Innovative nature of architectural creation of Victor Horta

2015

2(42)

DOI: 10.5277/arc150208

Barbara Widera*

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty

Innovative nature of architectural creation of Victor Horta

Belgijski architekt Victor Horta (1861–1947), uznawa-

ny za jednego z czołowych przedstawicieli secesji w ar -

chitekturze, urodził się w 1861 r. w Gandawie. Tam też

stu diował na Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jed-

nak największy wpływ na jego twórczość wywarł pobyt

w Paryżu, gdzie Horta zajmował się projektowaniem

wnętrz [1]. Młodego twórcę zafascynował dynamiczny

rozwój paryskiej metropolii oraz jej nowoczesne budowle

(takie jak dom handlowy Bon-Marché), w których wyko-

rzystywano połączenie żelaza i szkła [2, s. 537]. W 1879 r.

Horta powrócił do Belgii, by zająć się architekturą i po -

głę biać doświadczenia nabyte w stolicy Francji [3].

W 1884 r. ukończył studia na Akademii Sztuk Pięknych

w Brukseli. Jako początkujący architekt współpracował

z Alfonsem Balatem przy projekcie królewskich szklarni

w Laeken (Belgia, 1874–1895), gdzie po raz pierwszy wy -

korzystał nowoczesne zestawienie żelaza i szkła, które

tak

silnie zainspirowało go w Paryżu. Wkrótce potem Vic tor

Horta rozpoczął samodzielną praktykę architektoniczną.

Wśród obiektów zaprojektowanych przez Hortę znaj-

dują się jedne z najwybitniejszych dzieł architektury se -

cesyjnej. W 2000 r. na Liście Światowego Dziedzictwa

UNESCO umieszczono aż cztery spośród zrealizowanych

w Brukseli reprezentacyjnych budynków mieszkalnych au -

torstwa

Horty. Są to Hôtel Tassel (1893–1894) przy Rue

Paul-Emile Janson, Hôtel Solvay (1895–1898) przy

Avenue Louise, Hôtel van Eetvelde (1897–1901) przy

Ave nue Palmerstone oraz Maison et Atelier Horta (1898–

1901) przy Rue Américaine. Budowle te zostały uznane

The Belgian architect Victor Horta (1861–1947), con-

sidered to be one of the most brilliant protagonists of Art

Nouveau in architecture, was born in 1861 in Ghent. He

studied there at the Royal Academy of Fine Arts. However,

it was Horta’s stay in Paris, where he was involved in

interior design, that influenced his works the most [1].

The young designer was fascinated by the dynamic

growth of Paris and its modern buildings (such as Bon-

Marché department store) in which iron and glass were

used [2, p. 537]. In 1879, Horta returned to Belgium to

design architecture and further develop the experience

gained in the capitol of France [3]. In 1884, he finished

his studies at the Academy of Fine Arts in Brussels. As

a be ginning architect he cooperated with Alphonse Balat

in designing the royal Greenhouses of Laeken (Belgium,

1874–1895), where for the first time he used the innova-

tive combination of iron and glass which inspired him so

strongly in Paris. Soon afterwards Victor Horta opened

his own architectural design office.

Horta’s designs include some of the most exquisite

pieces of Art Nouveau architecture. In 2000, as many as

four representative residential buildings designed by Hor-

ta in Brussels were put on the UNESCO World He ritage

List. They include Hôtel Tassel (1893–1894) at Rue Paul-

Emile Janson, Hôtel Solvay (1895–1898) at Avenue

Louise, Hôtel van Eetvelde (1897–1901) at Ave nue Pal-

mer stone and Maison et Atelier Horta (1898–1901) at Rue

Américaine. These buildings were considered to be the

pioneering works of great significance both for Art Nou-

veau and for further development of architecture as such

[4]. Their distinctive and innovative features included an

open layout and freely designed plan, bold and consistent

introduction of daylight to all residential rooms, modern

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

80 Barbara Widera

za prace pionierskie, ogromnie istotne zarówno dla stylu

art nouveau, jak i dla dalszego rozwoju architektury jako

dziedziny [4]. Do wyróżniających je nowatorskich cech

należały otwarty plan i swobodnie zaprojektowany rzut,

zdecydowane i konsekwentne wprowadzanie światła

dzien nego do wszystkich pomieszczeń mieszkalnych, no -

woczesna i śmiało wyeksponowana konstrukcja oraz ca -

łościowy charakter koncepcji dekoracyjnej [4]. W dalszej

części tekstu zaprezentowano szczegółową charakterysty-

kę trzech spośród wymienionych obiektów.

