Gustav Oelsner – architect and officer in Wrocław (Breslau) in the years 1904–1911

2015

2(42)

DOI: 10.5277/arc150207

Agnieszka Gryglewska*

Gustav Oelsner

– architekt i urzędnik we Wrocławiu w latach 1904–1911

Gustav Oelsner

– architect and officer in Wrocław (Breslau) in the years 1904–1911

Wprowadzenie

Gustav Oelsner (1879–1956), architekt, absolwent Po -

li techniki w Berlinie-Charlottenburgu oraz Mona chium,

architekt miejski (Stadtbaurat) Katowic (1911–1922), se -

na tor ds. budownictwa (Bausenator) oraz autor pro jek

tów

osiedli socjalnych, budowli użyteczności pub licz nej i prze -

mysłowych

w Altonie (1924–1933), od 1949 r. od po wie -

dzial ny za odbudowę Hamburga, swoją ka rie rę za wo do wą

rozpoczął w 1904 r. w państwowej i ko mu nal nej ad mi-

nistracji budowlanej we Wrocławiu

(il. 1). Jego pierwsze

wrocławskie projekty, w których od rzu cił historyzujący

detal, sięgając jedynie po motywy bu do wnictwa regio-

nalnego, pozwalają ocenić go jako uz dol nio nego i ory gi -

nal nego młodego architekta, żywo zainteresowanego ru -

chem re formatorskim w architekturze na początku XX w.

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Część przedstawionych materiałów autorka opublikowała w [1].

Artykuł jest zmienioną wersją referatu wygłoszonego na konferencji

naukowej Mieszkać w porcie w Gdyni w 2014 r., zorganizowanej m.in.

przez Wydział Architektury Politechniki Gdańskiej i Hafen City Uni-

versity Hamburg.

Pierwsza obszerna monografia Oelsnera autorstwa Christopha

Timma ukazała się w 1984 r. [2]. W polskiej literaturze Oelsner jest

rzad ko wzmiankowany w: [3, s. 213–251], [4, s. 13], [5, s. 69], [6, s. 32].

Ma terialnym śladem jego siedmioletniej działalności we Wrocławiu jest

dziś zaledwie część fasady jednego budynku szkoły. Okres pracy Oels-

nera w Katowicach – w opracowaniu. Twórczość Oelsnera została sze-

ro ko omówiona 21.07.2006 na sympozjum zorganizowanym przez Gu -

stav-Oelsner-Gesellschaft w Hamburgu-Altonie i opublikowana w [7].

Introduction

Gustav Oelsner (1879–1956), architect, graduate of

the Technical University in Berlin-Charlottenburg and

Mu nich, city architect (Stadtbaurat) of Katowice (1911–

1922), senator for building (Bausenator) and the author

of designs of social housing estates, public and industrial

buildings in Altona (1924–1933), since 1949 he was in

charge of the rebuilding of Hamburg, his professional

career started in 1904 in state and municipal building ad-

ministration in Wrocław

(Fig. 1). On the basis of his ﬁ rst

designs in Wrocław, in which he rejected the histori zing

details, referring only to the regional building style motifs,

he can be considered to be a talented and original young

architect, genuinely interested in the reform movement in

architecture at the beginning of the 20

century.

Wrocław, the “provincial” capital city of Prussia, was at

the beginning of the 20

century nicknamed the “suburb of

Some of the presented materials was published by the author in

[1]. The article is a version of the paper delivered at the scientific

conference Living at the Harbor in Gdynia in 2014, organized a.o. by

the Faculty of Architecture at the University of Technology in Gdańsk

and Hafen City University Hamburg.

The first large monograph of Oelsner by Christoph Timm was

published in 1984 [2]. Oelsner is seldom mentioned in Polish literature

in: [3, p. 213–251], [4, p. 13], [5, p. 69], [6, p. 32]. A fragment of the

facade of one school building is today the only tangible trace of his

seven-year-long operations in Wrocław. The period when Oelsner work-

ed in Katowice – in the process of development. Oelsner’s works were

extensively described on 21.07.2006 at the symposium organized by

Gustav-Oelsner-Gesellschaft in Hamburg-Altona and published in [7].

66 Agnieszka Gryglewska

Wrocław, „prowincjonalna” stolica Prus, był na począt-

ku XX w. złośliwie nazywany „przedmieściem Berlina”

[8, s. 19] i [...] małym polskim miastem, gdzie nie ma ani

bruku, ani dorożek [9, s. 226], z perspektywy Niemiec

był [...] gdzieś bardzo daleko (Theodor von Gosen, 1899)

[za: 8, s. 19]. Odmienny obraz miasta przedstawia opis

z 1907 r.: Wrocław dostarcza piękna tyle, ile żadne inne

duże miasto nie osiąga w przybliżeniu [...] [9, s. 227].

W 1900 r. Wrocław liczył 422 732 mieszkańców, był

piątym wśród 33 największych miast Niemiec i 27. w Eu-

ropie [10]. Jednocześnie był przeludnionym i najbar dziej

dotkniętym skutkami spekulacji gruntami mia stem Rze-

szy Niemieckiej (obok Berlina i Charlotten bur ga)

. Był

też ważnym centrum handlowym, komunikacyjnym i prze -

mysłowym

Europy Wschodniej, miastem o dużym po -

ten cjale gospodarczym i ludnościowym. Przed I woj ną

świa tową był [...] najważniejszym ośrodkiem go spo dar-

czym i kulturalnym niemieckiego wschodu [13, s. 1]. Na

prze łomie XIX i XX w. stawał się też ciekawym ośrod-

kiem sztuki i budownictwa, m.in. dzięki artystom Królew-

skiej Szkoły Sztuki i Rzemiosła Artystycznego, której

dy rektorem od 1903 r. był Hans Poelzig. W 1909 r. na

cze le miejskiej administracji budowlanej we Wrocławiu,

po ar chitekcie miasta Richardzie Plüddemannie (1885–

1908), stanął Max Berg (1909–1925). Obaj byli wspiera ni

w swo ich działaniach przez nadburmistrza Georga Ben-

dera (1891–1912).

Obowiązkiem zarządu miasta było troszczenie się

o byt jego mieszkańców. Magistrat rozbudował infra-

struk turę Wrocławia, zapewniając im dostawy wody, ga zu

i elektryczności. Stworzono możliwość całkowitej elek -

tryﬁ kacji miasta, rozbudowy linii tramwajowych i lik wi-

dacji tramwajów konnych. Powiększono wydajność wo -

W 1911 r. Wrocław miał powierzchnię 4920 ha i 526 200

mieszkańców [11, s. 72], [12, s. 2].

Berlin” [8, p. 19] and [...] a small Polish city with no coble

stone streets or droshkies [9, p. 226], from the perspective

of Germany it was [...] somewhere far far away (Theodor

von Gosen, 1899) [after: 8, p. 19]. A different description

of the city comes from 1907: Wrocław provides much

more beauty than any other big city [...] [9, p. 227].

In 1900, with its 422 732 residents, Wrocław was

the ﬁ fth among 33 biggest cities in Germany and 27

in Europe [10]. Additionally, it was overpopulated and

suffered most as a result of land proﬁ teering among the

cities of the German Reich (next to Berlin and Char-

lotten burg)

. It was also a major center of commerce,

commu nication, and industry in Eastern Europe, a city

with a huge economic prospect and potential for growth.

Before World War I, it was [...] the most important eco no -

mic and cultural center of east Germany [13, p. 1]. Further-

more, at the turn of the 19

and 20

centuries, it

also be-

came an interesting center of art and building, due to

among others artists from the Royal School of Fine Arts

and Crafts, where Hans Poelzig was director from 1903.

In 1909, Max Berg (1909–1925) took over the position of

the city architect after Richard Plüddemann (1885–1908)

and headed the city building administration in Wrocław.

They both were supported in their operations by the city

mayor Georg Bender (1891–1912).

It was the duty of the city council to provide for the

needs of its residents. The municipal council developed

the infrastructure in Wrocław, providing them with water,

gas, and electricity. It was possible to electrify the whole

city, to extend the streetcar network and liquidate the

horse-drawn streetcars. The efﬁ ciency of the water supply

system was improved and all housing estates in Wrocław

were connected to the system. With the building of orphan-

ages, nursing homes, hospitals, baths and kitchens for the

poor it was possible to provide care for the poor, sick,

and children. New parks also were supposed to help the

city residents to care for their health. It was possible to

provide fresh and healthy food after the opening of the

city slaughter house and the market halls. Due to the dy -

namic growth in the population of the city it also became

necessary to fulﬁ l the needs for education and culture,

which was connected with the building of new schools

and libraries

Although at the beginning of the 20

century, the

pub lic architecture in Wrocław which was built by the

city building administration under the management of

Plüdde mann, represented a conservative current of Gothic

Revival, it rigorously observed the aspect of modern theo-

ry of “true”, functional architecture. The construction of

modern, reinforced concrete market halls designed by

Plüddemann and Heinrich Küster (1906–1908) provided

In 1911, the area of Wrocław was 4920 ha and it had 526 200

residents [11, p. 72], [12, p. 2].

The department of building administration dealing with civil

engineering was responsible for designing, constructing, and maintaining

the buildings owned by the city. The municipal administration of civil

engineering was working for the benefit of other offices of the municipal

council, administration dealing with education, fire department,

healthcare, welfare, etc. [14, pp. 34–35].

