Dreams about the metropolis or public architecture of the 21st century in Łódź

2019

2(58)

DOI: 10.5277/arc190204

Aneta Pawłowska*

Marzenia o metropolii, czyli architektura publiczna XXI w. w Łodzi

Dreams about the metropolis or public architecture

of the 21

century in Łódź

Wprowadzenie

Celem artykułu jest prześledzenie zmian, jakie zacho-

dziły w tkance miejskiej Łodzi na przestrzeni ostatnich

20 lat w kontekście popularnej wśród mieszkańców i ma-

gistratu wizji Łodzi jako miasta metropolitalnego. Od

1993 r. Łódź jest członkiem organizacji Unii Metropolii

Polskich i aspiruje co najmniej do rangi metropolii regio-

nalnej. Analizie zostały poddane głównie te obiekty archi-

tektoniczne i założenia modernizujące przestrzeń i układ

miasta, które w powszechnym odbiorze mieszkańców

oraz redakcji gazet codziennych, lokalnych rozgłośni ra-

diowych i telewizji, a także w ostatnich latach portali spo-

łecznościowych są inwestycjami wpływającymi korzyst-

nie na estetykę i funkcjonalność miasta. W materiałach

źródłowych poszukiwano zwłaszcza wskazań, że w kon-

sekwencji danej zmiany architektonicznej następuje efekt

odnowy i uatrakcyjnienia przestrzeni centralnych Łodzi,

co stanowi ważny krok na drodze do poprawienia ładu

przestrzennego, estetyki oraz wzbogacenia funkcji metro-

politalnych. Z większą funkcjonalnością i „urodą” miasta

łączy się bowiem zwiększenie atrakcyjności miasta dla

wysoko wykwalifikowanej kadry zarządzającej, niezbęd-

nej w metropolii. Analizowanymi źródłami były „Dziennik

Łódzki”

, „Gazeta Wyborcza”, Radio Łódź oraz Radio

Żak, TVP3, Facebook, lodz.eska.pl, lodz.naszemiasto.pl

oraz strony internetowe Urzędu Miasta Łodzi (zwłaszcza

* ORCID: 0000-0003-2847-4403. Instytut Historii Sztuki Uni-

wersytetu Łódzkiego/Institute of History of Art, University of Lodz.

Ważnym przyczynkiem do analizy oceny satysfakcji łodzian

z przekształceń w tkance miasta są akcje prowadzone przez gazetę co -

dzienną „Dziennik Łódzki”, np. cykl „Łódź się zmienia” (2011).

Introduction

The aim of the article is to examine the changes that

have taken place in the urban tissue of the city of Łódź over

the last 20 years in the context of the increasingly popular

notion, especially among some of its residents and munici-

pality, of Łódź being already a full-grown metropolitan

city. Since 1993, the city of Łódź has been an active mem-

ber of an organization named the Union of Polish Me tro po-

lises and aspires to at least the rank of a regional metropo-

lis. In this article the analysis is focused mainly on various

architectural objects and architectural plans that modernize

the city’s space and layout, which are widely perceived by

the City’s residents and daily newspapers, local radio and

television stations, and in recent years also by the social

media portals, to be extraordinary investments affecting

the aesthetics and functionality of the city. In particular,

source materials were searched for indications that as a re-

sult of a given architectural change the effect of renewal

and strengthening of the central spaces of the city of Łódź

has taken place, which is an important step on the way to

improving spatial order, aesthetics and enrichment of me-

tropolitan functions. Thanks to the City’s greater functiona-

lity and “beauty”, it combines the attractiveness of the

city for highly qualified management staff, which is essen-

tial in any metropolis. The sources which were analyzed

are the local daily newspapers such as “Dziennik Łódzki”

An important contribution to the analysis of the assessment of

Łódź citizens’ satisfaction with the transformations in the city’s tissue

are the campaigns conducted by the daily newspaper “Dziennik Łódz-

ki”, e.g., the cycle “Łódź is changing” (2011).

42 Aneta Pawłowska

Miejskiej Pracowni Urbanistycznej). Artykuł nie stanowi

wyczerpującego opracowania podjętej tematyki, a jedynie

zarysowanie pewnego zagadnienia istotnego dla łodzian

żyjących nieco w cieniu metropolitalnej stolicy.

Łódź – rys historyczny

Łódź to obecnie trzecie co wielkości miasto w Polsce,

ulokowane w centrum kraju. Choć zostało założone

w XV w., to jego intensywny rozwój przypada na wiek

XIX, kiedy to niewielka osada dekretem rządu Królestwa

Polskiego z 18 września 1820 r. powołana została jako

„osada fabryczna” [1, s. 92]. W ciągu zaledwie kilkudzie-

sięciu lat z niewielkiego miasteczka (liczącego 800 miesz-

kańców) Łódź przeobraziła się w potężną, tętniącą ży-

ciem metropolię. O tempie rozwoju dobrze świadczą dane

pokazujące gwał tow ny przyrost liczby mieszkańców

– w 1830 r. miasto liczyło już 4343 osoby, zaś w 2. poło-

wie XIX w. liczba ludności osiągnęła niemal 300 tysięcy,

a Łódź stała się drugim co do wielkości miastem w Kró-

lestwie Polskim

. Okres koniunktury w 2. połowie XIX w.

przyniósł rozwój rynku wewnętrznego, otwarcie w 1865 r.

linii kolejowej Fabryczno-Łódzkiej do Koluszek na trasie

kolei War szaw sko-Wiedeńskiej, a także napływ taniej siły

roboczej do miasta (po uwłaszczeniu chłopów). W tym

okresie urosły fortuny przemysłowe słynnych łódzkich

rodów fabrykanckich Scheiblerów, Grohmanów, Poz nań-

skich [3, s. 105]. Powstały także pierwsze miejscowe ban-

ki. Łódź pod koniec wieku XIX nazywana była zarów-

no „ziemią obiecaną”, jak i „złym miastem” [4, s. 5]. Jej

szcze gólna atmosfera opisana została przez wybitnego

lite rata i noblistę Wła dy sława Reymonta w powieści Zie-

mia obiecana (1899) (il. 1). Wybuch I wojny światowej

i zajęcie miasta przez Niemców spowodowały regresw roz-

woju Łodzi. W wyniku grabieżczej polityki okupanta do-

szło do ogromnej dewastacji fabryk. W połączeniu z ut ra tą

wschodnich rynków zbytu przyczyniło się to do zna -

czącego upadku przemysłu włókienniczego – z tych znisz-

czeń zaczął się on podnosić dopiero około połowy lat 30.

XX w. Wówczas powstało w Łodzi dużo interesujących

„obiektów użyteczności publicznej”

[5]. Wiele z tych

pro pozycji, ważnych dla współczesnego dziedzictwa kul-

turowego miasta, pochodzi z czasów II Rzeczy pospolitej.

Są to chociażby gmachy: Sądu Okrę go wego, dworca

Łódź Fabryczna, Poczty Głównej, Teatru Mu zycz nego,

Banku Gospodarstwa Krajowego i Okrę go wego Szpitala

Wojskowego, a także bardzo nowatorskie osiedle na

Polesiu Konstantynowskim z lat 1928–1931

im. Józefa

Niezwykle szybkie tempo rozwoju demograficznego Łodzi w la -

tach 1820–1914, stymulowane żywiołowym wzrostem gospodarczym,

nie znajduje odpowiednika wśród polskich miast i może być porówny-

walne tylko z nielicznymi miastami zachodnioeuropejskimi i amerykań-

skimi. W ciągu 94 lat, które obejmują ten okres, liczba ludności miasta

wzrosła z 767 do 477,9 tys. osób, czyli ponad 623 razy [2, s. 17].

Obiekty użyteczności publicznej rozumiane są jako ogólnodo-

stępne budynki przeznaczone dla administracji, wymiaru sprawiedliwo-

ści, kultury, oświaty, szkolnictwa wyższego, nauki, opieki zdrowotnej,

obsługi bankowej, handlu, gastronomii, turystyki, sportu, obsługi pasa-

żerów w transporcie kolejowym, wodnym itp. Szerzej o specyfice łódz-

kiej tego typu zabudowy [5, s. 14–22] oraz [6, s. 153–183].

“Gazeta Wyborcza”, the local radio station such as “Ra -

dio Łódź” and “Radio Żak”, local TV station “TVP3” as

well as various social media portals such as Facebook,

lodz.eska.pl, lodz.naszemiasto.pl and websites of the City

of Lodz Office (especially Municipal Urban Studio). The

article does not claim to be a fully exhaustive elaboration

of the topic, but it simply aims to outline an important

issue for the City’s residents who are still living some-

what in the shadow of the of the metropolitan capital

of Warsaw.

The city of Łódź – a historical outline

Łódź is currently the third largest city in Poland, lo-

cated in the centre of the country. Although it was found-

ed in the 15

century, its intensive development falls on

the 19

century, when a decree of the government of the

Kingdom of Poland of 18 September 1820 established

a small settlement, being a “factory town” [1, p. 92].

Within just a few decades, Łódź transformed from a small

town (800 inhabitants) into a powerful, vibrant metropo-

lis. The rapid pace of development is well evidenced by

data reflecting swift increase in the number of residents:

in 1830 there was only 4.343 inhabitants of Łódź, while

in the late 19

century – there was already almost 300,000

residents, and Łódź became the second largest city in the

Kingdom of Poland

. The period of prosperity in the 2

half of the 19

century resulted in the development of the

internal market, the opening of the Fabryczno-Łódzka

railway line to Koluszki on the Warsaw–Vienna railway

route in 1865 and the inflow of cheap labour (after peas-

ant affranchisement). During this period, industrial for-

tunes of the famous Łódź factory families of the

Scheiblers, Grohmans, and Poznańskis flourished [3,

p. 105]. The first local banks were also established at this

time. At the end of the 19

century, Łódź was described by

two mutually contradictory terms, the “Promised Land” on

the one hand and the “Evil City” on the other hand [4,

p. 5]. Its specific atmosphere was described by an eminent

writer and Nobel Prize winner, Władysław Reymont, in

the novel entitled Ziemia obiecana (The Promised Land,

1899) (Fig. 1). The outbreak of World War I in 1914 and

the German occupation of Poland which followed, caused

a regression in the city’s development. Plundering policy

of the German occupant caused huge devastation of Łódź

factories, which, in combination with the loss of eastern

markets, contributed to significant collapse of the textile

industry; it began to rise from destruction only around the

mid-1930s. It was then that many interesting proposals

for a specific class of architectural structures, such as

“public facilities”

, were created in Łódź [5].

The extremely fast rate of demographic development of Łódź in

the years 1820–1914, stimulated by spontaneous economic growth, does

not find a counterpart among Polish cities and can be compared only

to a few Western European and American cities. Over the 94 years

that comprise this period, the city’s population increased from 767 to

477,9 thousand people, i.e., over 623 times [2, p. 17].

Public utilities are understood as publicly accessible buildings

for administration, justice, culture, education, higher education, science,

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 43

Montwiłła-Mireckiego [7, s. 55–70]. Wspom nia

ne powyżej

obiekty spośród innej zabudowy miejskiej wy

różniały się

zarówno bryłą, jak i ciekawymi roz wią zania mi architekto-

nicznymi oraz nieprzypadkową lokalizacją.

Stosunkowo niewielkie zniszczenia podczas II wojny

światowej sprawiły, że przez pewien czas miasto pełniło

funkcję stolicy. W ciągu zaledwie kilku miesięcy przeżyło

napływ blisko 100 tysięcy nowych mieszkańców, w tym

urzędników, co wymusiło podjęcie działań mających na

celu rozbudowę infrastruktury, budowę nowych mieszkań

oraz obiektów użyteczności publicznej. W tym też okresie

powołano do życia wiele wyższych uczelni, które wraz ze

wzrostem liczby instytucji „metropolitalnych” stopniowo

odmieniły wizerunek stricte robotniczego miasta [8, s. 39].

Dotychczasowy fabrykancko-robotniczy charakter zaczął

ulegać stopniowej zmianie. Działania zmierzające ku

nadaniu ziemi obiecanej charakteru nowoczesnej metro-

polii rozpoczęły się jeszcze przed wybuchem II wojny

światowej, ale dopiero w Polsce Ludowej przybrały formę

szeroko zakrojonych akcji o dużym zasięgu. Dokonano

przebudowy węzłów komunikacyjnych oraz przebicia tra-

sy na kierunku wschód–zachód, wybudowano wielkie

osiedla mieszkaniowe na podmiejskich terenach dawnych

wiosek: Teofilowa, Dąbrowy, Widzewa i Retkini – to tylko

kilka z ważniejszych koncepcji, które miały uno wo cześ nić

miasto i wyznaczyć kierunek jego rozwoju w przy szłości.

Niestety centrum miasta wypełnione kamienicami postało

zaniedbane, zaś lata 90. XX w. przyniosły wieloletni kry-

zys spowodowany upadkiem przemysłu włókienniczego.

Doprowadziło to do pauperyzacji i braku zainteresowania

Many of these proposals, important for the city’s cul-

tural heritage, date from the period of the Second Polish

Republic. These are, for example, the office buidling of

the District Court, Łódź Fabryczna railway station, the

Main Post Office, Musical Theatre, National Farm Bank

and the Regional Military Hospital, as well as a very in-

novative housing estate of Józef Montwiłł-Mirecki locat-

ed in Polesie Konstantynowskie from 1928−1931 [7,

pp. 55–70]. All the aforementioned buildings distin-

guished themselves from other urban edifices thanks to

their appealing architectural bodies, as well as interesting

architectural solutions and a non-accidental location.

