański

kościół

na war szawskim Służewie (1983–1994) wraz

z kapli cą Matki Bożej Różańcowej proj. Stanisława Niem-

czy ka (il. 3A,

3B). Każdy z wymienionych tu obiek tów

sta nowi przykład realizacji o bardzo indywidualnym,

charak te rys tycznym dla autora wyrazie. Ich wspólną

cechą jest za korzenienie w tradycji i taka jej interpretacja,

Zwłaszcza gdy konflikt pomiędzy inwestorem i architektem

prowadzi do nieuzgodnionych zmian podczas realizacji, co z reguły

pociąga za sobą niespójność całości koncepcji.

rooted in our culture of symbols and forms unequivocally

associated with the “House of God”. We should come

back here to the aforementioned Holy Spirit Church in

Wrocław (1972–1986) with a seven-panel tent roof sym-

bolizing seven gifts of the Holy Spirit covering a curvilin-

ear plan of a sculptured structure whose authors (Waldemar

Wawrzyniak, Jerzy Wojnarowicz, Tadeusz Zipser) [...]

managed to achieve their own interpretation of sacred

architecture conveying the continuity and veracity of the

idea that they serve in modern times [12, p. 88]. Another

example is a Warsaw Ursynów church drawing from the

Baroque tradition in the interpretation of Marek Bu dzyń-

ski, i.e. the Ascension Church (1982–2003) that is a ma jor

contribution to the image of contemporary sacred archi-

tecture. We cannot ignore some earlier realizations

inspired by the Gothic style but contemporary in their

expression by Władysław Pieńkowski such as St Joseph

Church in Włocławek (1976–1986), a Dominican church

in Służew Warsaw (1983–1994) along with Our Lady of

the Rosary Chapel designed by Stanisław Niemczyk

(Fig. 3A, 3B). Each of these objects constitutes an exam-

ple of a realization that has a very individual expression,

characteristic of its author. Their common feature is that

they are rooted in tradition and they can be interpreted as

having unequivocal clarity of the object’s purpose.

Summary. In search of a way

Pluralism reigning in contemporary culture, the lack of

consistent trends, confusion of boundaries between popu-

lar and high culture, widely understood freedom with

a frequent lack of moral constraints do not constitute an

efficient and strong background for the formation of good

sacred architecture. Also the lack of masters, examples

and students who would follow them in the hope to im -

prove their knowledge brings about a situation in which

Il. 2. Kościół św. Ducha, Wrocław

(fot. z archiwum W. Wawrzyniaka)

Fig. 2. Church of the Holy Spirit, Wrocław

(photo: archives W. Wawrzyniak)

66 s. Anna Tejszerska

która po zwala na jednoznaczną czytelność przezna -

czenia obiektu.

Podsumowanie. W poszukiwaniu drogi

Panujący we współczesnej kulturze pluralizm, brak

spójnych tendencji, pomieszanie granic między kulturą

niską a wysoką, bardzo szeroko rozumiana wolność przy

niejednokrotnym braku ograniczeń obyczajowych nie

stanowią skutecznego, silnego zaplecza dla kształ towania

dobrej architektury sakralnej. Także brak mistrzów, wzor-

ców i podążających za nimi uczniów, którzy mogliby co-

raz bardziej udoskonalać obrany kierunek, sprawia, że

każdy, budując od zera, na własną rękę, ucząc się na włas -

nych błędach, z większą trudnością dochodzi do ocze -

kiwanych rezultatów. Jak pisze ks. Krzysztof Niedałtow-

ski: […] współ czesne kościoły na stulecia pozostaną

wi zy tów ką kon dycji duchowej naszego pokolenia [10,

s. 52]. Ar chi tekt, który je wznosi, niejednokrotnie nie

jest obez nanym z liturgią człowiekiem głębokiej wiary,

co z pew nością nie ułatwia realizacji dobrej architektury

sa kral nej, a już na pewno wymaga zwielokrotnionego

wy siłku poznawczego. Zarówno polska, jak i europejska

współczesna architektura sakralna, wielokrotnie kryty-

ko wa na nawet przez samych architektów

, zdaje się

wciąż poszukiwać właściwej drogi wyrazu sacrum. Jest

– jak za znacza Tadeusz Przemysław Szafer – […] w fazie

prze łomu i wykształcania się nowych form, które jeszcze

Patrz: wystosowany w listopadzie 2009 r. przed spotkaniem

z przed stawicielami świata sztuki, jako protest wobec budowy nowego

kościoła we włoskim mieście Foligno, list do Benedykta XVI – jego

autorzy twierdzą, iż: […] sztuka i architektura sakralna dzisiaj nie

ułatwia ożywczego spotkania z jedynie prawdziwym Bogiem, lecz raczej

stale je ogranicza i wypacza. […] budowle sakralne odarte są z sa -

kralności i budowane bez znajomości zasad liturgii [26, s. 2–3].