Il. 1. Gustav Oelsner około 1910 r. (źródło: [7, s. 242])

Fig. 1. Gustav Oelsner around 1910 (source: [7, p. 242])

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 67

do ciągów oraz włączono do systemu wszystkie wro cław -

skie osiedla. Budowa przytułków, domów opieki, szpi-

tali, łaźni i kuchni dla ubogich umożliwiała opiekę nad

biednymi, chorymi i dziećmi. Zdrowiu mieszkańców

mia ły służyć nowe parki. Otwarcie rzeźni miejskiej oraz

hal targowych umożliwiło zaopatrzenie ich w świeżą

i zdro wą żywność. Konsekwencją dynamicznego wzros-

tu lud noś ci miasta była również konieczność zaspoko -

jenia potrzeb oświaty i kultury, co wiązało się z budową

nowych szkół i bibliotek

Wrocławska architektura komunalna na początku

XX w., realizowana przez miejską administrację budow la-

ną pod kierunkiem Plüddemanna, reprezentowała wpraw -

dzie kon serwatywny nurt neogotyku, lecz z jego rygo-

rys tycz nie prze strzeganym aspektem nowoczesnej teo rii

„praw dzi wej”, rzeczowej architektury. Budowa no wa tors-

kich, żel be towych hal targowych według projektu Plüdde-

manna i Heinricha Küstera (1906–1908) stworzyła do god-

ny grunt dla architektury funkcjonalizmu. Ich kon struk cja

w formie parabolicznych wiązarów wynikała z właś ci -

woś ci materiału i warunków statycznych [15]. Na stęp ca

Plüdde manna Max Berg, architekt i wizjoner, za pro jek-

tował żelbetową Halę Stulecia (1910–1913), uważaną za

dzieło fundamentalne dla architektury modernizmu [5,

s. 7]. W swoich projektach inspirował się konstruk cją go-

tycką, angielską architekturą mieszkalną i ludową ar chi -

tekturą Śląska, ograniczał użycie ornamentu, uprasz czał

bry ły budynków [5, s. 29]. Zarówno Berg, jak i Plüdde-

mann zainicjowali ważne zmiany w urbanistyce miasta

Większość przedsięwzięć artystycznych we Wrocławiu

przed I wojną światową, takich jak np. Wystawa Rękodzieła

i Rzemiosła Artystycznego w 1904 r. i Wystawa Stulecia

na wrocławskich Szczytnikach w 1913 r., wiązała się

z naz wiskami Berga i Poelziga. Zapewnili oni wówczas

mia stu rozgłos sięgający poza granice Niemiec [5, s. 31].

Obaj należeli do organizacji skupiających zwolenników re-

formy artystycznej około 1900 r., takich jak „Dürerbund”,

„Deutscher Werkbund”, „Künstlerbund Schlesien” oraz do

wspólnie założonego „Schlesischer Bund für Heimatschutz”

(od 1910) [5, passim]. Współpracowali z nimi twórcy

Państwowej Akademii Sztuki i Rzemiosła Artystycznego

(do 1911 r.: Królewskiej Szkoły Sztuki i Rzemiosła Artys -

tycznego) oraz młodzi architekci, m.in.: Richard Kon-

wiarz, Ludwig Moshamer, Theo Effenberger czy Paul

Schmitthenner

[5, s. 31].

Zadaniem działu administracji budowlanej zajmującego się bu -

downictwem lądowym było projektowanie, realizacja i utrzymanie

bu dynków będących własnością miasta. Miejska administracja bu dow-

nictwa lądowego pracowała na rzecz innych biur magistratu, admi-

nistracji zajmującej się sprawami oświaty, ochrony pożarowej, ochrony

zdrowia, opieki społecznej i in. [14, s. 34–35].

Dzięki Plüddemannowi w końcu XIX w. w planach Wrocławia

zostały połączone aspekty estetyczne, pod wpływem modelu Camilla

Sittego, z przeważającymi do tej pory inżyniersko-funkcjonalnymi

regulacji geometrycznej [14, s. 93–97]; Berg propagował decentralizację

Wrocławia (od 1911) w kontekście planów „Wielkiego Berlina” (1910)

oraz idei „miast ogrodów” [11, s. 14].

Schmitthenner był autorem projektu pierwszego pod wroc ław-

skiego „miasta ogrodu” Karłowice (1911–1913), a wcześniej pra co wał

przy projekcie pierwszego niemieckiego „miasta ogrodu” Hellerau pod

Dreznem (1909–1911) [przyp. autorki].

favorable conditions for the architecture of functionalism.

Their structure in the form of parabolic roof trusses was

de ter mined by the properties of the material and static

con ditions [15]. The architect and visionary Berg, who

was Plüddemann’s successor, designed reinforced the

con crete Centennial Hall (1910–1913), considered to be

a fun da mental design for modern architecture [5, p. 7]. In

his designs, which were inspired by Gothic style, English

re si dential structures, and folk architecture of Silesia, he

limi ted the use of ornaments and simpliﬁ ed the forms of

buildings [5, p. 29]. Both Berg and Plüddemann initiated

signiﬁ cant changes in urban planning of the city

Most artistic projects in Wrocław before World War I,

such as the Exhibition of Handicraft and Decorative Arts

in 1904 and the Centennial Exhibition in Szczytniki in

Wrocław in 1913, were connected with such names as

Berg and Poelzig. They built good reputation of the city

also outside Germany [5, p. 31]. They both belonged to

the organizations associating the supporters of the artistic

re form around 1900, such as “Dürerbund”, “Deutscher

Werkbund”, “Künstlerbund Schlesien” and to “Schlesischer

Bund für Heimatschutz” which they jointly established

(since 1910) [5, passim]. The founders of the State Aca de-

my of Fine Arts and Crafts, (before 1911: Royal Academy

of Fine Arts and Crafts,) and young architects, such as

Richard Konwiarz, Ludwig Moshamer, Theo Effen ber-

ger, Paul Schmitthenner cooperated with them

[5, p. 31].

The building investments initiated by the authorities of

Wrocław at the turn of the 19

and 20

centuries com-

plemented the state projects, such as the construction of

the Gothic Revival complex of clinics and institutes of

the Faculty of Medicine at the University of Wrocław at

Szczytniki Suburb (1887–1909). After years of endeavor

of the city to build a higher technical school it ﬁ nally

succeeded when a complex of the Technical University

was opened in 1910. In summer 1904, Gustav Oelsner

started to work in Wrocław on the design and construction

of that school.

Two stages of Gustav Oelsner’s operations

in Wrocław

1904–1907: work in the position of government architect

Gustav Oelsner began his studies at the technical uni-

versity in Berlin-Charlottenburg in 1896

; in 1899, he

took classes at the technical university in Munich where

At the end of the 19

century, thanks to Plüddemann and under

the influence of the model of Camillo Sitte the plans of Wrocław

combined the aesthetic aspects with the engineering and functional

aspects of geometrical regulation which were dominant earlier [14, pp.

93–97]; Berg advocated the decentralization of Wrocław (since 1911) in

the context of the plans of “Greater Berlin” (1910) and the idea of

“garden cities” [11, p. 14].

Schmitthenner was the author of the design of the first “garden

city” Karłowice near Wrocław (1911–1913) and earlier – “garden city”

Hellerau near Dresden (1909–1911) [note by the author].

Born into a Jewish burgher family in Poznań, he converted to

Evangelical faith before beginning studies. As a fully assimilated Jew

after studies he could hold the state or municipal positions [2, p. 77].

68 Agnieszka Gryglewska

Inwestycje budowlane inicjowane przez władze Wro-

cławia na przełomie XIX i XX w. uzupełniały przed-

sięwzięcia państwowe, takie jak budowa neogotyckiego

zespołu klinik i instytutów Wydziału Medycznego Uni-

wersytetu Wrocławskiego na Przedmieściu Szczytnic -

kim (1887–1909). Długoletnie starania miasta o budowę

uczel ni technicznej zostały uwieńczone w 1910 r. otwar-

ciem kompleksu Wyższej Szkoły Technicznej. La tem 1904 r.

Gustav Oelsner rozpoczął pracę we Wrocławiu przy pro-

jekcie i budowie tej uczelni.

Dwa etapy działalności Gustava Oelsnera

we Wrocławiu

1904–1907: praca na stanowisku architekta rządowego

Gustav Oelsner rozpoczął studia na politechnice w Ber-

linie-Charlottenburgu w 1896 r.

, w 1899 r. uczęszczał

na zajęcia na politechnice w Monachium, gdzie nauczali

Fried rich i August Thierschowie, powstawały budowle

Theo dora Fischera i Gabriela von Seidla. W 1900 r. za-

koń czył studia w Berlinie i otrzymał tytuł rządowego

kie row ni ka budowy. Lata do 1904 r. wypełniła mu praca

w re no mo wanych berlińskich biurach architektonicz-

nych u Paula Wallota i Maxa Hasaka oraz podróże studial-

ne do: Włoch, Austrii, Niderlandów, Anglii i Francji.

W tym czasie podjął również pracę jako kierownik bu-

dowy Mu zeum Prowincjonalnego w Poznaniu (obec-

nie Mu zeum Narodowe, proj. Karl Hinckeldeyn) oraz

w prus kiej Komisji Ministerialno-Wojskowo-Budowlanej.

W czerw cu 1904 r., po zdaniu drugiego egzaminu pań -

stwowego, Oelsner otrzymał tytuł architekta rządowego

w dzie dzi nie budownictwa lądowego

, co otworzyło mu

dro gę do kariery urzędnika budowlanego.

Architekt podjął wkrótce pracę w Pruskim Urzędzie

Budownictwa Lądowego, skąd już latem 1904 r. został

skierowany do pracy na stanowisku kierownika bu do wy

Wyższej Szkoły Technicznej we Wrocławiu [2, s. 83–

86]. W tym czasie realizacja inwestycji była na etapie

uzgodnień, opracowania projektów i kosztorysów. Przy

wykonaniu dokumentacji projektowej pod kierunkiem

Lud wiga Burgemeistra, krajowego inspektora budow la-

nego

i konserwatora zabytków Prowincji Śląskiej, Oels -

ner współpracował z zespołem architektów, takich jak

Karl Vogt, Franz Nath, Erich Nicolas, Konrad Nonn, Jo -

seph Maas i Hermann Fromm [6, s. 32]. Za cho wane pro -

tokoły z narad świadczą jednak o tym, że obok naczel -

ne go radcy budowlanego Georga Thüra, rzą dowego

rad cy budowlanego Hansa Breisiga oraz Lud wi ga Bur -

Urodzony w mieszczańskiej rodzinie żydowskiej w Poznaniu,

przed podjęciem studiów przeszedł na wyznanie ewangelickie.

Otwierała się przed nim, jako w pełni zasymilowanym Żydem, możliwość,

by po studiach wstąpić do państwowej i gminnej służby [2, s. 77].

Ważnym źródłem informacji są akta personalne Oelsnera

zachowanie w Hamburger Staatsarchiv, np. życiorysy z lat 1922, 1924,

1933 [2, s. 17, 77–81]; wrocławskie akta personalne architekta, oddane

do repozytury (Reponenden-Registratur), zapewne w dawnym Archi-

wum Państwowym, nie zostały odnalezione, [za:] Archiwum Państwowe

we Wrocławiu (APW), Akta miasta Wrocławia (AMW). Abgegebene

Personalakten, sygn. 2980.