Due to relatively small damage suffered during World

War II, for some time after the war, the city of Łódź per-

formed all the functions of the Polish capital. In just a few

months after the war, Łódź experienced a dynamic influx

of nearly one hundred thousand new residents, including

public officers and officials, which enforced the com-

mencement of activities aimed at expanding the infra-

structure, the construction of new apartments and public

facilities. Those days witnessed also the establishment of

many higher education institutions and universities,

which, together with increase in the number of “metro-

politan” bodies, gradually changed the image of a work-

ers’ city [8, p. 39]. The previous industrial character of

health care, banking services, trade, gastronomy, tourism, sports, pas-

senger service in railway and water transport, etc. More on this type of

specifics of Łódź buildings [5, pp. 14–22] and [6, pp. 153–183].

Il. 1. „Łódź oczami drona” – widok na Pałac Izraela Poznań skiego i kompleks Manufaktura (fot. D. Majewski, „Łódź oczami drona”/„Fight Level”)

Fig. 1. “Łódź with the eyes of a drone” − a view of Izrael Poznański’s Palace and the “Manufaktura” complex

(photo by D. Majewski “Łódź through the eyes of a drone”/“Fight Level”)

44 Aneta Pawłowska

tzw. wielkiego kapitału lokowaniem w mieście swych in-

westycji budowlanych. Marzenia o metropolii zdawały się

odchodzić w przeszłość [9, s. 68, 69]. Niekorzystna sytu-

acja uległa zmianie po 1997 r., gdy na mocy rozporządze-

nia Rady Ministrów utworzono Łódzką Specjalną Strefę

Ekonomiczną (ŁSSE), co spowodowało wzrost zaintere-

sowania miastem przez inwestorów zagranicznych i przy-

czyniło się do powstania nowych przedsięwzięć budowla-

nych. Wdrożono także m.in. duży program rewitalizacji

starych kamienic w centrum miasta (Mia100 Kamienic).

Tak jak wspomniano, po II wojnie światowej miasto

stało się istotnym ośrodkiem naukowym. Obecnie jest tu

sześć uczelni państwowych i blisko 20 prywatnych. Ich

odnowione lub wybudowane w XXI w. gmachy doskonale

wpisują się w ideę modernizacji miasta [10, s. 7–25]. Nad

koncepcją architektoniczną Nowego Centrum Łodzi pra-

cował znany architekt i urbanista Rob Krier (za: [11]).

Wskazywał on, że nowoczesne miasto powinno być kształ-

towane w ludzkiej skali, że ulica to ulica, plac to plac, że

punkty i osie widokowe są ważnymi elementami w odbio-

rze miasta i że elementy infrastruktury drogowej nie mogą

dominować nad przestrzenią miejską. Jednak samowolne

zmiany naniesione w trakcie wznoszenia Centrum spra-

wiły, iż Krier zabronił wiązania z nim jego nazwiska.

Sieć arterii komunikacyjnych i nowy dworzec

Do ważnych zmian zachodzących w mieście w XXI w.

należy poważne przekształcenie tkanki miejskiej przy

głównej arterii komunikacyjnej Łodzi na kierunku

wschód–zachód, łączącej dwa największe łódzkie osie-

dla: Widzew (na wschodzie) i Retkinię (na zachodzie).

W latach 2013–2015 odbyła się generalna modernizacja

trasy – przygotowano 250-metrowy tunel, który znacząco

usprawnił komunikację (il. 2). Obecnie dominującym ele-

mentem arterii jest monumentalny przystanek zwany tak-

że Dworcem Tramwajowym Centrum lub Stajnią Jed no-

roż ców. Przystanek zapewnia możliwość wygodnego

prze siadania się między tramwajami kursującymi po

dwóch głównych ciągach w mieście: Trasie Wschód–

Zachód (łączącej dzielnice Olechów i Retkinia) oraz Pół-

Łódź began to undergo gradual changes. First actions

aimed at turning the Promised Land into a modern me-

tropolis were taken even before the outbreak of World

War II, but only in the period of the socialist People’s

Republic of Poland they took a form of wide-ranging,

large-scale measures. The reconstruction of transporta tion

junctions and route breaks in the east-west direction were

made. Large housing estates were built on the suburban

areas of former villages. Residential areas such as Teo fi-

lów, Dąbrowa, Widzew and Retkinia were constructed –

these are just a few examples of significant concepts in-

tended at modernization of the city and which determined

its future direction. Unfortunately, the city centre filled

with old te nement houses was neg lected, and the 1990s

brought a long-term crisis caused by the collapse of the

textile industry. This led to pauperization and lack of in-

terest of the so-called great capital in conducting their con-

struction investments in the city; the dreams about creating

a metropolis vanished completely and seemed like a thing

of the past [9, pp. 68, 69]. The city’s unfavourable situa-

tion started to change only after 1997, when the regula-

tion of the Council of Ministers established the Łódź

Special Economic Zone, ŁSEZ (Łódzka Specjalna Strefa

Ekonomiczna, ŁSSE), which resulted in an increase of in-

terest of foreign investors in the city and contributed to

the creation of new construction projects. Another large

program which was implemented in the city included the

revitalization of old tenement houses in the city centre

(Mia100 Kamienic).

As mentioned before, after World War II, the city be-

came an important centre of science. Currently, there are

6 state-owned and nearly 20 private universities. Their

renovated or newly built in the 21

century buildings per-

fectly fit into the idea of modernization of the city [10,

pp. 7–25]. An architectural concept of the New Centre of

Łódź was created by a well-known architect and urbanist,

Rob Krier (after: [11]). He pointed out that a modern city

should be shaped on a human scale, that a street is a street,

a square is a square, that points and view axes are impor-

tant elements in the city’s reception and that elements of

road infrastructure cannot dominate over the urban space.

However, due to arbitrary changes made during the con-

struction of the Centre, Krier did not agree for his name

being associated with the final effect.

A network of communication arteries

and a new railway station

Important changes taking place in the city in the 21

century include a major transformation of the urban tissue

at the main east–west communication artery, connecting

two largest housing districts of Łódź: Widzew (in the

east) and Retkinia (in the west). In 2013–2015, the route

underwent general modernization with construction of

a 250-metre tunnel, which significantly improved com-

munication (Fig. 2). Currently, a dominating element of

the artery is a monumental tram stop, also known as the

Central Tram Terminal or the “Unicorn Stable”. Thanks to

the stop, the passengers can conveniently change between

trams running on two main city routes: East–West Route

Il. 2. Ostatnia fazy przebudowy trasy W–Z (budowa tunelu), 2015

(fot. A. Pawłowska)

Fig. 2. The last phase of reconstruction of the W–Z route

(tunnel construction), 2015 (photo by A. Pawłowska)

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 45

noc–Po łudnie (łączącej ulice Zachodnia/Legionów z Pla-

cem Niepodległości). Wszystkie kombinacje przesiadek są

możliwe w obrębie skupionych na niewielkiej powierz -

chni czterech podwójnych peronów przykrytych wspól-

nym zadaszeniem. Powierzchnia hali to 330 m

(100 m

długości i 33 szerokości). Na wysokości 13 m rozpięto

dach, który jest bez wątpienia dominantą układu (arch. Jan

Gałecki), wykonany z częściowo przezroczystej mem -

brany z nadrukowanym wzorem nawiązującym m.in. do

łódz kiej architektury secesyjnej. Po raz pierwszy została

tu zastosowana barwiona membrana wyprodukowana w ja-

pońskiej firmie Taiyo. Po zmroku podświetlenie wiaty

daje ciekawy efekt wizualny (il. 3). Centralna część Trasy

Wschód–Zachód – al. J. Piłsudskiego – obecnie pełni

funkcję miejsca, wzdłuż którego powstało centrum han-

dlowo-biznesowo-rozrywkowe Łodzi. Tworzą je m.in.

cen tra handlowe: Tulipan, Galeria Łódzka, a także kino

i hotel Ibis. Ważnym elementem wkomponowanym w cen-

trum miasta są gmachy głównych siedzib banków. Na

korzystne przekształcenie wizerunku miasta po 2005 r.

wpłynęło wprowadzenie tzw. Systemu In for macji Miej-

skiej (SIM) – pod nazwą tą kryje się system informacji

wizualnej oparty na tablicach, na których umiesz czono

nazwę ulicy i obszaru miasta oraz numerację porządkową

nieruchomości. Barwy tablic zawierają zakodowaną in-

formację o atrakcyjności turystycznej terenów, na których

się znajdują. Czerwono-niebieskie przeznaczone są dla

obszarów o przeciętnej atrakcyjności, zaś czerwono-brą-

zowe – tych o cennych turystycznie walorach. Ponadto

w mieście wzdłuż głównych arterii komunikacyjnych po-

jawiły się ekrany akustyczne. Ważnym elementem

w nowo kreowanym wielkomiejskim pejzażu Łodzi są też

stacje benzynowe, wiaty autobusowe oraz restauracje

typu fast food.

W latach 2011–2016 powstał nowy dworzec ulokowa-

ny w centrum miasta – Łódź Fabryczna. Jest to obecnie

największy oraz najkosztowniejszy dworzec w Polsce

Zakładany koszt inwestycji początkowo miał się zamknąć

w kwocie 1 759 289 451 zł. Jednak rzeczywisty koszt budowy dworca

(connecting Olechów and Retkinia districts) and North–

South (connecting Zachodnia/Legionów streets with

Niepodległości Square). All changing combinations are

possible within 4 double platforms concentrated on

a small area, covered with a common roof. The hall sur-

face is 330 m

(100 m long and 33 wide). At the height of

13 m, there is a roof, which is undoubtedly a dominating

feature of the system (arch. Jan Gałecki), made of a par-

tially transparent membrane with a printed pattern, refer-

ring, among others, to the architecture of Art Nouveau.

For the first time, a colored membrane manufactured in

the Japanese company Taiyo was used in this project.

After dark, lights of tram shelters give an interesting vi-

sual effect (Fig. 3). Currently, along the central part of the

East-West route, namely J. Piłsudskiego Avenue, com-

mercial, business and entertainment centre has been es-

tablished. The centre consists of, among others, shopping

centres: Tulipan, Galeria Łódzka, as well as the cinema

and the Ibis hotel. An important element incorporated in

the city centre are the main office buildings of various

banks. Positive transformation of the city image after

2005 was influenced by an introduction of the so-called

Municipal Information System (System Infor macji Miej-

skiej, SIM). It is a visual information system based on

boards with the name of the street and the city area as well

as plot numbers. Colours of the boards provide informa-

tion on tourist attractiveness of a particu lar area. Red and

blue ones are designed for areas of average attractiveness,

while red-brown ones mean significant tourist value. In

addi tion, acoustic screens have appeared along the main

commu nication arteries. An important element of the

new ly created metropolitan cityscape of Łódź are also pe-

trol stations, bus shelters and fast food restaurants.

In 2011−2016 a new railway station, namely Łódź

Fabryczna, was built in the city centre. It is currently the

largest, most luxurious and definitely the most expensive

railway station in Poland

(Fig. 4). Renovation plans of

The estimated investment cost was initially to close in the amount

of PLN 1 759 289 451. However, the actual cost of building the railway

Il. 3. Dworzec Tramwajowy

Centrum (Stajnia Jednorożców),

2015 (fot. A. Drozdowski)

Fig. 3. Center Tram Station

(Stable of the Unicorns), 2015

(photo by A. Drozdowski)

46 Aneta Pawłowska

(il. 4). Historia planów przebudowy tej stacji jest długa;

wizje nowego centrum Łodzi rysowali tacy architekci jak

Da niel Libeskind oraz Frank Gehry. Jednak ich wizjoner-

skie koncepcje nie zmaterializowały się. Ostatecznie za

projekt architektoniczny dworca odpowiedzialna jest

Pra cow nia Architektury i Urbanistyki – FBT (arch. Anna

To maszewska, Magdalena Boule, Tomasz Tomaszewski).

Nad jego realizacją wspólnie pracowali konstruktorzy

z Systry oraz Biura Projektów Kolejowych i Usług In wes-

tycyjnych. W skład kompleksu wchodzi nie tylko stacja

kolejowa znajdująca się 16 m pod ziemią, lecz również

podziemne parkingi, dworzec autobusowy, nowy układ

dróg i torowisk [13]. Obiekt o długości około 800 m i sze-

rokości około 130 m podzielony został dylatacjami na

pięć części. Jego zasadniczą konstrukcję tworzą: płyta

fundamentowa, strop żelbetowy oraz płyta żelbetowa.

Trzypoziomowy dworzec wyposażono w 24 ciągi scho-

dów ruchomych oraz 14 wind. Dach hali dworcowej skła-

da się z 10 tysięcy trójkątnych paneli wykonanych ze

szkła (około 60% powierzchni dachu) lub lekko zmato-

wionego metalu, co zapewnia wewnątrz znaczną ilość

światła dziennego. Dodatkowo obiekt doświetlony jest

sztucznym światłem 10 tysięcy żarówek. Konstrukcja za-

daszenia przypomina nieco halę dworcową berlińskiego

Hauptbahnhof. W nowoczesną formę półkolistego dachu

wpisano zrekonstruowane fasady historycznego dworca

Łódź Fabryczna z 1868 r. (proj. Adolf Schimmelpfennig).

Ich jasnoszare, eklektyczne elewacje tworzą ściany ze-

wnętrzne hali głównej, których architektura kontrastuje

z formą szklanego zwieńczenia. Zastosowane rozwiąza-

nie miało upamiętniać bryłę starej hali dworcowej, mocno

wrośniętej w krajobraz łódzkiego śródmieścia [14].

Wnętrze dworca zdobi pięć murali, większość zlokali-

zowanych w poczekalniach. By obiekt mógł powstać,

przekształcono cały system komunikacji wokół dworca.