everybody, starting from scratch, on his own, learning

from his own mistakes, with more difficulty reaches the

expected results. According to Father Krzysztof Nie dał-

towski: […] contemporary churches for ages to come

shall bear witness to a spiritual condition of our genera-

tion [10, p. 52]. An architect who creates them is often

a non-believer who knows nothing about the liturgy and

this certainly does not facilitate the completion of good

sacred architecture and it surely requires a multiplied

cognitive effort on his part. Both Polish and European

contemporary sacred architecture, repeatedly criticized

even by architects them selves

, seems to constantly seek

the right way of ex pressing sacrum. It is – as Tadeusz

Prze mysław Szafer emphasizes – […] at a phase of

break through and shaping new forms which for the time

being may arouse mixed feelings; perhaps architects err,

but they are searching for a new expression [27, p. 170]

New sacral structures are a product of the times in which

we are living, what happens now in architecture can be

seen as only attempts and a search for the best and fullest

form of styles [25, p. 242]. However, what seems to be

missing today is the courage of bold designs or contem-

porary models appropriate for expressing sacrum (for

even the most interesting leading forms of service archi-

See: a letter written to Pope Benedict XVI in November 2009

before a meeting of representatives of the world of art, as a protest

against building a new church in Foligno, Italy, whose authors claim

that: […] sacred art and architecture today does not facilitate an

invigorating meeting with only true God, but constantly limits and dis-

torts such possibilities. […] sacral buildings are stripped of their

sacredness and they are built without the knowledge of the liturgy [26,

pp. 2–3].

Analysing our Polish, and also partly European reality, it seems

that this statement, although it was formulated in the 1980

, is still true

today. Professor Konrad Kucza-Kuczyński describes this state as “cre-

ative erring” [11, p. 58].

Il. 3A – Kościół św. Dominika, Warszawa, Służew, B – Kaplica Matki Bożej Różańcowej (fot. A. Tejszerska)

Fig. 3A – Church of St Dominic, Warsaw, Służew, B – Chapel of the Rosary Mother of God (photo by A. Tejszerska)

A B

Współczesna architektura sakralna / Contemporary sacred architecture 67

w tej chwili mogą budzić mieszane uczucia; architekci

może i błądzą, ale szukają nowego wyrazu [27, s. 170]

Nowe obiekty sakralne są wytworem czasu, w któ rym

ży jemy, to co się dzieje obecnie w dziedzinie architek-

tu ry, to dopiero przymiarki, poszukiwania naj lep szej,

najpełniejszej formy i stylów [25, s. 242]. Dziś jed nak

zdaje się brakować czy to odwagi śmiałych pro jek -

tów, czy to współczesnych wzorów odpowiednich dla

wyrażenia sacrum (bo prze cież najciekawsze wio dą c e

formy architektury usługowej nie znajdą bez po śred-

nie go przełożenia w kościele), czy głębokiej du cho -

woś ci, która połączona z talentem ar chi tekta ro dzi naj-

piękniejsze, prawdziwie sakralne obiek ty. Jak pod kreśla

kardynał Josef Ratzinger: To duch bu du je z ka mie ni.

Tam gdzie nie buduje duch, kamienie po zo stają nie me.

Dom Boży nie powstaje tam, gdzie ludzie budują tylko

sami […]. Tam natomiast, gdzie chcą się zaangażować

dla Boga, pojawia się też dla Niego miejs ce. Wtedy

gotowość do prostoty staje się równie zro zumiała, jak

prawo do piękna. Co więcej, dopiero w takim udu cho-

wieniu świata, ukierunkowanym na ma ją cego przyjść

Chrystusa, występuje z całą swą wyrazistością piękno

w swej przeobrażającej i krzepiącej mocy i […] dom

Boży jest prawdziwym domem człowieka

[3, s. 147–148].

Analizując naszą polską, ale po części i europejską rzeczywis-

tość, wydaje się, iż po dziś dzień stwierdzenie to, mimo że sformułowane

w latach 80. ubiegłego stulecia, nie straciło nic ze swojej aktualnoś ci.

Profesor Konrad Kucza-Kuczyński stan ten określa „twórczym błą-

dzeniem” [11, s. 58].

tecture shall not correlate directly with a church) or deep

spirituality which, when combined with an architect’s

talent, can give rise to the most beautiful, truly sacred

objects. As Cardinal Ratzinger stresses: it is the spirit that

builds with the use of stones. Where the spirit does not

build, stones remain mute. A house of God is not created

where people build only on their own […]. Wherever

people want to be in volved for God, there also appears

a place for Him. Then readiness for simplicity becomes as

understandable as a right to beauty. What is more, only

spiritualizing the world in this way and orienting it

towards Christ who is to come can we witness beauty with

all its clarity, in its transforming and energizing power

and […] a house of God is a true home of man [3, pp.

147–148].

Translated by

Bogusław Setkowicz

Bibliografia /References

[1] Jan Paweł II, Przyszłość człowieka zależy od kultury. Przemówienie

wygłoszone 2 czerwca 1980 r. w siedzibie UNESCO, Paryż, „Więź”

1980, nr 7–8(267), 5–18.

[2] Berełkowski R., Wprowadzenie, [w:] R. Berełkowski (red.),

Sacrum and Profanum of Space, OWN, Poznań 2007.