Friedrich and August Thiersch taught and where Theodor

Fischer and Gabriel von Seidl designed buildings. In

1900, he completed his studies in Berlin and was awarded

the title of government construction site director. Until

1904, he worked for renowned Berlin architectural ofﬁ -

ces, such as Paul Wallot’s and Max Hasak’s and he went

on study trips to Italy, Austria, the Netherlands, Eng land

and France. At that time he also began to work as Pro -

vincial Museum construction site director in Poz nań (at

present the Natio nal Museum, designed by Karl Hinckel-

deyn) and at the Prussian Ministerial-Military-Construc-

tion Commission. In June 1904, after he had passed the

second state exa mination, Oelsner was awarded the title

of government architect in the area of civil engineer ing

which enabled him to pursue the career of building ofﬁ cer.

The architect soon began to work at the Prussian Build -

ing Department from where he was delegated alrea dy

in summer 1904 to work in the position of con struc tion

site director of the Technical University in Wro cław [2,

pp. 83–86]. At that time the execution of the investment was

in the stage of obtaining approvals, de ve loping designs,

and cost estimates. When preparing the construction plans

under the supervision of Ludwig Burgemeister, the na-

tional building inspector conservator for the Province of

Silesia, Oelsner co operated with a team of such archi-

tects as Karl Vogt or Franz Nath, Erich Nicolas, Konrad

Nonn, Joseph Maas and Hermann Fromm [6, p. 32]. The

original minutes from the meetings de mon strate, how-

ever, that apart from the chief building advisor Georg

Thür, government building advisor Hans Breisig and

Ludwig Burgemeister

, he was one of the few people re -

sponsible for key decisions connected with the enterprise

im plementation. The con ceptual drawing of the machine

la boratory facades from 24.08.1904, one of the oldest,

original designs of the Technical University signed by

Bur gemeister and Oelsner, shows brick architecture with

the features of the Northern Renaissance [16]. Ultimately,

the group of the school buildings was given the form of

German and Ita lian Renaissance. The construction of

the west part of the main complex, the buildings of the

institute of chemistry and electrotechnology as well as the

machine laboratory began in spring 1905; the construction

of the remaining part of the complex – the building of the

institute of metallurgy and east part of the main building

began a year later [6, pp. 32–34].

At the beginning of 1907, Oelsner quit working at the

construction site of the Technical University

. In March

Much crucial information comes from Oelsner’s original, per-

sonal file in Hamburger Staatsarchiv, e.g. biographical notes from 1922,

1924, 1933 [2, pp. 17, 77–81]; the architect’s personal files from Wro-

cław, deposited at the register (Reponenden-Registratur), most probably

at the old State Archives, have not been found, [after:] State Archives in

Wro cław (APW), Wrocław City Files (AMW). Abgegebene Per so nal-

akten, file no. 2980.

APW, Wrocław District, Technische Hochschule, file no. I/13213.

Over 2.5 years of his work in the position of state officer,

Oelsner also designed for private investors. The conception of the organ

gallery in the Music Room (Oratorium Marianum) at the Royal

University of Wrocław developed under the supervision of Burgemeister

(at the Museum of Architecture in Wrocław, Branch: Building Archive

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 69

ge meistra

należał on do ścisłego grona osób od po wie -

dzial nych za ważne decyzje związane z realiza cją przed -

się wzię cia. Rysunek koncepcyjny ele wacji la bo ra to rium

ma szynowego z 24 sierpnia 1904 r., jeden z naj star szych

za cho wanych pro jektów Wyższej Szkoły Tech nicznej,

sy gno wa ny przez Burgemeistra i Oelsnera, uka zu je ce g-

la ną architekturę o cechach renesansu pół noc nego [16].

Ze społowi gma chów uczelni nadano osta tecznie formy

nie mieckiego i włoskiego renesansu. Bu dowę zachodniej

części gmachu głównego, budynków in stytutów: chemii

i elektrotechniki oraz laboratorium ma szy nowego roz-

po częto wiosną 1905 r., a rok później po zostałej części

kompleksu – budynku instytutu hut niczego oraz wschod-

niej części gmachu głównego [6, s. 32–34].

Oelsner na początku 1907 r. wypowiedział pracę na

bu dowie Wyższej Szkoły Technicznej

. W marcu tego

roku budynki instytutów: chemii i elektrotechniki były

już zadaszone, a gmach główny zbudowany do wysokości

gzym su. Prace budowlane prowadzono jeszcze do wrześ-

nia 1911 r. [6, s. 32–34, 49].

1907–1911: praca dla miasta – szkoły, szpitale

Już w lutym 1907 r. Oelsner, jako architekt rządowy,

rozpoczął współpracę z architektem miasta Richardem

Plüddemannem. Świadczą o tym pierwsze sygnowane

przez niego rysunki budynku szkoły ludowej przy ul. Kra -

kowskiej

56–62 (Ohlauer Chaussee 56–58, il. 2) na

Przedmieściu Oławskim. Mianowanie Oelsnera na sta-

nowisko miejskiego inspektora budowlanego na stą -

pi ło na posiedzeniu rady miejskiej 23 maja 1907 r. Po-

sta no wio no wówczas: [...] że architekt rządowy Gustav

Oels ner zostanie mianowany dożywotnio na stanowisko

o charakterze i uposażeniu miejskiego inspektora budow-

la nego od 1 kwietnia tego roku [17, s. 429]. Jak pisze

Timm na podstawie notatki Oelsnera: [...] miejski rad ca

budowlany Plüddemann zwrócił na niego uwagę i za -

oferował mu stanowisko pracownika pomocniczego z nie-

zwyczajnie wysokim uposażeniem i pewnymi wi do kami na

jego własny urząd [2, s. 86, przyp. 257].

Plüddemann kierował od 22 lat administracją budowlaną

Wrocławia. Miał wpływ na architekturę miasta w cza sach

APW, Rejencja Wrocławska, Technische Hochschule, sygn.

I/13213.

W ciągu 2,5 roku pracy na stanowisku urzędnika państwowego

Oelsner wykonywał projekty również prywatnie. Z 10.09.1904 r. po -

chodzi koncepcja prospektu organowego w Oratorium Marianum Kró-

lew skiego Uniwersytetu Wrocławskiego wykonana pod kierunkiem

Burge meistra (w Muzeum Architektury we Wrocławiu, Oddział: Ar -

chiwum Budowlane Miasta Wrocławia – ABMW). Timm w biografii

Oels nera [2, s. 86, przyp. 256] wymienia też projekty dwóch osiedli

pa tro nackich w Wałbrzychu-Piaskowej Górze (Waldenburg-Sandberg,

dawniej Altwasser) dla Huty Szkła Lustrzanego (Spiegelhütte, Schle si-

sche Spiegelglas-Manufaktur Karl Tielsch) oraz Huty „Wilhelma”

(Wilhelms hütte, Carlshütte A-G für Eisengießerei und Maschinenbau,

po 1945 r. Huta Karola), prawdopodobnie wykonane około 1905–1907.

Kwe renda archiwalna została przeprowadzona w grudniu 2010 r. w ar -

chi wum Urzędu Miejskiego Szczawna-Zdroju (Zespół: Akta Gminy

Szczawno). Pierwotna dokumentacja tych osiedli jest niekompletna,

pochodzi z lat do 1905 i od 1912. Nie zachował się żaden dokument

potwierdzający autorstwo Oelsnera.

that year, the buildings of the institute of chemistry and

electrotechnology were already roofed and the main

building was completed up to the level of the cornice. The

construction works were conducted until September 1911

[6, p. 32–34, 49].

1907–1911: work for the city – schools, hospitals

Already in February 1907, Oelsner, as the government

architect, started to cooperate with the city architect

Richard Plüddemann. This is conﬁ rmed by the ﬁ rst

drawings signed by him of the building of the primary

school at Krakowska St. 56–62 (Ohlauer Chaussee 56–58,

Fig. 2) in the Oławskie suburb. Oelsner was appointed to

the position of the city building inspector at the meeting

of the city council on 23.05.1907. It was decided then

that: [...] the government architect Gustav Oelsner shall

be appointed to the lifelong position of the character and

capacity of the city building inspector on April 1 this year

[17, p. 429]. As Timm writes on the basis of Oelsner’s

note: [...] he caught the attention of the municipal building

advisor Plüddemann who offered him the position of

of the City of Wrocław – ABMW) comes from 10.09.1904. In his bio-

graphy of Oelsner, Timm also mentions [2, p. 86, note 256] the designs

of two housing estates in Wałbrzych-Piaskowa Góra (Waldenburg-Sand-

berg, formerly Altwasser) for Plate Glass Works (Spiegelhütte, Schlesi-

sche Spiegelglas-Manufaktur Karl Tielsch) and “Wilhelm’s” Works

(Wil helms hütte, Carlshütte A-G für Eisengießerei und Maschinenbau,

after 1945 Karol’s Works), developed probably around 1905–1907.

A research was conducted in December 2010 of the archives of the City

Office in Szczawno-Zdrój (Team: Szczawno Municipality Files). The

original documentation of those housing estates is incomplete; it comes

from the years before 1905 and after 1912. There is no original do -

cument con firming the authorship of Oelsner.

Il. 2. Wrocław, szkoła ludowa przy ul. Krakowskiej

(an der Ohlauer Chaussee 56–58),

widok od strony północno-wschodniej

(fot. A. Pichler, 1910 [Oddział Zbiorów Graficznych, Biblioteka

Uniwersytecka we Wrocławiu – dalej BUWr OZG, inw. fot. 1203])

Fig. 2. Wrocła w, primary school in Krakowska Street

(an der Ohlauer Chaussee 56–58), view from northern-eastern side

(photo by A. Pichler, 1910 [Oddział Zbiorów Graficznych, Biblioteka

Uniwersytecka we Wrocławiu – BUWr OZG

; inw. fot. 1203]

)

70 Agnieszka Gryglewska

jego największego rozwoju po okresie grynderskim. Wed-

ług jego projektu lub pod jego kierunkiem postawiono po -

nad 100 nowych budynków komunalnych – głównie szkół,

za kładów ochrony zdrowia i opieki społecznej. Ceglana

neo gotycka architektura komunalna, odpowiadająca zda -

niem Plüddemanna wrocławskiemu genius loci, zdo mi-

no wa ła wtedy panoramę miasta. Jednocześnie spełniała

sta wia ne jej wymagania: funkcjonalności, higieny i eko-

no mii. Architekt miasta projektował pod wpływem idei

„praw dy w sztuce budowlanej” propagowanej przez Con -

rada

Wil helma Ha sego, polegającej na tworzeniu for my

wynikającej z fun kcji, konstrukcji i materiału. In spi ro-

wali go również dzia łający w Berlinie architekci i teo-

retycy architektury Carl Schäfer i Johannes Otzen [14,

s. 98]. Uczniami Schäfera byli architekci pokolenia około

1870: Max Berg, Hans Poel zig, Hermann Muthesius, Fritz

Schumacher, reformatorzy niemieckiej architektury na po-

czątku XX w.