Powstał zatem nie tylko nowy budynek dla podróżnych,

ale i wielki, nowy układ dróg – jezdni, tras autobusowych

na podstawie danych z Archiwum Urzędu Miasta Łodzi z lat 2013–2017

oraz doniesień prasowych wyniósł około 2,3 mld zł [12, s. 1, 2].

this railway station have a long history; a vision of the

new centre of Łódź was sketched by architects, such as

Da niel Libeskind and Frank Gehry. However, their visio-

nary concepts were never put into practice. Ultimately,

the final architectural design of the Łódź Fabryczna rail-

way station was accomplished by the Architecture and

Urban Planning Studio − FBT (arch. Anna Tomaszewska,

Mag dalena Boule, Tomasz Tomaszewski). The construc-

tors from Systry and the Railway Design Office and In-

vest ment Services (Biuro Projektów Kolejowych i Usług

In wes ty cyjnych) worked closely together to carry it out.

The complex includes not only a railway station located

16 m under the city level, but also underground parking

lots, a bus station, a new road and track layout [13]. The

build ing, which is about 800 m long and 130 m wide, was

divided by dilatation into five parts. Its basic construction

is made of: a foundation slab, a reinforced concrete ceil-

ing and a reinforced concrete slab. The three-level station

is equipped with 24 escalators and 14 ele vators. The glass

roof of the station hall consists of 10 000 trian gular panels

made of glass (about 60% of the roof surface) or slightly

fumed metal, which provides a significant amount of

daylight inside. In addition, the building is artificially il-

luminated with 10 000 light bulbs. The construction of

the roof resembles slightly the roof of the Berlin Haupt-

bahn hof railway station hall. Re con structed facades of

the original Łódź Fabryczna railway station from 1868

(de signed by Adolf Schimmel pfennig) were incorporated

in the modern form of a semicircular roof. Their light-

grey, eclectic facades form the external walls of the main

hall, whose architecture contrasts with the glass top. The

applied solution was aimed at commemorating the body

of the former railway station hall, firmly rooted in the

landscape of Łódź downtown [14].

The interior of the station is decorated with five murals

which are mostly located in the waiting rooms. Con-

struction of the building required elaborate transforma-

tion of the entire communication system around the sta-

tion. Thus, not only a new building for travellers, but also

a complex new road system − roadways, bus routes and

tram lines were created. This over scaled and complicated

surroundings of the railway station, giving priority to pri-

vate vehicles, is the most often criticized element of the

investment

. In addition, the station is also overestimated in

terms of current transportation needs of the city. At the same

time, the investors of the railway complex − PKP PLK S.A.

and the City of Łódź assume that the construction

station based on data from the Archive of the City of Lodz Office from

2013–2017 and press reports amounted to approximately PLN 2.3 bill.

[12, pp. 1, 2].

Critical opinion about the surroundings of the Łódź Fabryczna

Railway Station was presented, among others, by Szymon Bujalski in

the article titled Dworzec Łódź Fabryczna daje radę. Ale jego otocze-

nie… [Łódź Fabryczna railway station is efficient. But its surroun-

dings...] [15, p. 2], the availability of the railway station for the disabled

is also unsatisfactory [16, p. 7]. In addition, only 7400 passengers use

the modern station daily, which makes Łódź Fabryczna in 30

place in

terms of passenger transport in Poland (based on the report of the Office

of Rail Transport, https://www.utk.gov.pl/pl/urzad/150,O-nas.html

[accessed: 2.06.2019]).

Il. 4. Dworzec Łódź Fabryczna (pracownia FaAbryczna sp. z o.o.

oraz architekci A. Tomaszewska, M. Boule, T. Tomaszewski 2011–2016)

(fot. A. Drozdowski)

Fig. 4. Łódź Fabryczna station (FaAbryczna sp. z o.o.

and architects A. Tomaszewska, M. Boule, T. Tomaszewski 2011–2016)

(photo by A. Drozdowski)

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 47

i linii tramwajowych. To przeskalowane, skomplikowa -

ne i dające priorytet prywatnym samochodom otoczenie

dworca jest najczęściej krytykowanym elementem in-

westycji

. Ponadto dworzec jest również przeszacowany

w zakresie obecnych potrzeb transportowych miasta. Jed-

no cześnie inwestorzy, czyli PKP PLK S.A. i Miasto Łódź

za kładają, iż budowa tunelu średnicowego (jej początek

planowany jest na czerwiec 2019 r., zakończenie w 2021 r.)

o łącznej długości 7,5 km połączy dworzec z komplek sem

Manu fak tury oraz pozostałymi stacjami kolejowymi mia-

sta – Łodzią Kaliską i Żabieńcem. Dzięki tej inwestycji

zwięk szy się znacznie funkcjonalność i wykorzystanie

dworca Fabryczna, a ponadto poprawi skomunikowanie

centrum Łodzi z dzielnicami Retkinia i Bałuty.

Dworzec Łódź Fabryczna (wraz ze zrewitalizowanym

gmachem elektrowni EC1) jest także istotnym elementem

wciąż nieukończonej koncepcji Nowego Centrum Łodzi

(NCŁ). W założeniach Urzędu Miasta (na podstawie

analiz Miejskiej Pracowni Urbanistycznej) przestrzeń

uwolniona dzięki wprowadzeniu linii kolejowej i dworca

pod ziemię zostanie zagospodarowana przez stworzenie

nowego fragmentu miasta, który dotychczas był rozcięty

torami kolejowymi i stacją. W Nowym Centrum powstają

nowe biurowce, restauracje, obiekty kultury i rozrywki,

re wi talizowany jest park im. Stanisława Moniuszki.

Zmia ny te mają podnieść znaczenie miasta na arenie mię-

dzy na rodowej i pozwolić na stworzenie nowego miejsca,

atrakcyjnego dla mieszkańców i turystów, które będzie

odbierane jako metropolia.

Obiekty rewitalizowane

Przełom XX i XXI w. przyniósł zainteresowanie Ło-

dzią jako miejscem z dobrze zachowaną architekturą po-

fabryczną z 2. połowy XIX w., analizowaną już od pół-

wiecza przez łódzkich historyków sztuki takich jak Irena

Popławska oraz Krzysztof Stefański. Eklektyczne bu-

dynki wzniesione z czerwonej cegły, nawiązujące do sty-

listyki średniowiecznych zamków, po upadku przemysłu

włókienniczego w mieście w okresie transformacji lat

90. XX w. zostały częściowo opuszczone i podupadły.

W XXI w. zaczęto je intensywnie rewitalizować, zazwy-

czaj zmieniając ich funkcję z obiektów przemysłowych

w muzea, domy mieszkalne, biura, centra handlowe czy

obiekty kultury i równie często modernizując ich wnęt-

rza

[9, s. 68–79]. Kompleksowej rewitalizacji podano

także całe ulice miasta, przekształcając je np. w woonerfy

(ul. 6 Sierpnia pomiędzy Aleją Kościuszki i Piotrkowską;

ul. Traugutta pomiędzy ul. Piotrkowską i Sienkiewicza;

Krytyczną opinię na temat otoczenia Dworca Łódź Fabryczna

za prezentował m.in. Szymon Bujalski w artykule pt. Dworzec Łódź

Fa bryczna daje radę. Ale jego otoczenie... [15, s. 2], niezadowalająca

jest także dostępność dworca dla osób niepełnosprawnych [16, s. 7].

Po nad

to z nowoczesnego dworca korzysta codziennie zaledwie 7400

pa sażerów, co sprawia, że Łódź Fabryczna jest na 30. miejscu pod wzglę-

dem wielkości przewozów pasażerskich w Polsce (na podstawie raportu

Urząd Transportu Kolejowego; https://www.utk.gov.pl/pl/urzad/150,O-

-nas.html

[data dostępu: 2.06.2019]).

Szeroko o problematyce rewitalizacji architektury poprzemysło-

wej Łodzi pisze Bartosz Walczak [17, s. 204–213].

a diametric tunnel (its commencement is planned for June

2019 and completion in 2021) with a total length of

7.5 km will connect the Łódź Fabryczna railway station

with the “Manufaktura”, the largest shopping complex

of Łódź, and the remaining railway stations of the city

− Łódź Kaliska and Żabieniec. Due to this investment, the

functionality and practical use of the Fabryczna railway

station will increase significantly, and it will ease also the

connection of the center of Łódź with the suburban ho-

using districts of Retkinia and Bałuty.

The Łódź Fabryczna railway station (together with the

revitalized EC1 power plant) is also an important element

of the still unfinished concept of the New Center of Łódź

(NCŁ). In the City Hall’s assumptions (based on the ana-

lysis of the Municipal Urban Studio), the space released

thanks to the introduction of the railway line and the un-

derground station will be developed by creating a new

part of the city that until now has been divided and split

by the railway tracks and the railway station. New office

buildings, restaurants, cultural and entertainment facili-

ties are being built in the New Center. The Stanisław

Moniuszko green park is being revitalized. These changes

are designed to raise the city’s importance on the interna-

tional arena and to allow the creation of a new place, at-

tractive for its residents and tourists and which will be

perceived to be a genuine metropolis.

Revitalized buildings

The turn of the 20

and 21

centuries brought about

a new interest and a brand new outlook towards Łódź

– a place with very well-preserved post-industrial factory

architecture, dating back to the 2

half of the 19

cen-

tury, analyzed for half a century by well-known Łódź art

historians such as Irena Popławska and Krzysztof Ste-

fański. Eclectic buildings built of red brick, referring to

the style of old medieval castles, after the collapse of the

textile industry in the city during the transformation of the

1990s were partially abandoned and dilapidated. In the

century, they were intensively revitalized, usually

changing in the process of modernization their original

function from industrial facilities into museums, residen-

tial houses, offices, shopping centers or cultural objects,

with their interiors being modernized often as well

[9,

pp. 68–79]. Complex revitalization has also been given to

whole streets of the city, transforming them into resi-

dential area (6 Sierpnia Street between Kościuszki and

Piotr kowska Avenue, Trau gutta between Piotrkowska and

Sien kiewicza Streets, Pi ramowicza Street between Na-

rutowicza and Jaracza Streets and the section of Lind leya

Street between Narutowicza and Węglowa Streets), as

well as post-factory workers settle ments, called the “fa-

mulas” in the Łódź dialect (e.g. the Księży Młyn estate or

“famula” at Ogrodowa Street).

Since 1994, the former factory of Ferdynand Goldner

at 52 Rewolucji 1905 street has been playing a role of the

Bartosz Walczak [17, pp. 204–213] writes extensively about the

revitalization of post-industrial architecture in Łódź.

48 Aneta Pawłowska

ul. Piramowicza pomiędzy ul. Narutowicza i Jaracza oraz

odcinek ul. Lindleya pomiędzy Narutowicza i Węglową),

a także pofabrykanckie osiedla robotnicze, zwane w gwa-

rze łódzkiej famułami (np. osiedle Księży Młyn czy fa-

muły przy ul. Ogrodowej).

W daw nej fabryce Ferdynanda Goldnera przy ul. Re-

wo lucji 1905 r. nr 52 od 1994 r. mieści się główny budy-

nek prywatnej Wyższej Szkoły Humanistyczno-Eko no-

micznej. Stworzono tam rodzaj 2-kondygnacyjnego holu

łączącego dwie części fabryki, tzw. patio, które powstało

według projektu Joanny i Rafała Marchwickich. Prace

adaptacyjne prowadzono w latach 2000–2001. Efekt osta-

teczny jest ciekawy, gdyż zamiast banalnego, czysto

funkcjonalnego łącznika pomiędzy budynkami uzyskano

nową jakość – przestrzeń o charakterze integracyjnym dla

studentów. Drewniana konstrukcja przeszklonego dachu

łączącego XIX-wieczne budynki została wsparta na

ośmiu betonowych podporach, jednocześnie zniwelowa-

no różnicę wysokości pomiędzy ich kondygnacjami. Sy-

stem komunikacji piętra został uzyskany poprzez galeryj-

kę obiegającą patio dookoła. Architekci w interesujący

sposób połączyli dawne elementy fasad budynków ze ścia-

nami wypełniającymi. Elementem integrującym jest zasto-

sowanie wątku ceglanego, podobnego rytmu otworów

okiennych i gzymsu koordynującego. Ciekawy efekt dało

połączenie betonu z widocznym szalunkiem, cegły, kost ki

brukowej, szkła oraz prostych stalowo-drewnianych balu-

strad przy zachowaniu XIX-wiecznego detalu architekto-

nicznego. Patio jako przestrzeń wspólna mieszcząca oko-

ło 1500 osób szybko stała się miejscem tętniącym życiem,

spotkań studentów, pedagogów, konferencji naukowych

i prezentacji artystycznych.

Inny przykład architektonicznej rewitalizacji to fabry-

ka taśm gumowych Józefa Ballego z 1869 r. W 1998 r.

budynek kupiła spółka prasowa Agora S.A. na potrzeby

łódzkiego oddziału „Gazety Wyborczej”, której redakcja

wprowadziła się do nowej siedziby we wrześniu 2000 r.

W trakcie trwającego dwa lata remontu do zabytkowego

muru dobudowano dwukondygnacyjny element w kształ-

cie wachlarza. Został on, wraz z częścią starej fabryki od

stro ny al. J. Piłsudskiego, wyłożony czerwono-czarnym

gra nitem. Na uwagę zasługuje także nowy biurowiec Co-

marchu przy ul. Jaracza 78, który składa się z odnowionej

trzypiętrowej fabryki Moszka Arona Wienera wybudo -

wanej na przełomie XIX i XX w. oraz nowego dziewię -

cio pięt rowego biurowca (NOW Biuro Architektoniczne,

głów ny projektant Andrzej Owczarek, otwarcie w 2017 r.).