[3]

Ratzinger J., Nowa Pieśń dla Pana, Verlag Herder, Znak, Kraków 2005.

[4] Aktualizacja Raportu o systemie ochrony dziedzictwa kulturowego

w Polsce po roku 1989, red. E. Jagielska, Warszawa 2010.

[5] Rosier-Siedlecka M.E., Posoborowa architektura sakralna, KUL,

Lublin 1979.

[6] Bronk A., Krajobraz postmodernistyczny, „Ethos” 1996, nr 1–2

(33–34), 79–100.

[7] Szahaj A., Co to jest postmodernizm?, „Ethos” 1996, nr 1–2(33–34),

63–78.

[8] Kucza-Kuczyński K., Mroczek A.A., Nowe Kościoły w Polsce,

PAX, Warszawa 1991.

[9] Szafer P., Nowe polskie kościoły, kreacja czy tradycja, „Nasza Prze-

szłość: studia z dziejów Kościoła i kultury katolickiej w Polsce”

1988, t. 70, 237–251.

[10] Niedałtowski K., Sztuka – sacrum – rytuał. Współczesna per

spek-

tywa polska, „Ethos” 1997, nr 4(40), 50–54.

[11] Kucza-Kuczyński K., Architektura świątyń polskich przed Mile-

nium i Europą, „Znak” 1999, nr 8(531), 56–71.

[12] Leśnikowski W., Kościół na La Défense, „Architektura & Biznes”

2001, 12, 32–41.

[13] Węcławowicz-Gyurkovich E., Kościół „sercem miasta”, „Czaso-

pis mo Techniczne” 2008, z. 4-A, 239–247.

[14] Sowińska J., Forma i sacrum, Neriton, Warszawa 2006.

[15] Boromeo C., „Instructiones fabricae et supellectilis ecclesiasticae”

cap. III, [w:] Trattati d’arte del cinquecento. Fra Manierismo

e Con troriforma, vol. 3. Bari Gius. Laterza & Figli, Tipograﬁ –

Editori – Librai 1962.

[16] Hurley R., Church Architecture: Which Way to Go?, „The Furrow”

2008, Vol. 59, No. 9, 489–490.

[17] Dziamski G., Postmodernizm wobec kryzysu estetyki współczesnej,

UAM, Poznań 1996.

[18] Borucińska-Bieńkowska H., Człowiek jako twórca i odbiorca śro-

dowiska mieszkaniowego, „Teka Komisji Architektury Urbanistyki

i Studiów Krajobrazowych – OL PAN”, 2008B, 39–43.

[19] Lurker M., Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach,

przeł. R. Wojnakowski, Znak, Kraków 1994.

[20] Hani J., Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Znak, Kraków 1994.

[21] Kiereś H., Istota i kryteria sztuki religijnej, [w:] M. Lipińska

(oprac.), Sacrum i profanum a współczesna kultura. Materiały

z kon ferencji zorganizowanej przez Komisję Kultury i Środków

Prze ka zu pod patronatem Marszałka Senatu RP Bogdana Bo ru-

sewicza, Senat RP, Warszawa 2006, 15–31.

[22] Ratzinger J. – Benedykt XVI, Raport o stanie wiary. Rozmowa

Vittorio Messoriego przeprowadzona w 1984 roku z ks. kardynałem

Josephem Ratzingerem – prefektem Kongregacji Nauki Wiary

– obecnym papieżem Benedyktem XVI, Michalineum, Marki 2005.

[23] Kawecki W. CSsR, Teologia piękna. Poszukiwanie locus theo lo-

gicus w kulturze współczesnej, Flos Carmeli, Poznań 2013.

[24] Jencks Ch., Architektura postmodernistyczna, wyd. 4, Arkady,

Warszawa 1987.

[25] Wawrzyniak W., Sacrum w architekturze, Oﬁ cyna Wydawnicza

PWr, Wrocław 1996.

[26] „Wiadomości KAI”, Nr 48, 29 XI 2009, 2–3.

[27] Szafer T.P., Nowa architektura polska. Diariusz lat 1976–1980,

Arkady, Warszawa 1981.

68 s. Anna Tejszerska

Streszczenie

W artykule poruszono zagadnienie roli architektury i sztuki sakralnej w dziele tworzenia kultury oraz problem zależności, związków i wzajemnego

oddziaływania znamiennych dla danego czasu tendencji kulturowych i kierunków rozwoju sakralnego budownictwa. Szczególną uwagę poświęcono

współczesnej sztuce, architekturze i kulturze.

Słowa kluczowe: współczesna architektura sakralna, kultura

Abstract

The paper raises the question of the role of sacred art and architecture in the work of culture creation; which revolves around the problem of

relationship and interplay between culture tendency and course of sacral architecture development. The emphasis is put on contemporary art,

architecture and culture.

Key words: contemporary sacred architecture, culture

Contemporary sacred architecture in view of the postmodern culture trends

s. Anna Tejszerska

doi:10.5277/arc150105

Abstract