Z początkiem września 1907 r. rozpoczęła swoją dzia -

łalność nowa inspekcja budownictwa lądowego przy

magistracie nazwana „HR”, czyli Hochbau-Re gie rungs-

baumeister, kierowana przez architekta rządowego poza

służbą (Regierungsbaumeister a.D.) Oelsnera. Miała ona

w zakresie swych obowiązków: Rozbudowę i ut rzy manie

szpitala Wszystkich Świętych i realizację róż nych bu-

dynków [18, Th. 4, s. 18]. Urząd ten był zor ga ni zowa ny

specjalnie dla Oelsnera, ponieważ wraz z jego odejś ciem

z wrocławskiej administracji budowlanej po czterech

la tach służby magistrat ogłosił rozwiązanie jednostki

(13.05.1911) [19]. Kariera młodego architekta-urzęd ni-

ka miejskiej administracji budowlanej rozwijała się nie-

zwy k le pomyślnie. Obserwując nadzwyczajne spięt rzenie

zadań administracji budowlanej na początku 1907 r. (np.

prace projektowe i początek realizacji żel betowej kon -

strukcji hal targowych)

, można przy puszczać, że Oels-

ner miał przejąć część prac pro wa dzonych osobiście przez

Plüddemanna.

Na podstawie zachowanych we wrocławskich ar chi-

wach projektów i raportów budowlanych można okreś-

lić zakres inwestycji komunalnych, jakimi zajmował się

Oelsner w latach 1907–1911

. Były to budowy trzech

szkół (dwóch ludowych i średniej dla chłopców), adap tacja

budynku dawnej szkoły im. Cesarzowej Wiktorii na biura

administracji miejskiej, prace remontowe i prze budowy

miejskiego szpitala Wszystkich Świętych, prze budowa

i rozbudowa szpitala im. Johanna Wenzla-Hanckego, bu -

dowa pa wi lonów na terenach wystawowych, nie zreali -

zo wane pro jekty siedziby Urzędu Analiz Che micz nych

i adaptacji dawnej fabryki oleju na stajnię miej ską. Naj -

ciekawszym wrocławskim tematem Oelsnera były bu-

dynki szkół. W ich kształcie najpełniej ujawniły się po-

glądy architekta, które zaowocowały jego realizacjami

Neues Bauen w Al to nie kilkanaście lat później.

W 1907 r. prowadzono m.in. budowę sześciu gmachów szkół

ludowych, Szkoły dla Dziewcząt im. Cesarzowej Wiktorii (Vik to ria-

schule), przygotowywano inwestycje, takie jak most Cesarski (Kaiser-

brücke) i hala festiwalowa VII Niemieckiego Święta Towarzystwa

Śpie waczego [14, s. 138–219].

APW-AMW, sekcja 21, Stadtbaurapporte, sygn. 19315.

assistant with an unusually high remuneration and cer-

tain prospects for his own ofﬁ ce [2, p. 86, note 257].

Plüddemann was in charge of building administration

in Wrocław for 22 years. He inﬂ uenced the architecture

of the city in the prime of its development after the period

of Gründerzeit. Over 100 new municipal buildings were

erected on the basis of his designs or under his supervision

– mainly schools, healthcare and welfare centers. In those

times the municipal, brick, Gothic Revival architecture,

which in Plüddemann’s opinion ﬁ t the genius loci of Wro-

cław, dominated the city landscape. At the same time it met

the requirements set for it in respect of functionality, hygie-

ne, and economy. The city architect’s designs complied

with the idea of the “truth in the art of building” advocated

by Conrad Wilhelm Hase, consisting in creating a form

resulting from function, structure, and material. He was

also inspired by the architects and theoreticians of ar-

chitecture, such as Carl Schäfer and Johannes Otzen who

operated in Berlin [14, p. 98]. Schäfer’s students were the

architects from the generation of around 1870: Max Berg,

Hans Poelzig, Hermann Muthesius, Fritz Schumacher, the

reformers of German architecture at the beginning of the

century.

At the beginning of September 1907, a new building

con struction inspection ofﬁ ce (“HR” or Hochbau–Re-

gie rungsbaumeister) started its operations at the munici-

pal council headed by Oelsner – the government architect

off service (Regierungsbaumeister a.D.). Its duties in-

cluded: Extension and maintenance of All Saints’ Hospi-

tal and construction of various buildings

[18, Th. 4, p. 18].

That ofﬁ ce was organized especially for Oelsner because

when he left the building administration in Wro cław after

four years of service the municipal council announced

the liquidation of that unit (13.05.1911) [19]. The career

of that young architect-ofﬁ cer of the city building ad-

mi nistration developed really well. Observing the great

num ber of duties of the building administration at the be-

ginning of 1907 (e.g. design work and the beginning of

construction of reinforced concrete market halls)

one

can assume that Oelsner took over some of the duties per-

formed personally by Plüddemann.

On the basis of original design archives and building

reports in Wrocław it is possible to determine the scope of

the municipal investments in which Oelsner was involved

in 1907–1911

. They included the construction of three

schools (two primary ones and one secondary school

for boys), conversion of the building of former Empress

Victoria school to municipal administration ofﬁ ces, repair

works, and the remodeling of the municipal All Saints’

Hospital, the remodeling and extension of Wenzel-

Ha n cke hospital, construction of the pavilions on the ex-

hi bition grounds, unexecuted projects of the seat of the

Ofﬁ ce of Chemical Analyses and conversion of former

In 1907, the construction of six primary school buildings and

Empress Victoria School for Girls (Viktoriaschule) were in the process;

the following investments were being prepared: the Emperor Bridge

(Kaiserbrücke) and the festival hall for the 7

German Feast of Singing

Society [14, pp. 138–219].

APW-AMW, section 21, Stadtbaurapporte, file no. 19315.

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 71

Pierwszym ważnym zadaniem Oelsnera była praca

nad projektem szkoły ludowej przy ul. Krakowskiej au -

torstwa Plüddemanna. Jej koncepcja z lutego 1907 r.

zo sta ła mu powierzona „do przerobienia”

. W tej fazie

wi doczna jest rezygnacja z typowych dla architektury

Plüdde manna historycznych form detalu, głównie neo go -

tyckich, i uży cie motywów architektury rodzimej. W pro -

jekcie tym za łożono wykonanie elewacji z selek cjo no-

wa nej ciemno czerwonej cegły ze spieczonymi główkami

(nie klin kierowej), w gotyckim wiązaniu (polskim). Po-

wierz chnie tyn kowane planowano pokryć fryzami wed ług

„metody mo nachijskiej” [20], znanej zapewne Oels nero -

wi ze szko ły w Monachium-Schwabing Theo do ra Fische-

ra z 1898 r., tzn. z warstwowo kładzione go, bar wio nego

tynku, a deta le architektoniczne wykonać z piaskowca.

W projekcie budowlanym Oelsner wprowadził zmia-

ny na elewacjach: uprościł podziały na fasadzie, zre-

zyg nował z dużych płaszczyzn tynku, obniżył wieżę

ze ga rową, przekształcił detale i dekoracje. Zamiast pla -

nowanej dekoracji z tynku i piaskowca wykonano re lief y

z surowej cegły, o podziałach zgodnych z rytmem ceg-

lanego wątku: nad głównym wejściem herb miasta, na

szczycie ponad nim miś liżący miód i lew bawiący się

kulami. Szczyt został ujęty z dwóch stron dwiema parami

putt, upozowanymi na postacie atlantów dźwigających

gzyms. Na płycinie wykusza na fasadzie umieszczono

postać chłopca w wianku, z owcą i psem (il. 3), a obok na

ﬁ larze międzyokiennym – kiście winogron. Oelsner za-

stosował tu po raz pierwszy w architekturze komunalnej

Wrocławia gotycki wątek i cegłę o niejednolitym kolorze

i połysku. Została ożywiona faktura fasady płaskiej,

surowej i rzeczowej niczym elewacje hal przemysłowych.

Był to głos Oelsnera w obronie tej tradycyjnej technologii

w okresie wzmożonej krytyki cegły maszynowej i gla-

Projekty w ABMW. Rysunki sygnowane przez architekta miasta

– tajnego radcę budowlanego Plüddemanna oraz architekta rządowego

Oelsnera z dopiskiem für die Umarbeitung.

oil factory to the municipal stable. The most interesting

subject of Oelsner’s works in Wrocław were school

buildings. Their designs demonstrate the architect’s ideas

best, and a dozen or so years later they resulted in his

designs of Neues Bauen in Altona.

Oelsner’s ﬁ rst serious task was his work on the de-

sign of the primary school at Krakowska St. created by

Plüddemann. He was commissioned to “change” its con-

cept from February 1907

. At that stage it was evident

that the hi storical forms of details, mainly Gothic Revival

ones, which were typical of Plüddemann’s architecture,

were no longer employed and the indigenous architectural

motifs were used instead. That project assumed the making

of the facades from selected dark-red bricks with burned

ends (not clinker), in the Flemish bond. It was planned

to cover the plastered surfaces with friezes applied in the

“Munich way” [20], which Oelsner surely knew from

the Theodor Fischer school in Munich-Schwabing from

1898, i.e. with layers of dyed plaster, and the architectural

details from sandstone.

Oelsner introduced in the preliminary design changes

on the facades: he simpliﬁ ed the division on the facade,

resigned from large plaster surfaces, lowered the clock

tower, changed details and decorative elements. Instead

of the planned decoration made of plaster and sandstone

the bas reliefs were made of raw bricks with divisions

consistent with the brick bond: the city emblem above the

main entrance, above it in the gable a bear licking honey

and a lion playing with balls. The gable was ﬂ anked from

two sides with two pairs of putti, looking like atlantes

supporting the cornice. In the panel of the oriel there

is a ﬁ gure of a boy wearing a wreath with a sheep and

a dog (Fig. 3), and next to it on the pillar between the

windows – bunches of grapes. Oelsner used here the

Projects at ABMW. Drawings signed by the city architect –

secret building advisor Plüddemann and the government architect

Oelsner with a notation which read für die Umarbeitung.