W budynku pofabrycznym zachowano oryginalne elemen-

ty drewniane i żeliwne. Odnowiono elewację i ele men ty

konstrukcyjne. Mury dawnej fabryki zostały wkom po no-

wane w nowy konferencyjno-biurowy budynek Co mar-

chu, o nowoczesnej formie ze ścianami kurtynowymi ob-

łożonymi granatowymi taflami szkła.

Kilka innych fabryk łódzkich zamieniono na biurowce

lub centra konferencyjne, np. nowoczesne Centrum Biu-

rowo-Konferencyjne „Faktoria”, które działa od 2002 r.

w odremontowanych budynkach starej fabryki motorów

Hen ryka Wegnera z 1920 r. W dawnej fabryce Karola

Scheib lera i Ludwika Grohmana powstał tzw. Art In ku-

bator, a w dawnej przędzalni i tkalni Franciszka Rami scha

main building of the private High School of Humani ties

and Economics. It has a kind of a two-storey lobby, a so-

called patio, connecting two parts of the factory, created

according to the design of Joanna and Rafał March wic-

ki. Adaptation was carried out in 2000−2001. The final

effect is quite interesting, since instead of a banal, purely

functional passage between the buildings, we can see new

high-quality space integrating students. A wooden con-

struction of the glazed roof connecting 19

-century build-

ings is placed on eight concrete supports with simultane-

ous levelling of difference in height between the storeys.

A communication system between the floors is based on

a gallery surrounding the patio. Architects fascinatingly

combined elements of the former facades with the filling

walls. An integrating element is the use of a brick motif,

a similar rhythm of window openings and a coordinating

cornice. An attractive effect results from combination of

con crete and visible formwork, brick, cobblestones, glass

and simple steel as well as wooden balustrades while

main taining the 19

-century architectural detail. The pa-

tio, as a common space for about 1500 people, quickly be -

came a vibrant place of students’ and teachers’ meetings,

scien tific conferences and artistic presentations.

Another example of architectural revitalization is the

Józef Balle’s rubber belt factory from 1869. In 1998, the

building was bought by the major private sector press

company, Agora S.A. for the needs of the Łódź branch of

“Gazeta Wyborcza” whose editorial team moved into its

new office in September 2000. During the two-year reno-

vation, a two-storey, fan-shaped element was added to the

original historical walls. Together with a part of the old

factory from the side of J. Piłsudskiego Avenue, it was

lined with red and black granite. Another noteworthy ele-

ment is a new Comarch office building at 78 Jaracza

Street, which consists of a renovated three-storey Moszek

Aron Wiener’s factory, built at the turn of the 19

and

centuries and a 9-storey new office building (NOW

Ar chitectural Office, main designer Andrzej Owczarek,

opening 2017). The historical building was restored under

conservator’s supervision. Original wooden and cast-iron

elements were preserved. Facades and structural elements

were renovated. The walls of the former factory were in-

corporated into the new Comarch building, combining

a conference and office function.

Several other Łódź factories have been turned into of-

fice buildings or conference centres, e.g. the modern

“Faktoria” Office and Conference Centre, which has been

operating since 2002 in the renovated buildings of the for-

mer Henryk Wegner’s motor factory from 1920. The for-

mer factory of Karol Scheibler and Ludwik Groh man has

been turned into the so-called Art Incubator and the for-

mer spinning mill and weaving house of Franciszek

Ramisch – into OFF Piotrkowska project, located just off

the main Piotrkowska Street. The latter (at 138/140 Piotr-

kow ska Street) gathers representatives of creative indus-

tries, such as: fashion designers, designers, architects, mu-

sic clubs, restaurants, exhibition spaces, rehearsal rooms,

showrooms, a concept store and excellent club cafés.

However, the real pearl in the crown among the revita-

lized facilities in Łódź is the Cultural, Entertainment and

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 49

– projekt OFF Piotrkowska, ulokowany tuż przy głównej

ulicy miasta. Ten ostatni (przy ul. Piotrkowskiej 138/140),

w największym stopniu zachował nieco surowy postindu-

strialny charakter, skupia przedstawicieli przemysłów

kreatywnych, są tu pracownie projektantów mody, desi-

gnu, architekci, kluby muzyczne, restauracje, przestrzenie

wystawiennicze, sale prób, showroomy, concept store

oraz doskonałe klubokawiarnie.

Wśród obiektów rewitalizowanych w Łodzi szczegól-

ną rangę uzyskało Centrum Kulturalno-Rozrywkowo-

-Biz nesowe „Manufaktura”. Jest to unikatowy projekt na

skalę europejską, zlokalizowany w centralnej części prze-

mysłowej Łodzi, na terenie legendarnej, zabytkowej fa-

bryki Izraela Kalmanowicza Poznańskiego

. O wartoś ci

ar chitektonicznej nowego centrum miasta mogą świad -

czyć sukcesywnie zdobywane nagrody, podkreślające do-

pasowanie do otoczenia, jakość zagospodarowania prze -

strzeni oraz tworzenie przestrzeni publicznej (Global

Awards 2007 przyznana przez Urban Land Institute) [19].

Projekt koncepcyjny Manufaktury powstał w biurze

Sud Architectes we współpracy z architektem Andrze jem

Mrow cem, zaś projekt budowlany we współpracy z Pra-

cow nią Projektową Ma

r ciniak & Witasiak. W ramach pro-

cesu rewitalizacji część konstrukcji pierwotnych, za byt-

kowych, XIX-wiecz nych obiektów została zaadaptowana

do nowej funkcji poprzez remont żeliwnych słupów oraz

ceglanych sklepień łukowych. W innych budynkach ele-

menty żeliwne i stalowe, takie jak słupy, drabinki ze-

wnętrzne i drzwi, zostały wymontowane i odnowione w za-

kładzie, po czym ponownie zainstalowane. Zdegradowane

elewacje ceglane odnawiano poprzez usunięcie zwietrza-

łych i zbutwiałych elementów, usuwanie spoin, przemuro-

wywanie ubytków przy użyciu cegły nowej bądź pozy-

skanej z rozbiórki, odtwarzanie elementów ozdobnych,

takich jak krenelaże, attyki i narożne wieżyczki, uzupeł-

nianie mniej szych ubyt ków, wprowadzanie nowej fugi

oraz poprzez im pregnację całości elewacji preparatami

hydrofobizującymi. System oświetlenia i wentylacji za-

planowano w oparciu o pobór energii elektrycznej pięcio-

ma nie za leżnymi liniami zasi lającymi, prowadzonymi

z trzech rozdzielni miejskich.

Otwarcie Manufaktury nastąpiło 17 maja 2006 r., po

pięciu latach opracowywania projektu i prawie czterech

latach budowy. Powierzchnia terenu wynosi 27 ha,

a łącz-

na powierzchnia elewacji budynków 13 tys. m

[6, s. 165].

Urządzono tutaj 250 sklepów, usytuowanych głównie

w dwupoziomowej, nowoczesnej, blaszanej hali z kolo-

idalnym dachem. Jako materiałów wykończeniowych

użyto parkietów przemysłowych, polerowanych i grosz-

kowanych gresów, aluminium. Wytyczone wewnątrz

trakty zakupowe kierują przechodnia ku otwartej prze-

strzeni tzw. rynku. Jest to centralne miejsce założenia

o powierzchni 3 ha utworzone pomiędzy 13 zachowany-

mi fa brycznymi budynkami. Wzdłuż ściany północnej

Założenie ma zagadkową historię. W niektórych starszych publi-

kacjach oraz przewodnikach obiekt z XIX w. przypisywany jest archi-

tektowi miejskiemu Łodzi – Hilaremu Majewskiemu. Jednakże z badań

Krzysztofa Stefańskiego wynika, że właściwym twórcą był raczej archi-

tekt Juliusz Jung (1837–1916) [18, s. 77–81].

Business Centre “Manufaktura” which truly gained

excep tional recognition and high esteem. It is a unique

project on European scale, located in the central indus-

trial part of Łódź, within the legendary, historic factory of

Izrael Kalmanowicz Poznański

. The architectural value

of the new city center can be confirmed by successively

won prizes, emphasizing the adjustment to the surroun-

dings, the quality of space management and the creation

of public space (Global Awards 2007 granted by the Ur-

ban Land Institute) [19].

The conceptual design of Manufaktura was created in

the office of Sud Architectes in cooperation with the ar-

chitect Andrzej Mrowiec, and the construction project

was prepared in cooperation with the design office of

Marciniak & Witasiak. Revitalization included adapta-

tion of a part of the original, historical 19

-century struc-

tures to the new function through renovation of cast-iron

poles and brick arches. In other buildings, cast-iron and

steel elements, such as poles, external ladders and doors

were dismantled, refurbished and then reinstalled. De-

graded brick facades were renewed by removing weath-

ered and decayed elements, dismantling welds, rebuild-

ing cavities with new or post-demolition bricks, recreating

decorative elements such as crenellations, attics and cor-

ner turrets, replenishing smaller cavities, introducing

new grout and impregnating the entire facade with hy-

drophobising pre parations. The difficult task of creating

a reliable light ing and ventilation system was dealt with

by providing electric energy consumption from five inde-

pendent power lines, running from three municipal

switchboards.

The shopping and leisure time complex Manufaktura

was opened on 17 May 2006, after five years of project

development and almost four years of construction. It has

the area of 27 ha, while the total surface of the buildings

is 13000 m

[6, p. 165]. There are 250 stores, located

mainly in a two-level, modern, metal hall with a colloidal

roof. The finishing materials which were used for the con-

struction are: industrial parquet, polished and grained

stoneware, aluminium. Internal shopping routes direct

passers-by towards the open space of the so-called mar-

ket. It is a central place of construction with the area of

3 ha created between 13 preserved factory buildings.

Along the walls of the northern and southern market,

there is a complex of dancing illuminated fountains. This

is where concerts, sports competitions and various spe -

cial events are organized (e.g. beach, ice rink, concerts).

Around the square there are many restaurants, cafes and

pubs. The passageways of the whole complex run along

the internal roads. Historic buildings have created a cultu-

ral and entertainment space. There is a cinema complex,

as well as a climbing wall, an art museum and a playgro-

und for children [6, p. 167]. The ambitious concept of

Manufaktura fits very well into the new world fashion

The building complex has a mysterious history. In some publica-

tions and guidebooks, the 19

century building is attributed to the urban

architect of Łódź, Hilary Majewski. However Krzysztof Stefański’s

research indicates that the true creator was rather the architect Juliusz

Jung (1837–1916) [18, pp. 77–81].

50 Aneta Pawłowska

i południowej rynku znajdują się zespoły tańczących

i podświetlanych fontann. Są tu organizowane koncerty,

zawody sportowe i różnorodne imprezy okolicznościowe

(np. plaża, lodowisko). Wokół placu usytuowane zostały

restauracje, kawiarnie i puby. Obsługa komunikacyjna

całego zespołu odbywa się po wewnętrznych drogach

kom pleksu. W zabytkowych budynkach stworzono prze-

strzeń kulturalno-rozrywkową. Jest tu zarówno kompleks

kinowy, jak i ścianka wspinaczkowa, muzeum techniki

oraz plac zabaw dla dzieci [6, s. 167]. Ambitne założenie

Manufaktury wpisuje się w nowy trend, czyli interpassive

shopping – zakupów pasywnych

W jednej z pofabrycznych hal na terenie Manufaktury

urządzono Muzeum Fabryki. Największą atrakcją tego

muzeum są stuletnie krosna. Dzięki nim można na chwilę

przenieść się do czasów przełomu XIX i XX w., posłu-

chać charakterystycznego stukotu maszyn, dotknąć tkane-

go na nich materiału. Całości kompleksu dopełnia hotel

sieci Andel’s (dzieło niemieckiej pracowni OP Archi -

tekten: arch. Wojciech Popławski i Andrzej Orlin ski) z ze-

wnętrznym basenem dla gości oraz przestrzeń nowego

Mu zeum Sztuki ms

(il. 5). Zwłaszcza ta ostatnia prze-

strzeń publiczna, która zajmuje zrewitalizowany i prze-

projektowany zabytkowy budynek XIX-wiecznej tkalni

usytuowany przy ul. Ogrodowej 19, godna jest uwagi.

Adaptacji gmachu na przestrzeń muzealną dokonała łódz-

ka pracownia Bożeny i Jacka Ferdzynów oraz biuro pro-

jektowe Jerzego Lutomskiego

. Ponieważ budynek daw-

nej tkalni wpisany był do rejestru zabytków i podlegał

och ronie konserwatorskiej, zachowano jego prostą bryłę

i elewacje z czerwonej cegły. Niezmieniony pozostał rów-

nież pierwotny układ konstrukcyjny budynku, czyli fun-

damenty, ściany nośne, stropy, słupy, sklepienia i stalowe

klatki schodowe. Zamiarem architektów było racjonalne

Badania dotyczące interpassive shopping prowadził w 1999 r.

Rem Koolhaas na Uniwersytecie Harvarda.

Nowy gmach Muzeum Sztuki w Łodzi i jego adaptację do nowej

funkcji wnikliwie analizuje Julia Sowińska-Heim [20, s. 419–435].

trend, i.e. interpassive shopping, creating at the same time

a temptation to buy

In one of the post-industrial halls of Manufaktura, the

Factory Museum was arranged. The biggest attraction of

this Museum are the hundred-year-old looms. Thanks to

them, a visitor can move back in time for a moment to the

turn of the 19

and 20

centuries, listen to characteristic

machinery clatter, and even touch the woven fabric. All

this is complemented by the hotel belonging to the Andel’s

(the work of the German studio OP Architekten: archi-

tects Wojciech Popławski and Andrzej Orlinski) with an

outdoor swimming pool for guests and the space of the

new Museum of Art ms

(Fig. 5). Especially the latter

public space, which occupies a revitalized and redesigned

historical building of the 19

-century weaving house, lo-

cated at 19 Ogrodowa Street, is worth paying attention to.