Il. 3. Wrocław, dawna szkoła

ludowa (obecnie Ośrodek

Kształcenia i Doskonalenia

Zawodowego Edukacja),

przy ul. Krakowskiej,

dekoracja wykusza

(fot. A. Gryglewska, 2006)

Fig. 3. Wrocław, former primary

school (now Ośrodek

Kształcenia i Doskonalenia

Zawodowego Edukacja),

at Krakowska Street,

bay window décor

(photo by A. Gryglewska, 2006)

72 Agnieszka Gryglewska

zurowanej

. Prostota bryły, gładkie ceglane ściany, pół -

okrągłe okna przywołują na myśl znane Oelsnerowi wczes -

ne projekty architektury przemysłowej Poelziga, [...] któ -

rego poznał i cenił [2, s. 66]. Przykładem mogą być wieże

wodne dla Hamburga z 1906 r. oraz niezrealizowa ny pro-

jekt fabryki Werdermühle na Kępie Mieszczańskiej we

Wrocławiu z lat 1906–1912.

Fasada szkoły została skierowana w stronę rzeki

Oła wy i nieistniejącej dziś promenady. Wydłużony bu -

dy nek powstał na łuku, z korytarzem środkowym obu -

stron nie obudowanym izbami lekcyjnymi, był ujęty

bocz nymi skrzydłami dwukondygnacyjnej hali gim nas-

tycznej i sanitariatów. W szkole urządzono m.in.: 38 klas

dla około 2400 uczniów, gabinet lekarski i łaźnię. Aula,

jako sala muzyczno-rysunkowa, powstała na pod daszu.

Oświetlono ją ogromnymi oknami częściowo umiesz -

czonymi w obrębie dachu. Urządzono też klasę z wzor-

cowym wyposażeniem. Do mieszkań: woźnego i palacza

prowadziły oddzielne wejścia, by w razie wystąpienia

chorób zakaźnych w tych rodzinach była możliwość ich

pełnego odizolowania od uczniów [21]. Dbałość o funk -

cjonalność, higienę i ekonomię widoczna była w sposo -

bie ukształtowania planu, wnętrz i elewacji. Roz po częte

w kwietniu 1908 r. prace budowlane ukończono po dwóch

latach. Budynek został w dużym stopniu usz ko dzony

w 1945 r., następnie odbudowany w latach 60. XX w.

i przeznaczony na cele produkcyjne (Unitra-Dolam), bez

wysokiego dachu, części ceramicznej de koracji, fragmen-

ta rycznie otynkowany. Dziś ponownie jest sie dzibą szkoły.

Niemal równocześnie z realizacją szkoły ludowej

Oels ner prowadził od jesieni 1907 r. budowę siedziby

ewan gelickiej szkoły średniej dla chłopców imienia śląs-

kiego poety Karla von Holteia przy ul. Litomskiej 61–63

(Leuthenstraße) w północno-zachodniej części miasta, na

Przedmieściu Mikołajskim. Niewielki budynek szkoły

zo stał zaprojektowany przez Plüddemanna na pro sto-

kąt nym rzucie, z bocznym korytarzem oświetlonym od

stro ny ulicy i 12 izbami lekcyjnymi od strony podwó rza

(wschod niej). Wystrój elewacji zaprojektowany przez

Plüdde manna i Hermanna Frobösego został zmie nio ny już

po rozpoczęciu budowy. Zrezygnowano z akcentów wer-

tykalnych i historyzującego detalu: wklęsło-wypukłych

szczytów ryzalitów, ostrołukowych portali. Wykonano ele -

wacje

gładkie, z mocnym gzymsem ko ro nu ją cym, nie-

mal pozbawione dekoracji (il. 4). We wro cław skiej pra sie

pisano, że szkoła dla chłopców była bu dowlą [...] o de-

likatnym piętnie regionalnego bu dow nictwa [22]. Otwo-

ry okienne i drzwiowe o zróż ni co wa nych formach były

zamknięte prostym nad pro żem, łukiem odcinko wym,

koszowym lub pełnym. Na elewacjach zostały po łączone

duże płasz czyzny tynku i ceglanego lica o zróż nicowanym

ko lo rze i wyrazistym wątku gotyckim, z fak turą po łys-

ku ją cych główek cegieł. Autorem lub współautorem

no we go projektu elewacji mógł być tylko Oelsner, któ-

ry nad zorował budowę. Potwierdzają to podobne for my,

Dyskusja na ten temat toczyła się w latach 1906–1908 w fa -

chowych czasopismach, np. „Ostdeutsche Bau-Zeitung”. Brał w niej

udział również obrońca ceglanej architektury Max Hasak, u którego

Oelsner pracował w Berlinie. Por. [20].

Flemish bond and brick with varied color and gloss for

the ﬁ rst time in the municipal architecture in Wrocław.

He added variety to the texture of the ﬂ at and raw facade

which resembled that of industrial halls. It was Oelsner’s

voice in defense of that traditional technology when the

machine-made and glazed bricks was ﬁ ercely critici zed

The simplicity of the form, its smooth, brick walls, and

the semicircular windows resemble the early designs of in -

dustrial architecture by Poelzig whom Oelsner [....] met

and appreciated [2, p. 66]. Examples include water to-

wers for Hamburg from 1906 and the unexecuted de sign

of Werdermühle factory on the Kępa Mieszczańska Is-

land in Wrocław from 1906–1912.

The facade of the school was oriented towards the

Oła wa River and a promenade which at present does not

exist. A long building was built on a curve, with an inter-

nal corridor with classrooms on both sides and side

wings of a two-storied gym hall and sanitary facilities.

The school had 38 classrooms for about 2400 pupils,

a doctor’s room and baths. The school assembly hall, as

a music and drawing room, was designed in the attic. It

had huge windows located partially in the roof. It also

had a classroom with model equipment. The janitor’s and

the stoker’s apartments had separate entrances to protect

the pupils against contracting possible infectious diseases

from those families by complete isolation [21]. The care

for functionality, hygiene, and economics was visible in

the layout, interiors, and facades. The construction works

which began in April 1908 were completed after two

years. The building suffered extensive damage in 1945; it

was rebuilt in the 1960

and used for production purposes

(Unitra-Dolam), without its original tall roof, some ce-

ra mic decorations, and partly plastered. Today again it

houses a school.

Almost at the same time when the primary school was

being constructed, since 1907, Oelsner was in charge of

the constructing the seat of the Evangelical secondary

school for boys which was named after the Silesian poet

Karl von Holtei at Litomska St. 61–63 (Leuthenstraße) in

the north-west part of the city, in Mikołajskie Suburb. The

small school building was designed by Plüddemann on

a rectangular plan with side corridor with windows from

the side of the street and 12 classrooms from the side of

the yard (east). The decoration of the facade, de signed

by Plüddemann and Hermann Froböse, was already

changed after the beginning of the construction. It did

not have the vertical and historicizing details, including

the convex-concave tops of the wall projections, and

portals with pointed arches. The facades with virtually

no decorative elements were smooth and had a strong,

crowning cornice (Fig. 4). The press in Wrocław reported

that the building of the school for boys demonstrated [...]

delicate regional features [22]. The varied shapes of its

window and door openings had straight lintels or seg-

mental, depressed, or semicircular arches. The facades

That subject was discussed in 1906–1908 in professional

journals, such as “Ostdeutsche Bau-Zeitung”. Max Hasak, who was an

advocate of brick architecture and for whom Oelsner worked in Berlin,

also participated in it. Compare [20].

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 73

ma teriały i sposób wykonania dekoracji, jak na ele wa-

cji szkoły przy ul. Krakowskiej. Nad głównym wejś-

ciem od strony ulicy wmurowano połączone gir lan da mi

czte ry putta. Dwa spośród nich trzymały napis Knaben -

mittel schule, jedno (symbolizujące naukę) – ka łamarz,

inne (przedstawiające szkolną pauzę) – złocone jabł ko.

W zwor ni ku portalu umieszczono rzeźbioną gło wę pa-

trona szko ły. Na osi elewacji, poniżej gzymsu ko ronu ją-

ce go, znaj do wał się zegar obramowany de ko ra cją roś lin-

ną i gir lan dami. Dekoracje rzeźbiarskie ele wa cji zo stały

wy ko nane z surowej cegły przez ﬁ rmę rzeź biars ko-ka-

mie niar ską „Künzel & Hiller” na podstawie modeli do-

starczonych przez rzeźbiarza Carla Ulbricha

. Bu dy nek

ukończono w 1909, w 1945 r. został zburzony.

Gmach szkoły ludowej w południowej części mias-

ta, przy ul. Kamiennej 86 (Steinstraße 84–88), był ostat-

nim zadaniem Oelsnera w tej dziedzinie architektury

Wro cławiu. Przygotowania do budowy rozpoczęły się

w 1906 r. Gmach ukończono sześć lat później. Na pod sta -

wie szki ców, prawdopodobnie autorstwa Plüdde manna,

Oels ner wy ko nał następne fazy projektu i był odpo wie-

dzial ny za ich realizację od jesieni 1910 r. do wiosny

1911, czyli do rozpoczęcia prac murarskich

. Jedno-

znacz ne po twier dze nie autorstwa czy współautorstwa

pro jektów jest dziś ut rud nione z powodu braku dokumen-

tacji, któ ra za gi nęła prawdopodobnie w czasie odbudowy

po II woj nie światowej

. Pierwotny wygląd budynku

jest dziś zna ny dzięki zdjęciom archiwalnym (il. 5).

APW-AMW, sekcja 21, Neubau der Knabenmittelschule

Leuthenstr. [1909], sygn. 18283.

Sprawy budowy zostały przekazane do inspekcji północnej

(HN) budownictwa lądowego, prawdopodobnie inspektorowi Paulowi

Schreiberowi [23].

Zachował się tylko plan sytuacyjny z maja 1910 r. (APW, AMW,

sekcja 33, Schulhausbau an der Steinstr. 1906–[1917], sygn. 25719)

oraz przekrój pionowy (ABMW).

had large plaster and brick surfaces with varied colors

and clear Flemish bond, featuring glossy brick headers.

Only Oelsner, who supervised the construction, could be

the author or co-author of the new design of the facade.

This is conﬁ rmed by other forms, materials, and the

way in which the decorative elements were made, such

as on the facade of the school at Krakowska St. which

has four putti above the main entrance from the street

connected with garlands cast into the wall. Two of them

were holding the writing Knabenmittelschule – one of

them (symbolizing education) – was holding an inkwell,

and the last one (illustrating a break) – a golden apple.

The keystone of the portal was a sculpture of the school’s

pa tron’s head. On the facade’s axis, below the crowning

cornice, there was a clock framed in ﬂ oral decoration and

garlands. The sculptural decorations of the facade were

made of raw brick by the sculpture and stonework ﬁ rm

“Künzel & Hiller” on the basis of the models delivered by

the sculptor Carl Ulbrich

. The building was completed

in 1909; in 1945, it was demolished.

The building of the primary school in the city’s

south part, at Kamienna St. 86 (Steinstraße 84–88), was

Oelsner’s last architectural task in Wrocław. The pre-

paration for this construction began in 1906. The building

was completed six years later. On the basis of sketches

made most probably by Plüddemann, Oelsner developed

the next stages of the project and he was in charge of

their execution from fall 1910 until spring 1911, that is

until the masonry works began

. Today it is difﬁ cult to

unequivocally conﬁ rm the authorship or co-authorship

of the projects due to the lack of documentation which

APW-AMW, section 21, Neubau der Knabenmittelschule

Leuthenstr. [1909], file no. 18283.

The authority over the construction issues was transferred to the

building construction North Inspection (HN) – most probably to in -

spector Paul Schreiber [23].

Il. 4. Wrocław, szkoła średnia

dla chłopców im. Karla von

Holteia,

ul. Litomska

(Leuthenstraße 61–63),

fragment

fasady (fot. A. Pichler, 1909

[BUWr OZG, inw. fot. 1161])

Fig. 4. Wrocław,

the Karl von Holtei secondary

school for boys in Litomska Street

(Leuthenstraße 61–63), facade

(photo by A. Pichler, 1909

[BUWr OZG, inw. fot. 1161])

74 Agnieszka Gryglewska

Og rom ny budynek szkoły z 56 klasami oddzielał od

stro ny ulicy płytki dziedziniec, ograniczony bocznymi

skrzyd łami hali gimnastycznej i szkoły gospodarstwa do-

mo wego z mieszkaniami służbowymi [24]. Jego bryła

była przykryta wysokim czterospadowym dachem, nad

za chodnim skrzydłem bocznym – dachem mansardowym.

Jej symetria została przełamana dzięki malowniczemu

zróżnicowaniu wysokości, kształtu dachów, dodaniu ta-

kich elementów regionalnych, jak zegar, wykusz, lukar ny

czy ćwierćkolisty narożny portyk wejściowy na po łą cze-

niu głównego korpusu z bocznym skrzydłem. Bu dynek

częściowo zburzony podczas obrony Festung Bres lau

w 1945 został odbudowany w 1957 r. na prawie iden-

tycznym obrysie rzutu, z wykorzystaniem części ist nie-

jących murów, w klasycyzującym stylu socrealizmu,

o palladiańskim schemacie kompozycji elewacji.

Architektura trzech wrocławskich szkół, w których

projektowaniu i realizacji uczestniczył Oelsner, nawią-

zywała do architektury regionalnej. Świadczy o tym swo-

bodna interpretacja form historycznych, upraszczanie

asy metrycznej bryły, stosowanie wysokich dachów, wy-

kuszy, łuków: pełnego i koszowego. Taka idea była pro -

pagowana we Wrocławiu na pocz

ątku XX w. przez or-

ganizacje związane z ruchem ochrony kultury rodzimej

(Heimatschutzbewegung), jak „Künstlerbund Schlesien”

i „Schlesische Bund für Heimatschutz”, do których nale -

żał Oelsner [2, s. 242]. Trudno mówić jednak w tym przy-

pad ku o postulowanej około 1900 r. sztuce budowlanej:

[...] poetyckiej, pełnej nastroju, promieniującej ciepłem,

[...] urodzonej z marzeń i budzącej miłość do ojczyzny

(Karl Henrici, 1897) [25, s. 37]. Nowe cechy tej archi-

tektury, takie jak wyrazista faktura ceglanych murów,

brak de ko racyjnych podziałów architektonicznych, płaska

elewacja – okna utrzymane niemal w jej płaszczyźnie,

oszczędne użycie drobnego detalu, pozwalają uznać Oels-

nera za nowoczesnego twórcę propagującego archi tekturę

was lost most probably during the rebuilding after World

War II

. The original design of the building is today

known from old pictures (Fig. 5). The huge school build-

ing with 56 classrooms was separated from the street by

a shallow yard enclosed by the wing of the gym hall and

the school of home economics with apartments for em-

ployees [24]. The building had a tall, hip roof and its west

side wing had a mansard roof. Its symmetry was broken

by varied roof heights and shapes as well as by adding

such regional ele ments as a clock, an oriel, lucarnes or

a quarter-circular cor ner entrance portico where the main

body of the building is connected with side wing. The

building was partly de mo lished during the defense of

Festung Breslau in 1945 and rebuilt in 1957 on an almost

identical plan with the use of the remains of original walls

in the neoclassical, social-realism style with the Palladian

composition of the facade.

The architecture of three Wrocław schools, in whose

designing and constructing Oelsner participated, alluded

to regional architecture. This is demonstrated by the free

interpretation of historical forms, simpliﬁ cation of the

asymmetrical body, tall roofs, oriels, arches – both se -

micircular and depressed ones. Such an idea was pro-

pagated in Wrocław at the beginning of the 20

century

by the organizations connected with indigenous culture

protection movement (Heimatschutzbewegung), such as

“Künstlerbund Schlesien” and “Schlesische Bund für

Hei matschutz”, where Oelsner was a member [2, p. 242].

However, it is difﬁ cult to talk in this case about the

building art postulated around 1900 which was supposed

to be [...] poetic, nostalgic, radiant with warmth, [...] born

The only original documents include a location plan from May

1910 (APW, AMW, section 33, Schulhausbau an der Steinstr. 1906–

[1917], file no. 25719) and its vertical view (ABMW).

Il. 5. Wrocław, szkoła ludowa

przy ul. Kamiennej

(Steinstraße 84–86),

fragment fasady około 1912

(fot. E. v. Delden, H. Götz

[BUWr OZG, inw. fot. 1175])

Fig. 5. Wrocław, primary school

in Kamienna Street

(Steinstraße 84–86),

facade fragment around 1912

(photo by E. v. Delden, H. Götz

[BUWr OZG, inw. fot. 1175])

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 75

of dreams and being a source of love for the homeland

(Karl Henrici, 1897) [25, p. 37]. Because of the new

features of that architecture, such as clear texture of brick

walls, the lack of architectural divisions of decorations,

ﬂ at facades – windows designed almost ﬂ ush with its

surface and the sparing use of small details it is possible

to consider Oelsner to be a modern designer advocating

utility architecture, heralding the functionalism of the

interwar period

The project by Nathansohn and Oelsner of the con ver-

sion of the neoclassical building of former Empress Vic-

toria school for girls at Nankiera Square 1 to ofﬁ ces of the

Social Welfare Municipal Ofﬁ ce was developed in 1908–

1909. The remodeling regarded changing the

functional

layout of its interiors and the facade decoration. The original

designs of the furniture layout, taking into account the

exposure to daylight, testi fy to Oelsner’s care for assuring

hy gienic working con ditions inside the ofﬁ ces. It is easy

to notice a radical concept of the facade modernization

in cluding the re moval of most of its historical decora tive

elements (tex ture of rustication and cornices) and a sugge -

stion

of vivid, contrasting co lors. This is one of the ear-

liest designs of this type in Wro cław and it precedes si-

milar designs from the interwar period. The building,

damaged in 1945 and refurbished in 1957, was used until

2013 by the Faculty of Pharmacy at Medical University.

The other important area of Oelsner’s activity, apart

from designing and building schools, was the architecture

of municipal healthcare institutions. Since his studies,

the architect was truly interested in the issues of public

hygiene and its connection with the urban planning re-

form. Together with his brother who studied Medicine

at the Humboldt University of Berlin, he participated in

the lectures by Rudolf Virchow and Ernst von Leyden,

main animators of the public hygiene movement [2,

p. 85]. Oelsner’s high competences can be assessed on

the basis of the publication of his lecture titled Moder -

ner Krankenhausneubau given on 13.01.1911 at the

session of the medical section of the “Schlesische Ge-

sellschaft für Vaterländische Kultur” in the presence of

mayor Georg Bender [26], [27]. The architect discussed

for ins tance the trends in modern hospital architecture.

Although the investments in the area of welfare and

healthcare were the priority in Wrocław, it seems that

the city did not make the most of Oelsner’s skills at

building hospitals. The original designs which show small

remodelings improving and modernizing the operations

of the public hospitals – All Saints’ hospital (Allerhei -

li gen, at present being remodeled) and Wenzel-Hancke

hospital (at present the University of Economics).

In 1907–1910, Gustav Oelsner made several un-

exe cuted designs of remodeling of All Saints hospital

buildings: Pathology Institute (vertical extension for the

Ofﬁ ce of Chemical Analyses, cir. 1907), “casemate build-

ing” (“Kasemattengebäude”, construction of a steam

Timm erroneously assessed the early works by Oelsner as

defective due to academic historicism [2, p. 13].

Designs from September 1908 at ABMW.

rze czową, zapowiadającą funkcjonalizm dwu dziestolecia

mię dzywojennego

Projekt Juliusa Nathansohna i Gustava Oelsnera adap-

ta cji

klasycystycznego gmachu dawnej szkoły dla dziew-

cząt im. Cesarzowej Wiktorii przy pl. Nan kie ra 1 (Ritter -

platz) na biura Miejskiego Urzę du Opie ki Społecznej

powstał w latach 1908–1909. Prze bu do wa dotyczyła zmian

kła du funkcjonalnego wnętrz oraz wy stro ju ele wacji. Za-

cho wane projekty ustawienia mebli z uwzględ nieniem oś -

wietlenia światłem dziennym świad czą o tros ce Oels nera

o zapewnienie higienicznych wa runków pra cy we wnę trzach

biurowych. Szczególną uwa gę zwraca ra dy kal na koncep-

cja modernizacji fa sa dy

, pozbawienie jej więk szości

histo rycz nego wystro ju (faktury bo nio wania

i gzym sów)

i su ge stia mocnej, kontrastowej ko lo rystyki. Jest to jeden

z naj wcześniej szych tego typu projektów we Wrocławiu

i po przedza po dob ne realizacje z okresu dwudziestolecia

mię dzy wojen nego. Budynek usz ko dzo ny w 1945 r., wy re -

mon to wany w 1957, do 2013 r. był użyt kowany przez Wy-

dział Far maceutyczny Akademii Medycznej.