The edifice was adapted to the museum space by the Łódź

studio of Bożena and Jacek Ferdzyn and the design studio

of Jerzy Lutomski

. Since the building of the former we-

aving house was inscribed in the register of monuments

and was subject to conservation protection, the original

simple shape and red brick facades have been preserved.

Another unchanged element was the original structural

layout of the building, i.e., foundations, load-bearing

walls, ceilings, columns, vaults and steel staircases. The

ar chitects intended to rationally combine the past with the

future and obtain functionality of the museum. As expect-

ed by the management of the Museum of Art, the space

was maximally used for the needs of the exhibition: the

exhibition area covers as much as 3.6 thousand m², and

constitutes over a half of the usable area of the building.

Permanent exhibitions presenting the collection of 20

and 21

century art are located on three floors and occupy

three times more space than in the old building. On the

ground floor, there is a room for temporary exhibitions, as

well as a bookshop and a mini club with a cloakroom

combined with an information point, designed by Tamizo

(they have also created exhibition furniture for the works

for the Film Form Workshops). On the first floor, there is

a cafe and a multimedia room. As a result of architectural

arrangement, the ms

building has two entries. From the

Manufaktura market and from the side of Ogrodowa

Street, where a special footbridge was built, by which

a visitor can get directly to the first floor, where the per-

manent collection begins. On November 20

, 2008, the

revitalized and redesigned area of the ms

Museum re-

ceived a unique collection of 20

and 21

century art.

Thus, the new building became the first realized, setting

new standards for contemporary art museum in Poland.

The innovative concept of the Łódź museum in the post-

industrial interior won the first prize during the 2

edi-

tion of the “Poland Grows Beautiful – 7 Wonders of the

European Funds” Competition. An intensive media cam-

paign connected with the beginning of the exhibition’s

Research on interpassive shopping was conducted in 1999 by

Rem Koolhaas at Harvard University.

The new building of the Museum of Art ms

in Łódź and its adap-

tation to the new function is thoroughly analyzed by Julia So wińska-

Heim [20, pp. 419–435].

Il. 5. Centrum Kulturalno-Rozrywkowo-Biznesowe Manufaktura, 2006

– widok na hotel Andel’s w budowie (fot. A. Pawłowska)

Fig. 5. Cultural and Entertainment and Business Center Manufaktura,

2006 – view of the Andel’s hotel under construction

(photo by A. Pawłowska)

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 51

połączenie przeszłości z przyszłością oraz uzys kanie

funkcjonalności muzeum. Zgodnie z oczekiwaniami za-

rządu Muzeum Sztuki maksymalnie wy korzys tano prze-

strzeń na ekspozycje – powierzchnia wystawiennicza to

aż 3,6 tys. m

, co stanowi ponad połowę po wierzchni

użytkowej budynku. Wystawy stałe, prezentujące kolek-

cję sztuki XX i XXI w., rozmieszczone zostały na trzech

kondygnacjach i zajmują trzy razy więcej miejsca niż

w starym gmachu. Na parterze znajduje się sala przezna-

czona na wystawy czasowe, a także księgarnia i kubik

mieszczący szatnię połączoną z punktem informacyjnym,

zaprojektowany przez Tamizo (stworzyli oni również me-

ble ekspozycyjne dla prac Warsztatu For my Filmowej).

Na pierwszym piętrze umieszczono ka wiarnię i salę mul-

timedialną. Gmach ms

w wyniku aranżacji architekto-

nicznej uzyskał dwa wejścia. Od strony ul. Og rodowej

zbudowano specjalną kładkę, po której można dostać się

od razu na pierwsze piętro, gdzie rozpoczyna się zwiedza-

nie kolekcji stałej. Dwudziestego listopada 2008 r. do zre-

witalizowanej i przeprojektowanej powierzchni muzeum

trafiła unikatowa kolekcja sztuki XX i XXI w. Tym sa-

mym nowy budynek zaistniał jako pierwsze muzeum

sztuki w Polsce urządzone w hali pofa brycz nej. No wa tor-

ska koncepcja łódzkiego muzeum, stworzonego we wnę-

trzu poindustrialnym, uzyskała pierwszą nagrodę pod-

czas II edycji Konkursu „Polska Pięknieje – 7 Cu dów

Fundu szy Europejskich”. Intensywna kampania medialna

związana z początkiem funkcjonowania ekspozycji spra-

wiła, że od 20 listopada do 31 grudnia 2008 r. Muze-

um odwiedziły 12 562 osoby. W ten sposób atrakcyjne

ekspozycje oraz towarzysząca sztuce nowoczesna infra-

struktura przyczy niły się do podniesienia rangi miasta

i wzmocnienia jego marki, co w konsekwencji poprawiło

atrak cyjność turystyczną i inwestycyjną całego regionu,

a ms

stało się jednym z ważniejszych znaków rozpo-

znawczych Łodzi [21].

Jednym z ostatnich dużych rewitalizowanych obiek-

tów w Łodzi była najstarsza łódzka elektrownia prze-

kształcona w Centrum Nauki i Techniki – EC1 (przy

ul. Tar gowej 1/3). Jej przebudowa była prowadzona rów-

nolegle do przekształceń Dworca Fabrycznego, w ramach

przywołanej już koncepcji Nowe Centrum Łodzi. Po ten-

cjał rewitalizacyjny EC1 już od 2006 r. był przedmiotem

zainteresowania amerykańskiego reżysera Davida Lyncha,

biznesmena i architekta Andrzeja Walczaka oraz szefa fe-

stiwalu filmowego Camerimage – Marka Ży do wi cza.

Zawiązali oni Fundację Sztuki Świata, która zapropono-

wała ambitny program wykorzystania znakomicie poło-

żonego miejsca na cele kulturalne. W 2017 r. oddano do

użytku centrum kultury z planetarium i muzeum nauki.

Ogromny, niedostępny teren przemysłowy w centrum

miasta stał się odtąd jednym z miejsc na kulturalnej mapie

Łodzi. W założeniu miejsce to ma być magnesem przy-

ciągającym do miasta tłumy. Czy zamysł ten się ziści,

pokaże czas. Warto jednak podkreślić, iż w EC1 pozosta-

wiono autentyczną maszynerię, centrum zarządzania

elektrownią i wiele innych industrialnych elementów wy-

posażenia wnętrza [22], co uatrakcyjnia tę inwestycję.

Można zauważyć, iż choć w ramach działań re wita li-

zacyjnych powstały w Łodzi adaptacje o bardzo różnym

operation contributed to a big success of the event and as

a result the Museum was visited by 12 562 people in the

short period from November 20 till December 31, 2008.

In this way, attractive exhibitions and modern infrastruc-

ture accompanying art contributed to raising the city’s

profile and strengthening its brand, which consequently

improved the tourist and investment attractiveness of the

entire region, and the ms

Museum became one of the

most important recognition marks of Łódź [21].

One of the last, large revitalized facilities in Łódź was

the oldest power plant in Łódź which was transformed into

the Science and Technology Centre − EC1 (at 1/3 Targowa

Street). Its reconstruction was carried out parallel to the

transformations of the Fabryczna railway station, as part of

the already mentioned New Center of Łódź concept.

Already since 2006, the EC1 revitalization potential has

been the subject of great interest for the American film di-

rector David Lynch, businessman and architect Andrzej

Walczak, and the director of the Camerimage film festival

− Marek Żydowicz. They established the World Art Foun-

da tion, which proposed an ambitious program to use

the

well-located place for cultural purposes. In 2017, a cultu-

ral center with a planetarium and a science museum was

opened. This huge, inaccessible industrial area in the city

center has ever since become one of the most significant

places on the cultural map of Łódź. In the assumption, this

place is to be a real magnet which attracts crowds to the

city. Will this idea come true, only time will tell. However

it is worth emphasizing that in the EC1 Complex, authen-

tic

machinery, power plant management centre and many

other industrial elements of interior design were left behind

[22], which makes this investment even more attractive.

It can be noted that although the revitalisation activi-

ties included adaptations of very different character and

functions in Łódź, a certain frame that unites all of these

changes is the desire to restore the representative and at

the same time utilitarian character of the architectural bu-

ildings from the period of the former glory of the city,

when the vision of Łódź as a true metropolis seemed not

too far away.

University buildings

The most representative buildings are located in the

centre of the university quarter between S. Kopcińskiego,

Pomorska, J. Matejki and S. Banacha streets. These are:

the building of the Faculty of Management at the University

of Łódź (22/26 J. Matejki Street) and the University Li-

brary (32/38 J. Matejki Street), a didactic building of the

Faculty of Law and Administration (8/12 S. Kopcińskiego

street) and a pavilion of Molecular Bio logy (141/143 Po-

morska Street)

. The first one (competition in 1998, com-

pletion in 2003) was designed in the architectural stu-

dio named Arcadis of Jacek and Anna Grabowski [AGG

2018]. It is a modern building with an area of nearly

Adaptations and revitalizations of buildings of universities and

colleges in Łódź is a subject widely discussed by Łódź scientific com-

munities [10], [6, pp. 153, 154] and [23, pp. 39–45].

52 Aneta Pawłowska

cha rakterze i funkcjach, to jednak pewną ramą spajającą te

przemiany jest pragnienie przywrócenia reprezentacyjnego,

a zarazem użytkowego charakteru budynkom architekto-

nicznym z okresu dawnej świetności miasta, gdy wizja

Łodzi jako prawdziwej metropolii wydawała się nieodległa.

Gmachy uczelni wyższych

Najbardziej reprezentacyjne budynki są ulokowane

w centrum dzielnicy uniwersyteckiej w kwartale między

ulicami: S. Kopcińskiego, Pomorską, J. Matejki i S. Ba-

na cha. Są to budynek Wydziału Zarządzania Uniwersyte-

tu Łódzkiego (ul. J. Matejki 22/26) oraz Biblioteka Uni-

wer sytecka (ul. J. Matejki 32/38), budynek dydaktyczny

Wy działu Prawa i Administracji (ul. S. Kop cińskiego 8/12)

oraz pawilon Biologii Molekularnej (ul. Pomorska 141/

143)

. Pierwszy z wymienionych obiektów (konkurs

1998 r.,

zakończenie realizacji 2003) zaprojektowany zo-

stał w łódzkim biurze architektonicznym Arcadis Jacka

i Anny Grabowskich. Jest to nowoczesny budynek o po-

wierzchni blisko 16 tys. m

i kubaturze 76,5 tys. m

, dzię-

ki czemu w zajęciach mogą jednocześnie uczestniczyć

prawie 3 tysiące studentów [24]. Gmach ma pięć kondy-

gnacji, w tym jedna zagłębiona została 1 m poniżej pozio-

mu gruntu i otoczona zielonymi skarpami. Obiekt wypo-

sażono w sześć klatek schodowych, dwie windy – jedną

dla niepełnosprawnych, do których potrzeb przystoso-

wany jest także cały budynek. Całość konstrukcji we-

wnętrznej spaja rozległe atrium ze szklanym dachem za-

wieszonym na wysokości 18,5 m. Barwami dominującymi

są ceglasta czerwień ścian (nawiązanie do XIX-wiecz nej

architektury przemysłowej miasta) i filarów, biel podwie-

szanych sufitów oraz szarość podłóg. Całość skompo no-

wana została starannie, racjonalnie i bez jakichkol wiek

zbędnych czy zaskakujących elementów przynależnych este-

tyce postmodernistycznej. Jedynym wyjątkiem od tej re gu-

ły

jest to, iż bryła budynku (w założeniu archi tektów z pra-

cowni Arcadis) nawiązuje do logo Wydziału Zarządzania.

Ważnym uzupełnieniem nowoczesnego gmachu jest

rzeźba usytuowana przed jego głównym wejściem. To

abstrakcyjna praca pt. Autonomizm XII autorstwa prof.

Andrzeja Jocza z łódzkiej Akademii Sztuk Pięknych, z któ-

rą UŁ współpracuje w zakresie realizacji form plenero-

wych znajdujących się przed obiektami uniwersyteckimi.

Drugi imponujący budynek kampusu to Biblioteka Uni -

wersytetu

Łódzkiego (BUŁ). Gmach uważany jest za jed-

ną z bardziej nowoczesnych konstrukcji tego typu w kra-

ju. W 2003 r. rozpoczęto przebudowę według pro jektu

architektonicznego autorstwa Iwony i Andrzeja Piet kie-

wiczów z pra cowni API Projekt z Łodzi wraz z Pra cow-

nią Projektową BudPro z siedzibą w Zie lonej Górze. Ge-

ne ralnym wykonawcą została firma Skanska SA. Nowy

gmach otwarto w październiku 2006 r. Bryła powstała na

mo nolitycznej konstrukcji żelbetowej; elewacja ze ścian

kurtynowych i strukturalnych nawiązujących w formie do

Adaptacje i rewitalizacje gmachów uczelni wyższych w Łodzi

to temat szeroko dyskutowany przez łódzkie środowiska naukowe [10],

[6, s. 153, 154] oraz [23, s. 39−45].

16 thousand m

and cubage of 76.5 thousand m

. As a re-

sult, almost 3000 students can participate in classes at the

same time [24]. The building has five floors, one of which

is recessed 1 m below the ground and is surrounded with

green slopes; moreover there are six staircases, two eleva-

tors – one for the disabled, for the needs of whom the en-

tire building is also adapted. The whole internal structure

is connected by a large atrium with a glass roof suspended

at the height of 18.5 m. Dominant colours inside are brick

red of walls (reference to the 19

-century industrial archi-

tecture of the city) and pillars, white of suspended ceilings

and grey floors. The whole was carefully and rationally

composed, without any unnecessary or surprising ele-

ments belonging to postmodernist aesthetics; the only ex-

ception to this rule is the fact that the building’s body (in

assumption of architects from the Arcadis office) refers to

the logo of the Faculty of Management.

An important addition to the modern building body is

a sculpture located in front of its main entrance. An ab-

stract work called Autonomizm XII was made by Prof.

Andrzej Jocz from the Łódź Academy of Fine Arts, with

which the University of Łódź cooperates in the field of

implementation of outdoor forms, is located in front of

the university buildings.

The second impressive building of the university cam-

pus is the Library of the University of Łódź (BUŁ). The

building is considered to be one of the most modern struc-

tures of this type in the country. Reconstruction was start-

ed in 2003 according to an architectural design by Iwona

and Andrzej Pietkiewicz from the Łódź API Projekt office

along with BudPro Design Studio based in Zielona Góra.

The general contractor was Skanska SA. A new building

was opened in October 2006. The main body was built on

a monolithic reinforced concrete structure; aluminum and

mullion-transom facades were complemented with metal

and glass combining elevations. The granite lined en-

trance refers to the image of a book with open pages.

The expansion of the University of Łódź Library doubled

its area to 11 300 m

The architectural concept is complemented with the

landscape of the central part of the university district.

Small architectural forms were made of clinker or struc-

tural plasters facades, curtain and structural walls; on the

passageways there is polbruk paving and wooden and

concrete benches, hanging and standing metal lamps,

high and low greenery, a fountain, a metal fence and park-

ing lots. In addition, a sculpture created by Andrzej Jocz

was placed in front of the main entrance to the building of

the University of Łódź Library.

A real pride of the city and the University of Łódź is

the building of the Faculty of Law and Administration,

called the “Paragraf”. The building, designed by the ar-

chitect Jacek Grabowski from AGG − Architekci Grupa

Grabowski Spółka z o.o., was awarded the Golden Drill

in the 14

edition of the nationwide competition orga-

nized by BOSCH for the best building of the year in the

category of public facilities [24] (Fig. 6). The building of

the Faculty of Law and Administration is the first modern

university building with a good location; located at one of

the most important in terms of urban and communication

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 53

crossroads in Łódź, at the closing of a wide communica-

tion artery leading to the city centre from Warsaw and

from the junction of A1 and A2 motorways. Previously

a dominating feature and the central point of this round-

about was only a huge body of St Teresa church

. The

de sign was implemented by Skanska in 2006–2009 and

required demolition of four historical tenement houses lo-

cated at S. Kopcińskiego Street. The Collegium Iurisdicum

building has six floors with a total area of 22.5 thousand

intended for approximately 10 000 students. The building

was equipped with nine multifunctional auditoriums (for

a total of 2300 people), a faculty library, lecture halls,

computer rooms, an office-administration section (230

rooms) and cafes. The edifice consists of three interpen-

etrating oval solids, inspired by the shape of a paragraph.

All corridors on each floor begin and end in one central

multilevel atrium [24]. The large-space atrium covered

with a glass roof, almost 30 m high, reveals the size and

importance of the building and is its vibrant heart.

Surprisingly, approaching the huge edifice from any di-

rection, a person does not need to look for the front door

or go unnecessarily around the building, since there is a main

entrance leading to the same hall from all sides.

Thanks to these four equally important entrances lead-

ing to the atrium hall, the extensive building is accessible

from four sides and thus fits perfectly into the layout of

the university campus walking routes. Also, all the fa-

cades are front ones. The building constantly changes its

face, shining with the light of a specific time of day and

specific weather, playing on the polished black facade,

and a walk around is always a source of pleasure and dis-

covery of amazing views. An important supplement to the

didactic space are the outdoor and underground car parks

for 290 cars, as well as greenery and small architecture

with a fountain and a metal sculpture made by artist

In 2013, at 106 Pomorska Street, on the opposite side of the

roundabout, the construction of a seven-storey office building was com-

pleted – Green Horizon (with two additional underground storeys) was

completed. The building with an elliptical facade refers to the post-war

buildings located at University Avenue. In 2017−2018, the roundabout

was modernized and its aesthetics improved by changing the surface of

the communication routes and planting greenery.

struktury książki z otwartymi stronicami obłożona została

granatowym szkłem. Fasadę północną uzupełniono piono-

wymi pasami z jasnego szlifowanego kamienia. Obłożone

granitem wejście nawią zuje do wizerunku książki z otwar-

tymi stronicami. Roz budowa BUŁ dwukrotnie zwiększyła

jej powierzchnię do 11 300 m

Uzupełnieniem koncepcji architektonicznej jest uk-

ształ towanie krajobrazu centralnej części uniwersyteckiej

dzielnicy. Wykonano m.in. drobne formy architektonicz-

ne o elewacjach z klinkieru, tynków strukturalnych, ścia-

ny kurtynowe i strukturalne, zastosowano na ciągach ko-

munikacyjnych nawierzchnie z kostki brukowej oraz

ław ki betonowo-drewniane, lampy metalowe wiszące

i sto jące, zaprojektowano zieleń wysoką i niską, fontannę

oraz ogrodzenie metalowe i parkingi. Ponadto przed

głów nym wejściem do gmachu BUŁ została usytuowana

rzeźba Andrzeja Jocza.

Prawdziwą dumą miasta i uniwersytetu jest budynek

Wydziału Prawa i Administracji, nazywany w nawiązaniu

do jego kształtu Paragrafem. Projekt gmachu jest dziełem

architekta Jacka Grabowskiego z firmy AGG – Architekci

Grupa Grabowski Spółka z o.o., został nagrodzony Zło-

tym Wiertłem w XIV edycji ogólnopolskiego konkursu

organizowanego przez firmę BOSCH na najlepszy obiekt

budowlany roku w kategorii obiektów użytecz ności pu-

blicznej [24] (il. 6). Gmach Wydziału Prawa i Ad mi ni-

stracji jako pierwszy z nowoczesnych budynków uniwer-

syteckich może poszczycić się dobrą lokalizacją – przy

jednym z ważniejszych pod względem urbanistycznym

i komunikacyjnym skrzyżowań w Łodzi, na zamknięciu

szerokiej arterii prowadzącej do centrum miasta z War-

szawy i z węzła autostrad A1 i A2. Uprzednio dominantą

i punktem centralnym tego dużego ronda była tylko potęż-

na bryła kościoła św. Teresy

. Realizacja projektu przez

firmę Skanska odbyła się w latach 2006–2009 i związana

była z koniecznością wyburzenia czterech zabytkowych

kamienic usytuowanych przy ul. S. Kop ciń skiego. Bu dy-

nek Collegium Iurisdicum ma sześć kondygnacji o łącz -

nej powierzchni 22,5 tys. m

przeznaczonej dla około

10 ty sięcy studentów. Gmach wyposażony został w dzie-

więć auli wielofunkcyjnych (łącznie dla 2300 osób), bi-

bliotekę wydziałową, sale wykładowe, pracownie kom-

puterowe, część biurowo-administracyjną (230 pokoi!)

oraz kawiarnie. Obiekt składa się z trzech przenikających

się owalnych brył, dla których inspiracją był kształt para-

grafu. Wszystkie korytarze na każdym pięt rze zaczynają

się i kończą w jednym centralnym wielopoziomowym

atrium [24]. Wieloprzestrzenne, przykryte szklanym da-

chem atrium o wysokości prawie 30 m świadczy o wiel-

kości i randze obiektu oraz stanowi jego tętniące życiem

serce. Zaskakujący jest fakt, że zbliżając się z dowolnego

kierunku do tego olbrzymiego gmachu, zainteresowany

W 2013 r. przy ul. Pomorskiej 106 po przeciwnej stronie ronda

ukoń czono budowę siedmiokondygnacyjnego budynku biurowego – Green

Horizon (z dwiema dodatkowymi kondygnacjami podziemnymi).

Budynek o eliptycznej fasadzie kształtem nawiązuje do powojennych

budowli ulokowanych przy ul. Uniwersyteckiej. W latach 2017–2018

rondo zmodernizowano oraz poprawiono jego estetykę poprzez zmianę

nawierzchni ciągów komunikacyjnych i nasadzenia zieleni.

Il. 6. Wydział Prawa i Administracji

(pracownia architektoniczna AGG), 2009 (fot. A. Pawłowska)

Fig. 6. Faculty of Law and Administration

(AGG architectural studio), 2009 (photo by A. Pawłowska)

54 Aneta Pawłowska

Andrzej Jocz, titled The Paragraph. In 2013, in the na-

tionwide plebiscite, Paragraf won the title of “The Most

Beautiful Polish University” [25].

In 2014, after a three-year work, a modern university

building intended for the Faculty of Philology at the

University of Łódź at 171/173 Pomorska Street was com-

pleted. It was designed by the AGG office − Architects

Grupa Grabowski under supervision of the author of the

project, Jacek Grabowski and in cooperation with the au-

thor Matylda Grabowska. It is a six-storey building with

an area of 21 thousand m

for approx. 5000 students, lo-

cated on the university campus, in the immediate vicinity

of the student housing estate, Lumumbowo. The building

form is based on the principle of harmonious interpenetra-

tion of several cuboidal shapes of various sizes and on the

principle of differentiation of facade materials: glass,

stone, aluminum and ceramics. The main entrance was

emphasized with classic elements in a modern form:

a roof made from glass and steel profiles against the back-

ground of surrounding stone walls with sentences carved

in various languages in antiquated writing. Huge eleva-

tions of side wings are enlivened with white, irregularly

arranged vertical profiles against the background of dark,

glazed surfaces.

Among the new buildings related to academic educa-

tion in Łódź, we should also mention the extension of the

building of Władysław Strzemiński Academy of Fine Arts

(ASP), created by the PAS Projekt studio from Nadarzyn

(architect: Sławomir Golenko, structure: Piotr Wielgos,

MSc Eng., Tomasz Teterycz MSc Eng.). The new, colour-

ful ASP buildings were erected next to the existing ones,

completed in 1976, designed by the team under supervi-

sion of Bolesław Kardaszewski [26, pp. 77–87]. A mod-

ernist complex, housing four faculties and an administra-

tive building was divided into smaller pavilions, placed

on the slope at various heights and connected by court-

yards. New buildings were adapted to this existing com-

position. In one of them, there is the Fashion Promotion

Centre with a large room, suitable for organization of

large exhibitions and presentations, such as fashion

shows. The second building is the Science and Arts Centre

with a 3D cinema room and a modern library.

Office buildings

The entire Łódź cityscape is supplemented with office

buildings of Infosys, Orange Plazza, Intraco, Forum 76

(implementation 2009). The latter is an example of an in-

teresting office building offering space in the highest

standard, so-called class A. The Forum 76 Business

Centre was designed by the architectural studio Archidea

(Łukasz Królikowski and Krzysztof Wichliński). A key

element of the Forum 76 office complex project was the

most efficient utilization of the investment area, while

maintaining the existing facilities: the warehouse and the

company store of Polmos. The design was also challenged

by the close neighborhood of the historical, 19

-century

spirit manufacturing factory. It is a complex of two build-

ings: a new seven-storey office building with a multi-

level garage and a four-storey service and office facility

nie poszukuje frontu ani nie krąży wokół budynku, gdyż

z każdej strony zaprojektowano główne wejście prowa-

dzące do tego samego hallu. Dzięki owym czterem rów-

norzędnym wejściom rozległy budynek jest dostępny

z czterech stron i wpisuje się w ten sposób doskonale

w uk ład ciągów pieszych kampusu uniwersyteckiego.

Wszyst kie fasady gmachu są frontowe. Budynek ciągle

zmienia swoje oblicze, błyszcząc światłem konkretnej

pory dnia i konkretnej pogody, grającym na polerowanym

czarnym granicie fasady, a spacer wokół niego jest nie-

ustannie źródłem przyjemności i odkrywaniem niezwy-

kłych widoków. Istotnym uzupełnieniem przestrzeni

przeznaczonej na działalność dydaktyczną są parkingi ze-

wnętrzne oraz podziemne dla 290 samochodów, a także

zieleń i mała architektura z fontanną i metalową rzeź bą

Jocza pt. Pa ragraf. W 2013 r. w ogólnopolskim ple -

biscycie Paragraf zdobył tytuł „Najpiękniejszej pol skiej

uczelni” [25].

W 2014 r. po trzech latach prac oddano nowoczes-

ny gmach uczelni przeznaczony dla Wydziału Filolo-

gicznego UŁ przy ul. Pomorskiej 171/173. Jego projekt

opraco wało również biuro AGG pod kierunkiem Jacka

Gra bowskiego i przy współpracy autorskiej Matyldy Gra-

bow skiej. Jest to sześciokondygnacyjny budynek o po-

wierzchni 21 tys. m

dla około 5000 studentów zlokalizo-

wany w bezpośrednim sąsiedztwie studenckiego osiedla

P. Lumumby. Formę budynku oparto na zasadzie harmo-

nijnego przenikania się kilku prostopadłościennych brył

różnej wielkości oraz na zasadzie różnicowania materia-

łów elewacyjnych: szkła, kamienia, aluminium i cerami-

ki. Główne wejście zostało podkreślone klasycznymi ele-

mentami we współczesnej formie: zadaszeniem ze szkła

i stalowych profili na tle otaczających kamiennych ścian

z wykutymi antykwą sentencjami w różnych językach.

Olbrzymie elewacje skrzydeł bocznych są ożywione bia-

łymi, nieregularnie rozmieszczonymi pionowymi profila-

mi na tle ciemnych, przeszklonych płaszczyzn.