Drugim ważnym obszarem działalności Oelsnera,

obok projektowania i realizacji szkół, była architektura

bu dynków miejskich instytucji ochrony zdrowia. Archi-

tekt był żywo zainteresowany już od czasu studiów zagad -

nieniami higieny społecznej i jej związkiem z reformą ur -

banistyczną. Wraz z bratem, studiującym na Wydziale

Medycznym Uniwersytetu Humboldta w Ber linie, uczest -

ni czył

w wykładach Rudolfa Virchowa i Ernsta von Ley -

densa, głównych animatorów ruchu so cjal no-higie nicz-

ne go [2, s. 85]. Wysokie kompetencje Oels nera moż na

oce nić dzięki publikacji jego wykładu pt. Moderner Kran-

ken haus neubau, wygłoszonego 13 stycznia 1911 r. na po -

sie dzeniu sekcji medycznej „Schlesische Gesellschaft

für Vaterländische Kultur” w obecności burmistrza Geor-

ga Bendera [26], [27]. Architekt omawiał w nim m.in. ten-

den cje w nowoczesnym budownictwie szpitalnym. Mimo

nadania we Wrocławiu priorytetowej rangi in wes ty cjom

z zakresu opieki społecznej i zdrowotnej, moż na odnieść

wrażenie, że umiejętności Oelsnera w dzie dzi nie budowy

szpitali nie zostały przez magistrat w pełni wy korzystane.

Projekty, które zachowały się w ar chi wach, uka zują drobne

przebudowy polegające na us praw nia niu i unowocześ nia-

niu funkcjonowania miejs kich szpitali Wszystkich Świę-

tych (Allerheiligen, obec nie w prze bu dowie) i im. Jo hanna

Wenzla-Hanckego (obecnie Uni wersytet Eko nomiczny).

Gustav Oelsner w latach 1907–1910 wykonał kilka nie-

zrealizowanych projektów przebudowy gmachów szpita-

la Wszystkich Świętych: Instytutu Patologii (nadbudo wa

dla Urzędu Analiz Chemicznych, ok. 1907), „budyn ku

ka zamat” („Kasemattengebäude”, budowa kuchni pa -

ro wej i kasyna dla lekarzy, 1909) i budynku fundacji

Pul ver macher

(„Pulvermacherhaus”, planowana prze bu -

dowa bloku operacyjnego, w 1911 r. konsultowanie pro -

gra mu przebudowy i dyskusja nad wyodrębnieniem od-

dzia łów septycznego i aseptycznego) [26].

Timm mylnie ocenił wczesne prace Oelsnera jako obarczone

wadami akademickiego historyzmu [2, s. 13].

Projekty z września 1908 r. w ABMW.

APW, AMW, Stadtbaurapporte, sygn. 19315.

76 Agnieszka Gryglewska

W 1910 r. magistrat podjął inicjatywę budowy no wej

siedziby Urzędu Analiz Chemicznych, insty tu cji od po-

wiedzialnej za kontrolę żywności, przy repre zen ta cyj nej

Kaiserstraße (obecnie pl. Grunwaldzki). Wstęp ny projekt

autorstwa Berga i Oelsnera ukazuje kryty wy so kim da-

chem budynek z zaokrąglonym narożnikiem, zwień czonym

szeregiem rzeźb ﬁ guralnych. Priorytetem w kształtowa -

niu bryły i elewacji budynku z ogromnymi oknami było

jak najlepsze oświetlenie wnętrz ze względu na znajdują-

ce się w nim laboratoria [28]. Plany zostały oprotesto -

wane przez mieszkańców Przedmieścia Szczyt nickiego

i nie doczekały się realizacji. Mieszkańcy dziel nicy uz-

nali, że [...] elewacje budynku nie mogłyby być ozdobą oko -

licy, [...] a brzydkie zapachy byłyby uciążliwe [29, s. 17].

Szpital im. Johanna Wenzla-Hanckego przy ul. Ko man-

dorskiej 118–120 (Neudorfstraße) powstał w latach 1875–

1878. Jego pierwsza kompleksowa rozbudowa nastąpiła

w la tach 1890–1895, kolejna w latach 1906–1911. Oels-

ner kierował nią od 1909 do 1911 r. na podstawie do ku-

men ta cji projektowej wykonanej przez inspektora Na-

than sohna w latach 1904–1905, którą korygował w la tach

1909–1910. Był on odpowiedzialny za budowę no wego

od działu internistycznego, rozbudowę budynku gos podar -

cze go (z pral nią

i kuchnią) i przekształcenie starego gma-

chu od dzia łu internistycznego z 1896 r. na nowo czesny

oddział chirurgiczny (1909–1911)

. Jednoznacznie moż-

na stwierdzić autorstwo Oelsnera tylko w przy

pad ku pro -

jek tu adaptacji tego ostatniego. Polegała ona na urzą dze niu

sali operacyjnej oraz gabinetów – rent genowskiego

oraz

ortopedycznego, kosztem zmniejszenia po wierzch ni ist -

niejących sal chorych. Przebudowa nie zmie niła za sad-

niczo skromnej bryły i elewacji, które zo stały cał ko wi-

cie przekształcone dopiero w okresie dwu dziestolecia

międzywojennego.

Jedną z ostatnich prac Oelsnera we Wrocławiu był

projekt tymczasowych pawilonów na Dni Wrocławia

Pawilony zostały wybudowane w czerwcu 1910 r. na daw-

nym terenie wyścigów konnych w parku Szczytnic kim,

w miejscu, gdzie trzy lata później stanęła Hala Stu lecia

projektu Maxa Berga. Stowarzyszenie Wspierania Ruchu

Turystycznego we Wrocławiu [5, s. 67–69], or ga nizujące

imprezę, wspólnie z miastem ﬁ nansowało bu dowę pa-

wi lonów: zarządu, straży pożarnej, policji, punktu sa ni-

tarnego, pawilonu muzycznego, pawilonu wystawy sztu ki

parodystycznej oraz kas i sanitariatów. Wszystkie pro jek-

towane przez Oelsnera obiekty były tymczasowe i wy-

ko nane z drewna – materiału łatwego do rozbiórki i po-

nownego użycia. Projekty ukazują funkcjonalne pa wilony

o prostej, zwartej, symetrycznej bryle i odes ko wanych

elewacjach.

Podsumowanie

27 marca 1911 31-letni Gustav Oelsner został wy bra-

ny w konkursie na stanowisko głównego architekta mia -

sta Katowic, 24 maja uzyskał nominację na 12 lat [2,

APW, AMW, sygn. 19315, Stadtbaurapporte; Projekty w ABMW.

Projekty w ABMW.

kitchen and a doctors’ mess hall, 1909) and the building

of the Pulvermacher foundation

(“Pulvermacherhaus”,

planned remodeling of the operating wing, consulting

the remodeling plan and discussion on the separation of

septic and aseptic units in 1911) [26].

In 1910, the municipal council took an initiative of

constructing a new seat of the Ofﬁ ce of Chemical Ana ly-

ses – the institution in charge of food inspection at re pre-

sentative Kaiserstraße (at present Grunwaldzki Square).

The preliminary design by Berg and Oelsner shows

a building with a tall roof and a round corner with a number

of ﬁ gural sculptures. The priority in the modeling of the

building form and its facade with huge windows was the

best possible illumination of the interior because of the

laboratories located inside [28]. The plans were criticized

by the residents of Szczytniki Suburb and they were never

executed. In the opinion of the residents of the district the

[...] facades of the building would not add to the beauty

of the area, [...] and bad smell would be difﬁ cult to bear

[29, p. 17].

Wenzel-Hancke hospital at Komandorska St. 118–120

(Neudorfstraße) was built in 1875–1878. Its first com-

plete extension was conducted in 1890–1895 and another

in 1906–1911. Oelsner was in charge of it from 1909 until

1911 on the basis of the documentation developed by

the building inspector Nathansohn in 1904–1905, which

he amended in 1909–1910. He was responsible for the

construction of a new internal medicine unit, extension

of the utility building (with laundry room and kitchen),

and the conversion of the old building of the internal

medi cine unit from 1896 to the modern surgery ward

(1909–1911)

. It can be unequivocally claimed that Oels -

ner was the author of only one of the designs – the con-

version design of the modern surgery ward. It in volved

the furnishing of the operating room as well as X-Ray and

orthopedic rooms at the expense of reducing the area of

the existing patient rooms. The remodeling practically

did not change the simple body of the build ing and

its facade, which were completely remodeled only in the

inter war period.

One of Oelsner’s last designs in Wrocław was the

de sign of the temporary pavilions for the Days of Wro-

cław

. The pavilions were built in June 1910 in the area

of former horse race grounds in Szczytnicki Park, in the

place where the Centennial Hall designed by Max Berg

was built three years later. The Society of Supporting

Tourism in Wrocław [5, pp. 67–69], which organized the

event, together with the city, ﬁ nanced the construction of

the pavilions for the management, ﬁ re department, police,

medical point, music pavilion, the pavilion for parodic art

as well as ticket desks and sanitary facilities. All structures

of wood – which is easy to disassemble and use again. The

designs show functional pavilions with simple, compact,

and symmetrical forms and wood clad facades.

APW, AMW, Stadtbaurapporte, file no. 19315.

APW, AMW, file no. 19315, Stadtbaurapporte; Designs at ABMW.

Designs at ABMW.

Gustav Oelsner – architekt i urzędnik /Gustav Oelsner – architect and ofﬁ cer 77

s. 90], [30]. Cztery lata wcześniej, w wieku 28 lat, po-

rzucił prestiżowy urząd państwowy i konserwatywne

środowisko architektów pracujących przy budowie wro-

c ławskiej Wyższej Szkoły Technicznej oraz objął sa mo-

dzielne stanowisko miejskiego inspektora bu do w lane -

go w utworzonej dla niego inspekcji. Zebrał tu ważne

dla przyszłej pracy administracyjnej doświadczenia w ra-

mach dobrze zorganizowanej miejskiej administracji

bu do wlanej, kierowanej przez Plüddemanna, a następnie

Berga. Zyskał dużą swobodę i zaufanie ze strony tego

pierwszego, który przekazał mu osobiście prowadzone

inwestycje – budowę trzech szkół. Ich architektura stała

się manifestem artystycznym Oelsnera. We Wrocławiu

miał styczność ze środowiskiem zwolenników reformy ar-

tystycznej około 1900 r., a wśród nich z Bergiem i Poelzi-

giem. Znacznie wcześniej niż wskazywały dotychczaso-

we badania, odrzucił historyzujący detal, posługiwał się

uproszczonymi motywami regionalnej sztuki budowlanej

stylu „rodzimego”. Tworzył formę architektoniczną wy-

nikającą z funkcji, konstrukcji i materiału, zbliżył swoje

prace do rzeczowości architektury przemysłowej i awan-

gardy dwudziestolecia międzywojennego. Max Berg ok-

reślił Oelsnera jako [...] nowoczesnego architekta [...],

któremu nie zależy na dekoracyjności jako celu, ale przy

każdej realizacji na pierwszym miejscu stawia ekonomię

[2, s. 90].