Wśród nowych obiektów związanych z edukacją aka-

de micką w Łodzi należy też wymienić rozbudowę gma-

chu Akademii Sztuk Pięknych (ASP) im. Władysława

Strze mińskiego autorstwa pracowni PAS Projekt z Na da-

rzyna (architekt: Sławomir Golenko; konstrukcja: Piotr

Wiel gos, Tomasz Teterycz). Nowe kolorowe budynki ASP

powstały tuż obok już istniejących, oddanych do użytku

w 1976 r. zabudowań uczelni, zaprojektowanych przez

zespół pod kierownictwem Bolesława Kar da szewskiego

[26, s. 77–87]. Oryginalny modernistyczny kompleks

czterech połączonych ze sobą dziedzińcami pawilonów

usytuowany był na zboczu skarpy. Nowe budynki dopa-

sowano do tej istniejącej kompozycji. W jednym mieści

się Centrum Promocji Mody z wielką salą przystosowaną

do organizowania dużych prezentacji, np. pokazów mody.

Drugi budynek to Centrum Nauki i Sztuki z salą kinową

3D oraz nowoczesną biblioteką.

Budynki biurowe

Całość pejzażu wielkomiejskiego Łodzi uzupełniają bu-

dynki biurowe: Infosys, Orange Plazza, Intraco, Forum 76

(realizacja 2009). Ostatni gmach to przykład interesującego

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 55

in the building of the former Polmos store. The main as-

sumption of the composition of both building bodies was

based on the contrast of hard, expressive forms with free-

ly shaped, flowing elevation lines. They are connected by

a centrally located entrance hall designed as a two-story

patio with glass walls. A new part of the office complex is

located in the most exposed corner of the plot, at the in-

tersection of Piłsudskiego and Kop cińskiego Streets. The

facade, designed in the form of a slightly curved basalt

surface, was contrasted with a re gular, cubic, bay window.

Various types of basalt processing resulted in obtaining

textures that revive the building facade. According to its

creators: Forum 76 is adjacent to a historical, 19

-century

factory, so we tried to keep the right proportions between

the shape of the historical and new buildings. The real

conservation value is recreating the front facade and pre-

serving the original character of the factory as a detached

building [27] (Fig. 7).

Hotels

Actions that have a positive impact on the city image

include construction of new hotels in the centre of Łódź,

among others, the hotels already mentioned, such as Ibis

and Andel’s hotels, there are also three Novotel hotels

(11a J. Piłsudskiego Avenue), Campanile (27 J. Pił suds kie-

go Avenue) and Ambassador (29 J. Piłsudskiego Ave nue).

In erms of architecture, one of the most interesting newly

built hotels in Łódź is the Qubus hotel, designed by Łódź

Autorska Pracownia Architektury Projekt − Jacek Ja niec

with his team: Przemysław Lewicki, Grzegorz Czar czyń ski.

The plot on which the hotel was built has only 3.5 thou-

sand m

and was difficult to develop, being located in the

corner of A. Mickiewicza Avenue and S. Że rom skiego

Street. Architects had to design a hotel, a parking lot for

40 cars and access to the hotel on such a small and un-

usual plot. Thus, the six-storey, two-and-a-half-tract build-

ing has an unusual shape: it was created on a semi-circular

plan. Its shape corresponds to the roadway curve – out-

lined in the same way as S. Żeromskego Street “ enters” the

A. Mic kiewicza Avenue. The building is about 20 m away

biurowca oferującego przestrzenie w najwyższym stan-

dardzie, tzw. klasie A. Twórcą projektu Forum 76 Business

Centre jest pracownia architektoniczna Archi dea (Łukasz

Królikowski i Krzysztof Wichliński). Klu czo wym ele-

mentem projektu kompleksu biurowego Forum 76 było

najbardziej efektywne wykorzystanie terenu inwestycji

przy zachowaniu istniejących obiektów: magazynu oraz

sklepu firmowego zakładów Polmos. Wyz waniem pro-

jektowym było również sąsiedztwo zabytkowej, XIX-

-wiecz nej fabryki alkoholi. Roz wią zaniem jest zespół

dwóch budynków: nowego siedmiokondygnacyjnego

biu rowca z garażem wielopoziomowym i czterokondy-

gnacyjnego usługowo-biurowego obiektu w budynku by-

łego sklepu Polmos. Główne założenie kompozycji obu

brył budynku oparte zostało na kontraście twardych, wy-

razistych form ze swobodnie ukształtowanymi, płynnymi

liniami elewacji. Łączy je centralnie zlokalizowany hol

wej ściowy zaprojektowany jako dwukondygnacyjne patio

z przeszklonymi ścianami. Nowa część kompleksu biu ro-

wego znajduje się w najbardziej wyeksponowanym na roż -

ku dział ki, przy skrzyżowaniu ulic Piłsudskiego i Kop -

ciń skiego. Fasada zaprojektowana w formie lekko wy gię tej

bazaltowej płaszczyzny została skontrastowana z re gu-

larnym, sześciennym, szklanym wykuszem. Dzięki róż nym

typom obróbki bazaltu uzyskano faktury, które ożywiają

elewację budynku. Jak zgodnie twierdzą jego twórcy:

Forum 76 sąsiaduje z zabytkową, XIX-wieczną fabryką,

toteż staraliśmy się zachować odpowiednie proporcje

mię dzy bryłą zabytkowego i nowego budynku. Wartością

konserwatorską jest otworzenie fasady szczytowej i za-

chowanie pierwotnego charakteru fabryki jako budynku

wolnostojącego [27] (il. 7).

Hotele

Do działań pozytywnie wpływających na wizerunek

miasta można zaliczyć powstanie w centrum Łodzi no-

wych hoteli, m.in. wspomnianych już Ibis i Andel’s, a tak-

że hoteli Novotel (al. J. Piłsudskiego 11a), Campanile

(al. J. Piłsudskiego 27) i Ambasador (al. J. Piłsudskiego 29).

Wśród nowo wybudowanych łódzkich hoteli, oprócz już

wymienionych, na miano jednego z ciekawszych pod

względem architektonicznym zasługuje hotel Qubus,

dzieło łódzkiej Autorskiej Pracowni Architektury Projekt

– Jacka Jań ca z zespołem: Przemysławem Lewickim

i Grzegorzem Czarczyńskim. Działka, na której powstał,

ma zaledwie 3500 m

i była trudna do zabudowy, gdyż

usytuowana w narożniku al. A. Mickiewicza i ul. S. Że-

romskiego. Architekci musieli zaprojektować hotel, par-

king na 40 samochodów i dojazd do hotelu na tak małej

i nietypowej działce. Dzięki temu sześciokondygnacyjny,

dwuipółtraktowy budynek ma nietypowy kształt – po-

wstał na planie półokręgu. Jego bryła odpowiada łukowi

jezdni – zarysowana jest tak jak ul. S. Żeromskiego,

„wchodzi” w al. A. Mickiewicza. Gmach oddalony jest od

jezdni mniej więcej o 20 m, zatem wychodząc z przejścia

podziemnego, przechodzień widzi imponującą bryłę hote-

. Elewacja budynku nawiązuje do architektury fabrycz-

nej (tło dla obiektu stanowi dawny zakład Norbelany,

który w przyszłości ma stać się centrum rozrywkowym).

Il. 7. Biuro Forum 76 Business Center (pracownia Archidea), 2009

(fot. A. Pawłowska)

Fig. 7. Forum 76 Business Center office (Archidea studio), 2009

(photo by A. Pawłowska)

56 Aneta Pawłowska

from the road, so when leaving the underground passage,

a passerby can see an impressive shape of the hotel. Its

facade refers to the factory architecture (the object’s back-

ground is the former Norbelana plant, which in the future

will become an entertainment center). The elevation is

lined with clinker and many horizontal lines on the facade

emphasize the unusual shape of the building. Above the

entrances there are glass roofs on steelbinders.

Another very interesting building is the Double Tree

by Hilton at 29 Łąkowa Street, built in 2011–2013, de-

signed by the studio of Kuryłowicz & Associations.

Through the motif on the facade, its 10-storey body with

an area of 8 thousand m

refers to the history of the place.

This is where the Feature Film Studio in Łódź, called the

Polish Hollywood, was located in 1946. Therefore, by ap-

plying irregular black and white graphics, a simple, as-

cetic building facade covered with uniform glass panes is

a symbolic reminiscence in the form of a pixel fragment

of the frame from the first Film Studio shot [28] (Fig. 8).

Buildings dedicated to culture and entertainment

Public spaces dedicated to the culture of Łódź include

a modern building of the philharmonic hall at 20/22 Na-

rutowicza Street, opened in December 2004, after many

years of reconstruction. The project won the second prize

in the “Construction of the Year 2004” and the SARP

Award for the best architectural object erected from pub-

lic funds in 2004 [29, p. 2]. The new building was de-

signed by the Kraków architect Romuald Loegler. The

structure’s dominant feature, both from the outside and

from the inside, is a glass facade with an arch made with

a screen printing technique. It is a reference to the former

century facade of the Ignacy Vogel Concert House

(arch. Otto Gehlig), which used to be situated at the cur-

rent location of the Philharmonic. The materials used were

Indian granite, wood veneers and several types of glass

and architectural concrete. The new Philharmonic has two

halls: a large one with 650 seats and an intimate one − as

well as a choir room and café space, hence an important

challenge for the architect was to maintain full and effec-

tive acoustic isolation throughout the building (Fig. 9).

Major Łódź projects of the 21

century include com-

plexes of modern swimming pools – at Teofilów and

Nowa Gdynia and the largest aquapark in Poland named

Fala. The complex of buildings in Nowa Gdynia on the

border of Łódź and Zgierz, designed by the already men-

tioned Autorska Pracownia Architektury Projekt (archi-

tects: Jacek Janiec, Przemysław Lewicki, Grzegorz Czar-

czyński and Mikołaj Rudenko) is particularly charming.

It was made with the use of ecological materials: Scan-

dinavian spruce, clinker and granite. The visual effect of

architectural structures was interestingly doubled, as the

building is reflected in the water.

Modern, multi-functional sports facilities of the Wi -

dzew football club also deserves attention in this category.

The stadium located at 138 Piłsudskiego street was desi-

gned by the architectural studio Ferdzyns, as well as the

Sports Center (located at 2 Unii Lubelskiej street), with

the dominating layout of the gray body of the Atlas Arena

Ele wacja jest wyłożona klinkierem, co stanowi oczywiste

nawiązanie do ceglanej architektury pofabrycznej, a wiele

poziomych linii na fasadzie podkreśla niecodzienny

kształt budynku. Nad wejściami znajdują się szklane da-

chy na stalowych podciągach.

Ponadto za niezwykle interesującą realizację można

uznać wybudowany w latach 2011–2013 hotel Double

Tree by Hilton przy ul. Łąkowej 29 projektu studia Ku-

ryłowicz & Associations. Jego 10-piętrowa bryła o po-

wierzchni 8000 m

poprzez motyw na fasadzie nawiązuje

do historii miejsca. Tu bowiem mieściła się założona

w 1946 r. Wytwórnia Filmów Fabularnych w Łodzi, na-

zywana polskim Hollywood. Dlatego prosta, ascetyczna

ele wacja budynku pokryta jednolitymi szklanymi taflami,

poprzez naniesienie na nią nieregularnej czarno-białej

grafiki w formie rozłożonego na piksel fragmentu kadru

z pierwszego filmu nakręconego w wytwórni jest jej sym-

boliczną reminiscencją [28] (il. 8).

Obiekty służące kulturze i rozrywce

Do przestrzeni publicznych dedykowanych kulturze

łódzkiej należy otwarty w grudniu 2004 r., po wielolet-

niej przebudowie, nowoczesny gmach filharmonii przy

ul. Na rutowicza 20/22. Projekt zdobył drugą nagrodę

w konkursie „Budowa Roku 2004” oraz Nagrodę SARP

za najlepszy obiekt architektoniczny wzniesiony ze środ-

ków publicznych za rok 2004 [29, s. 2]. Nowy budynek

za projektował krakowski architekt Romuald Loegler.

Do mi nantą konstrukcji zarówno od zewnątrz, jak i od

wewnątrz jest szklana fasada budynku z naniesionym

w tech nice sitodruku łukiem. Jest to nawiązanie do daw-

nej XIX-wiecznej fasady Domu Koncertowego Ignacego

Vogla (arch. Otto Gehlig), na którego miejscu wzniesio-

no filharmonię. Jako materiały wykorzystano indyjski

gra nit, forniry drewniane oraz kilka rodzajów szkła i be-

ton architektoniczny. Nowa filharmonia ma dwie sale

koncertowe – dużą na 650 miejsc oraz kameralną – a tak-

Il. 8. Hotel Double Tree by Hilton

(studio Kuryłowicz & Associations 2013) (fot. Zeto, „Fotopolska-Eu”)

Fig. 8. Double Tree by Hilton Hotel

(Kuryłowicz & Associations 2013 studio)

(photo by Zeto, “Fotopolska-Eu”)

Marzenia o metropolii /Dreams about the metropolis 57

sports hall which was completed in 2009. The construc-

tions were erected by the consortium of Mostostal War-

szawa SA (as leader) and Mostostal Puławy SA. It was

constructed on a circular plan with a diameter of 140 m

and was covered with a roof designed in the form of a bar

section, a steel spherical dome.

***

Reflecting on the contemporary public architecture of

Łódź in the context of the city’s aspirations to become

a metropolis, it cannot be overlooked that the metropo-

litan concept appears both in statements of high-ranking

city officials and in internet surveys (e.g., Łódź, like a real

metropolis!). Undoubtedly, such a perception of the city is

favored by the growing standard of buildings, modern so-

lutions of technical infrastructure, and the increasing spa-

tial cohesion of the city and improving communica-

tion both urban and interurban through highways and

mo dernized stations. Contemporary architecture of the

city often refers to the style of brick post-factory buil-

dings, because the period of the late 19

century, when

they were erected, is perceived as the time of the city’s

great est prosperity. Interesting architectural solutions inc-

luded in this architectural concept are − apart from nume-

rous revitalizations, e.g. the post-factory complex owned

by Izrael Poznański (Manufaktura) and EC1 − the Qu bus

Hotel and Galeria Łódzka. Another option are the con-

structions that take on a modern form (curtain walls) and

materials (glass, aluminum, polished stone).

Here, BUŁ, Forum 76 office building, the Faculty of

Philology Department and Collegium Iurisdicum can be

considered to be successful solutions, as well as the new

Łódź Fabryczna railway station to some extent. Did the

city become a metropolis thanks to these arrangements?

This is a difficult question, and the opinions of the resi-

dents of the city and visitors are divided [11]. In mid-2018,

in connection with the plans to establish the Central

Communication Port (CPK), a transport hub based on in-

tegrated airport and railway stations, coherent with

the layout of the road network located between Łódź and

the Polish capital of Warsaw, a new concept appeared

że salę prób chóru i przestrzeń kawiarnianą, stąd istot-

nym wyzwaniem dla architekta było zachowanie pełne-

go i skutecznego wyizolowania akustycznego w całym

gmachu (il. 9).

Do istotnych realizacji XXI w. związanych z tworze-

niem w Łodzi przyjaznej przestrzeni dla mieszkańców

należą kompleksy nowoczesnych basenów kąpielowych

– na Teofilowie i w Nowej Gdyni oraz największego aqu-

aparku w Polsce – Fali. Szczególnie urokliwy jest wpisa-

ny w leśny kompleks zespół budynków w Nowej Gdyni

na granicy Łodzi i Zgierza, dzieło wspomnianej już

Autorskiej Pracowni Architektury Projekt (arch. J. Janiec,

P. Lewicki, G. Czarczyński i Mikołaj Rudenko). Użyto tu

ekologicznych materiałów: drewna świerków skandy-

nawskich, klinkieru i granitu. Efekt wizualny został w in-

teresujący sposób podwojony, gdyż budynek odbija się

w wodzie. Na uwagę w tej kategorii obiektów zasługują

też nowoczesne wielofunkcyjne obiekty sportowe klubu

Widzew – przy al. Piłsudskiego 138 zaprojektowany

przez Pracownię Architektoniczną Ferdzynowie, a także

wciąż rozbudowywane Centrum Sportowe (przy al. Unii

Lu belskiej 2) z dominującą w układzie szarą bryłą hali

spor towo-widowiskowej Atlas Areny ukończoną w 2009 r.

Konstrukcje wzniosło konsorcjum Mostostal Warszawa

SA (jako lider) i Mostostal Puławy SA. Po w stała na pla-

nie koła o średnicy 140 m i przykryta została dachem za-

projektowanym w formie wycinka prętowej, stalowej ko-

puły kulistej.

***

Zastanawiając się nad współczesną architekturą pub-

liczną Łodzi w kontekście aspiracji miasta do bycia me-

tropolią, nie można nie zauważyć, że koncepcja metropo-

litalna pojawia się zarówno w wypowiedziach wysokich

rangą urzędników miejskich, jak i w sondażach interneto-

wych (np. Łódź, jak prawdziwa metropolia!). Niewątpliwie

takiemu postrzeganiu miasta sprzyja rosnący standard

zabudowy, nowoczesność rozwiązań infrastruktury tech-

nicznej oraz coraz większa spójność przestrzenna miasta

i poprawiająca się komunikacja zarówno ta miejska, jak

i międzymiastowa (poprzez autostrady oraz zmodernizo-

wane dworce). Współczesna architektura często nawiązu-

je do stylu ceglanych budynków pofabrycznych, gdyż

okres końca XIX w., gdy były one wznoszone, postrzega-

ny jest jako czas największej prosperity miasta. Ciekawe

rozwiązania architektoniczne mieszczące się w tej kon-

cepcji architektonicznej to – poza licznymi rewitalizacja-

mi np. kompleksu pofabrycznego należącego do Izraela

Poznańskiego (Manufaktura) oraz EC1 – hotel Qubus

i Ga leria Łódzka. Inną opcją są realizacje stawiające na

nowoczesną formę (ściany kurtynowe) i materiały (szkło,

aluminium, polerowany kamień). Tutaj za udane rozwią-

zania można uznać BUŁ, biurowiec Forum 76, gmachy

Wy działu Filologicznego oraz Collegium Iurisdicum, a tak-

że do pewnego stopnia nowy dworzec Łódź Fa bryczna.

Czy dzięki tym aranżacjom miasto stało się me tropolią?

To trudne pytanie, a zdania i mieszkańców miasta, i przyjez-

dnych są podzielone [11]. W połowie 2018 r. w związku

z planami powstania Centralnego Portu Ko mu nikacyjnego

(CPK), czyli węzła transportowego opar tego na zinte-

growanych ze sobą dworcach: lotniczym i kolejowym,

Il. 9. Filharmonia Łódzka im. A. Rubinsteina (arch. R. Loegler, 2004)

(fot. A. Pawłowska)

Fig. 9. The A. Rubinstein Lodz Philharmonic (arch. R. Loegler, 2004)

(photo by A. Pawłowska)

58 Aneta Pawłowska

– “ binary city of Warsaw and Łódź”, therefore it can be

assumed that the chances of Łódź of becoming a global

metropolis are becoming bigger.

Translated by

Aneta and Jarosław Pawłowscy

Bibliografia /References

[1]

Pytlas S., Wkład polskich łodzian pochodzenia ziemiańskiego w rozwój

Łodzi wielkoprzemysłowej czasu zaborów (1820–1914), „Studia z His-

torii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” 2010, Nr 8, 91–102.

[2] Dzieciuchowicz J., Ludność Łodzi – rozwój i przemiany struktural-

ne, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014.

[3] Kowalczyński K., Łódź przełomu wieków XIX/XX, Księży Młyn

Dom Wydawniczy, Łódź 2008.

[4] Bartkiewicz Z., Złe miasto. Obrazy z 1907 roku, Nakładem Jana

Czempińskiego, G. Gebethner i Sp., Warszawa–Kraków 1911.

[5]

Szymański P., XIX-wieczne zespoły poprzemysłowe w przestrzeni

pub licznej, [w:] M. Wróblewska-Markiewicz (red.), Sztuka w Łodzi 2,

Stowarzyszenie Historyków Sztuki, Łódź 2003, 14–22.

[6]

Pawłowska A., Architektura publiczna w XXI wieku w Łodzi, [w:]

P. Gryglewski, E. Kubiak, K. Stefański (red.), Sztuka Polski Środ ko-

wej. Studia V, Księży Młyn Dom Wydawniczy, Łódź 2011, 153–183.

[7] Olenderek J., Sztuka kształtowania przestrzeni publicznych w Łodzi

II Rzeczypospolitej i jej związki z epoką, [w:] M. Wróblewska-Mar-

kie wicz (red.), Sztuka w Łodzi 2, Stowarzyszenie Historyków Sztu-

ki, Łódź 2003, 55–70.

[8] Ciarkowski B., Łódź, która nie powstała, Księży Młyn Dom Wy-

dawniczy, Łódź 2016.

[9] Kaczmarek S., Kaczmarek J., Tereny poprzemysłowe w Łodzi jako

element potencjału miasta, [w:] T. Markowski, S. Kaczmarek,

J. Olenderek (red.), Rewitalizacja terenów poprzemysłowych Łodzi,

„Biuletyn” KPZK PAN, t. 132, Warszawa 2010, 68–79.

[10] Łódź – poprzemysłowe miasto akademickie, L. Liszewski (red.),

Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 2015.

[11] Jagla J., Stefański K., Łódź – miasto idealne? Historia pewnej uto-

pii, „TECHNE/TEXNH – Pismo Łódzkich Historyków Sztuki”

2013, Nr 4, 50–61.

[12] Os A., Nowy dworzec Łódź Fabryczna, http://www.bryla.pl/

bryla/7,85301,21093906,lodz-fabryczna-otwarcie-dworca.html

[accessed: 9.12.2016].

[13] Łódź Fabryczna – tak będzie wyglądał najnowocześniejszy dwo-

rzec w Polsce, 16.11.2016, https://budownictwo.wnp.pl/lodz-fa-

bryczna-tak-bedzie-wygladal-najnowoczesniejszy-dworzec-w-

polsce,285635_2_0_0.html [accessed: 11.02.2017].

[14] Załuski D., Dworzec przyszłości – o Łodzi Fabrycznej, 2017, http://

architektura.muratorplus.pl/realizacje/dworzec-przyszlosci-o-lodzi-

fabrycznej-daniel-zaluski_7083.html [accessed: 12.03.2019].

[15] Bujalski S., Dworzec Łódź Fabryczna daje radę. Ale jego otocze-

nie..., „Gazeta Wyborcza. Łódź”, 14 grudnia 2016, 2.

[16] Springer F., Dworzec Łódź Fabryczna: pułapka na dzieci, gapy

z telefonami, ludzi na wózkach. Dlaczego Springer go lubi?,

„Gazeta Wyborcza. Magazyn Świąteczny”, 26 stycznia 2019, 7.

[17] Walczak B.M., Dziedzictwo przemysłowe Łodzi: obecna sytuacja

i stan badań w kontekście dokonań brytyjskich, „Zeszyty Naukowe

Politechniki Łódzkiej: Budownictwo” 2000, z. 52, 204–213.

[18] Stefański K., Ludzie, którzy zbudowali Łódź. Leksykon architektów

i budowniczych (do 1939 roku), Księży Młyn Dom Wydawniczy,

Łódź 2009, 77–81.

[19] Rąkowska K., Manufaktura, czyli symbol udanej rewitalizacji,

„Inżynier Budownictwa” 10.11.2009, http://www.inzynierbudow-

nictwa.pl/inwestycje,inwestycje,artykul,manufaktura_czyli_sym-

bol_udanej_rewitalizacji,3314 [accessed: 22.03.2018].

[20] Sowińska-Heim J., Sztuka awangardowa w XIX-wiecznej fabryce,

[w:] A. Pawłowska, E. Jedlińska, K. Stefański (red.), Acta Artis.

Stu dia ofiarowane Profesor Wandzie Nowakowskiej, Wydawnictwo

Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, 419–435.

[21] Polska pięknieje – 7 cudów Funduszy Europejskich, M. Klimek

(red.), Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, Warszawa 2009.

[22] Woźniak M., EC1 historia i rewitalizacja [niepublikowana praca

licencjacka], Katedra Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego,

Łódź 2018.

[23] Patora P., Uczelnie w architekturze przemysłowej Akademicka Łódź

Fabryczna, „Kronika Miasta Łodzi” 2017, Nr 1(77), 39–45.

[24] AGG, http://agg.pl/pl/projekty.html [accessed: 22.03.2018].

[25] „Świat architektury”, http://www.agg.pl/Wydarzenia/Zlote-Wiertlo

-dla-Wydzialu-Prawa-i-Administracji-Uniwersytetu-Lodzkiego-,

1,0,40,2.htm [accessed: 2.06.2019].

[26] Ciarkowski B., Bolesław Kardaszewski. Architektura i polityka,

Universitas, Kraków 2016.

[27] „Sztuka Architektury”, http://www.sztuka-architektury.pl/index.

php?ID_PAGE=22380 [accessed: 25.10.2011].

[28] Stobiecka B., Genius loci. Hotel DoubleTree by Hilton w Łodzi,

„Świat Architektury” 2013, Nr 9(38), 50–65.

[29] Bartoszewicz D., Majewski J., Nagroda SARP dla filharmonii,

„Gazeta Wyborcza”, 25 listopada 2005, 2.

Streszczenie

Celem artykułu jest prześledzenie – w kontekście popularnej wśród mieszkańców i magistratu wizji Łodzi jako metropolii – zmian, jakie zachodzi-

ły w zabudowie Łodzi na przestrzeni ostatnich 20 lat. Analizie zostały poddane głównie te obiekty architektoniczne i założenia modernizujące

przestrzeń i układ miasta, które w powszechnym odbiorze mieszkańców oraz współczesnych mediów korzystnie wpływają na jego wizerunek.

W skrótowy sposób zaprezentowano najbardziej udane przekształcenia urbanistyczne (modernizacja ulic, Dworzec Tramwajowy Centrum oraz

próba stworzenia Nowego Centrum Łodzi), jak też rewitalizacje licznych w mieście terenów pofabrycznych (Manufaktura, OFF Piotrkowska, elek-

trownia EC1). Omówiono też nowe realizacje, jak Dworzec Łódź Fabryczna, nowe hotele oraz licznie powstające w ostatnich latach biurowce.

Słowa kluczowe: Łódź, architektura, XXI wiek

Abstract

The aim of the article is to analyze the changes that have taken place in the development of the building structures in Łódź over the last twenty years

in the context of the popular vision of Łódź as a metropolis city. Such concept is particularly popular among the city’s inhabitants and the city

magistrate. The architectural objects which were taken into consideration have a positive impact on the image of Łódź, according to the common

perception of Łódź residents and its modern media. The most successful urban transformations (streets modernization, the Centrum Tram Station

and the attempt to create a New Center for Łódź) are briefly presented, as well as revitalizations of the post-factory areas in the city (“Manufaktura”,

OFF Piotrkowska, EC1 powerhouse). New projects are also under consideration, such as Łódź Fabryczna Station, new hotels and office buildings

that have been constructed in recent years.

Key words: Łódź, architecture, 21

century

spójnych z układem sieci drogowej zlokalizowanego

pomiędzy Łodzią a stolicą Polski, pojawiła się nowa kon-

cepcja – „miasta binarnego Warszawy i Ło dzi”, zatem

można sądzić, iż szanse Łodzi, by stała się metropolią

globalną, są coraz większe.

Dreams about the metropolis or public architecture of the 21st century in Łódź

Aneta Pawłowska

doi:10.5277/arc190204

Abstract