Summary

On March 27, 1911, 31-year-old Gustav Oelsner won

the contest for the position of the main city architect

of Katowice and on May 24 he was appointed to that

position for 12 years [2, p. 90], [30]. Four years earlier,

at the age of 28, he left the prestigious state ofﬁ ce and

the conservative group of architects working at the con-

struction of the Technical University in Wrocław and took

the in de pendent position of the city building inspector at

the inspection ofﬁ ce established for him. He gained there

experience which proved important in his future ad mi-

nistration work in the area of well-organized munici pal

build ing administration managed by Plüddemann and

later by Berg. He enjoyed a lot of free dom and trust from

Plüddemann who entrusted him with the investments he

supervised personally – the construction of three schools.

Their architecture became Oelsner’s artistic manifest. In

Wrocław he was in touch with the group of advocates of

the artistic reform about 1900, such as Berg and Poelzig.

Much earlier than indicated by previous research, he

rejected the historizing details and employed simpliﬁ ed

motifs of the regional construction art of the heimat-

style. While creating the architectural form resulting

from fun ction, structure, and material, he approached in

his designs the industrial architecture and vanguard of

the in terwar period. Berg described Oelsner as a modern

architect [...] who doesn’t care about decorativeness as a

goal, and economics is the ﬁ rst priority in his every design

[2, p. 90].

Translated by

Tadeusz Szałamacha

Bibliografia /References

[1] Gryglewska A., Der Architekt Gustav Oelsner, [w:] P. Michelis

(Hrsg.), Der Architekt Gustav Oelsner. Licht, Luft und Farbe für

Altona an der Elbe, Dölling und Galitz, München–Hamburg 2008,

40–49.

[2] Timm Ch., Gustav Oelsner und das Neue Altona. Kommunale

Architektur und Stadtplanung in der Weimarer Republik, Diss.

1983 Universität Hamburg, Ernst Kabel, Hamburg 1984.

[3] Gryglewska A., Budynki wrocławskich szkół epoki wilhelmińskiej,

[w:] J. Rozpędowski (red.), Architektura Wrocławia, t. 4, Gmach,

Oﬁ cyna Wydawnicza PWr, Wrocław 1998, 213–251.

[4] Rochowicz-Lewandowska M., Politechnika Wrocławska. Zespół

bu dynków dawnej Wyższej Szkoły Technicznej, Wydawnictwo

MAK, Wrocław 2005.

[5] Ilkosz J., Hala Stulecia i Tereny Wystawowe we Wrocławiu – dzieło

Maksa Berga, Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław

2005.

[6] Burak M., Dackiewicz K., Pregiel P., Wrocławskie uczelnie tech-

niczne 1910–2010, Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wroc-

ław 2010.

[7] Der Architekt Gustav Oelsner. Licht, Luft und Farbe für Altona

an der Elbe, P. Michelis (Hrsg.), Dölling und Galitz, München–

Hamburg 2008.

[8] Hölscher P., Wrocław przełomu wieków. Artyści, galerie, kolek cjo-

nerzy sztuki i kręgi artystyczne, [w:]

J. Ilkosz, B. Störtkuhl (red.),

Hans Poelzig we Wrocławiu. Architektura i sztuka. 1900–1916,

Muzeum Architektury we Wrocławiu, Wrocław 2000, 19–31.

[9] Peltz F., Ist Breslau eine schöne Stadt?, „Schlesien” 1907/1908,

Jg. 1, 226–230.

[10] Neefe M., Die Bevölkerung der Stadt Breslau, [w:] Breslau. Lage,

Natur und Entwickelung, C.T. Wiskott, Breslau 1901, 106–122.

[11] Kononowicz W., Wrocław. Kierunki rozwoju urbanistycznego

w ok resie międzywojennym, Oﬁ cyna Wydawnicza PWr, Wrocław

1997.

[12] Gryglewska A., Studia nad architekturą XIX i XX wieku, cz. 4,

Wrocław na przełomie XIX i XX wieku – przemiana miasta

w ośrodek wielkomiejski i związane z nią zjawiska, [mps], raport

IHASziT PWr, Wrocław 2010.

[13] Molzahn J., Breslau nach dem Kriege, Grass, Barth & Comp.,

Breslau [1929].

[14] Gryglewska A., Architektura Wrocławia XIX–XX wieku w twór-

czości Richarda Plüddemanna, Oﬁ cyna Wydawnicza PWr, Wroc-

ław 1998.

[15] Gryglewska A., Wrocławskie hale targowe 1908–2008, Muzeum

Architektury we Wrocławiu, Wrocław 2008.

[16] Dackiewicz K., Budynek dawnego Laboratorium Maszyn, „Pryz-

mat” 2010, nr 1 specjalny, 13–16.

[17] [b.a.], Aus der Stadtverordneten-Versammlung. Beschlüsse der

Stadt verordneten–Versammlung in ihrer öffentlichen Sitzung vom

23.05.1907, „Breslauer Gemeinde-Blatt” 1907, Jg. 6, 429.

[18] [b.a.], Breslauer Adressbuch 1908, Breslau 1908.

[19] [b.a.], Auﬂ ösung des Bauamts H. R., „Breslauer Gemeinde-Blatt”

1911, Jg. 10, 458.

78 Agnieszka Gryglewska

Streszczenie

Tematem artykułu jest twórczość architektoniczna Gustava Oelsnera (1879–1956) we Wrocławiu w latach 1904–1911 w ramach pracy w admi-

nistracji państwowej przy budowie gmachów Wyższej Szkoły Technicznej oraz w administracji komunalnej na stanowisku miejskiego inspektora

budowlanego. W służbie miasta Oelsner projektował i realizował: budynki szkół (dwóch szkół ludowych i szkoły średniej), prace remontowe,

przebudowy i rozbudowy szpitali: Wszystkich Świętych i im. Johanna Wenzla-Hanckego, budowę tymczasowych pawilonów wystawowych

w parku Szczytnickim. Dzięki pracy pod kierunkiem architektów miasta Richarda Plüddemanna oraz Maxa Berga Oelsner zebrał doświadczenia ważne

dla jego przyszłej pracy w administracji budowlanej Katowic, Altony i Hamburga. We Wrocławiu miał on styczność ze środowiskiem zwolenników

reformy artystycznej około 1900 r., m.in. z Hansem Poelzigiem. Odrzucenie historyzującego detalu, użycie uproszczonych motywów regionalnej sztuki

budowlanej – stylu „rodzimego” (Heimatschutzstil), zwrócenie się ku idei tworzenia formy wynikającej z funkcji, konstrukcji i materiału to cechy, które

zbliżyły prace Oelsnera do rzeczowości architektury przemysłowej i dzieł awangardy dwudziestolecia międzywojennego.

Słowa kluczowe: Gustav Oelsner, architektura komunalna, architektura XIX–XX w., Wrocław, Niemcy

Abstract

The subject matter of this publication is the architectural creativity of Gustav Oelsner (1879–1956) in Wrocław in the years of 1904–1911 within the

range of his work in national administration on the construction of Wrocław University of Technology and council administration, as a municipal

building inspector. Serving the city Oelsner designed and built: schools (two primary schools and one secondary), restoration work, conversion and

extension of the All Saints and the Wenzel-Hancke hospitals, temporary exhibition pavilions in Szczytnicki Park. Working under the supervision

of city architects Richard Plüddemann and Max Berg, Oelsner gained a great deal of experience important for his future work in the building

administration in Katowice, Altona and Hamburg. In Wrocław he had contact with the circle of artistic reform followers around 1900, among others,

with Hans Poelzig. Rejection of historizing detail, use of simpliﬁ ed motives of regional building art – Heimatschutz-style, turning to the idea of

creating a form resulting from function, construction and material. These are the features that made Oelsner’s works close to objectivity of the

industrial architecture and works of interwar avant-garde.

Key words: Gustav Oelsner, municipal architecture, architecture of the turn of the 19

and 20

centuries, Wrocław, Germany

[20] Hasak M., Zurück zum Ziegelbau, „Ostdeutsche Bau-Zeitung”

1908, Jg. 6, 290–293.

[21] [b.a.], Breslau. Sonntag, 30. Januar. 1910. Volksschulgebäude an

der Ohlauer Chaussee, [w:] Neubauten u. Bauliche Veränderungen.

Wycinki ze „Schlesische Zeitung” w Bibliotece Uniwersyteckiej

(BU), Bd. 2, 13.12.1909–28.10.1910, 9.

[22] [b.a.], Der Neubau der Knabenmittelschule, „Breslauer Zeitung”

1909, Jg. 90, Nr. 253.

[23] [b.a.], Die Stelle eines Stadtbauinspektors, „Breslauer Gemeinde-

Blatt” 1911, Jg. 10, 458.

[24] [b.a.], Aus der Stadtverordneten-Versammlung. Antrag des Ma-

gistrats betr. Bau eines Volksschulhauses auf dem Grundstück

Steinstraße, „Breslauer Gemeinde-Blatt” 1907, Jg. 6, 277–278.

[25] Künstlerischer Städtebau um die Jahrhundertwende. Der Beitrag

von Karl Henrici, G. Curdes, R. Oehmichen (Hrsg.), Deutscher

Gemeindeverlag–Köln–Stuttgart–Berlin 1981.

[26] Oelsner [G.], Ueber „Modernen Krankenhausneubau”, „Schle si-

sche Gesellschaft für vaterländische Kultur” 1911, Abt. I, Me dizin,

Bd. 2, Jber. 89, 1–6.

[27] [b.a.], Breslau, Freitag, 7.04.1911. Moderner Krankenhausbau,

[w:] Neubauten u. Bauliche Veränderungen..., Bd. 3, 24.10.1909–

10.11.1910, 18–19.

[28] [b.a.], Breslau. Mittwoch, 16. Februar 1910, Neubau des Che mi -

schen Untersuchungsamtes, [w:] Neubauten u. Bauliche Verände-

rungen..., Bd. 2, 7–8.

[29] [b.a.], Breslau. Sonnabend, 5. März 1910, Das städtische chemische

Untersuchungsamt, [w:] Neubauten u. Bauliche Veränderungen...,

Bd. 2, 16–17.

[30] [b.a.], Die Stelle eines Stadtbauinspektors, „Breslauer Gemeinde-

Blatt” 1911, Jg. 10, 458.

Gustav Oelsner – architect and officer in Wrocław (Breslau) in the years 1904–1911

Agnieszka Gryglewska

doi:10.5277/arc150207

Abstract