Pierwszym budynkiem, w którym Horta uzewnętrznił

cechy secesji jako nowego nurtu w architekturze, był

Hôtel Tassel, wzniesiony dla profesora Tassela, wykładow-

cy matematyki na Uniwersytecie Brukselskim. Budowę

rozpoczęto w 1893 r., w okresie ważnych przekształceń

społecznych i obyczajowych. Horta jako jeden z pierw-

szych architektów przeciwstawił się powszechnej w XIX w.

tendencji do nadawania obiektom cech wcześniejszych

stylów architektonicznych. Poszukując źródła inspiracji,

które pozwoliłoby wyrazić charakter nowych czasów i nie

stanowiłoby kolejnego odwołania do dzieł antenatów, Hor -

ta zwrócił się ku naturze. W związku z dynamicz nym roz-

wojem nauk przyrodniczych czerpanie wzorców z tej właś-

nie dziedziny pozwalało połączyć w architekturze wyrazisty,

pierwotny charakter natury z ekspresyjną wizją nowości.

W Hôtel Tassel, wykorzystując wcześniejsze doświad-

czenia w łączeniu żelaza i szkła, Horta zaprojektował

ele wację o prostych, nowoczesnych formach, pozbawio-

nych wyraźnych odwołań do historii architektury. Ko lum-

ny zastąpił kamiennymi słupami, którym w dolnej i gór-

nej części nadał miękkie, biologiczne kształty, sugerujące

wyrastające z fasady korzenie (il. 1a). Jako materiał ele wa-

cyjny zastosowano kombinację dwóch rodzajów wa pie -

nia: białego z Euville oraz jasnobeżowego z Sa vonnières.

Parter i obramienie drzwi podkreślono ciemniejszym pa -

sem kamienia o szaroniebieskim odcieniu, kontrastującym

z jasną fasadą. Środkową strefę elewacji zaakcentowano

wykuszem umieszczonym nad wejściem. Tę najbardziej

re prezentacyjną część obiektu ozdobiono witrażem wy -

pełniającym okna pierwszego piętra oraz biomorficzny -

mi dekoracjami z kamienia i żelaza. Na uwagę zasługują

smu kłe żelazne słupki pomiędzy oknami drugiego i trze-

cie go piętra, zwieńczone żeliwnym nadprożem. Ich wer-

tykalizm i lekkość pomagają wyeksponować zarówno

zwią zek z naturą, jak i koncepcję nowoczesności, która

sta ła się popularna w architekturze XX w.

Projektując układ funkcjonalno-przestrzenny w domu

Tassela, Horta opracował oryginalny i nowatorski plan,

jaki nigdy wcześniej nie pojawił się w tradycyjnych ka -

mie nicach brukselskich. Jego najważniejszymi celami

było oddzielenie strefy publicznej od prywatnej, stworze-

nie otwartej, jasnej przestrzeni wewnątrz budynku, a tak -

że wykreowanie spójnej, całościowej wizji dekoracyjno-

-kompozycyjnej, dla której głównym źródłem inspiracji

była natura. Wprowadzony przez Hortę podział na strefy

pozwolił na oddzielenie oficjalnej części domu, ulokowa-

nej w bezpośrednim sąsiedztwie ulicy, od jego części pry -

watnej,

umieszczonej w głębi działki. W ten sposób po w-

stały dwa równoległe, przykryte siodłowymi dachami

budynki, połączone przejściami na poziomie każdej kon-

and audaciously exposed structure as well as a comprehen-

sive character of the decorative concept [4]. The follow-

ing are detailed descriptions of three of those structures.

The first building where Horta demonstrated the cha-

racteristic features of Art Nouveau as a new current in

architecture was Hôtel Tassel built for Professor Tassel,

the lecturer of mathematics at the University of Brussels.

Its construction began in 1893, in the period of important

social and custom transformations. Horta was one of the

first architects to oppose the popular in the 19

century

trend to design structures with the features of earlier ar -

chi tectural styles. Looking for a source of inspiration

which would enable Horta to express the character of new

times and which would not be just another reference to

the works by predecessors, he turned to nature. As a result

of the development of natural sciences, drawing from the

patterns in that very area, it was possible to combine in

architecture the clear and primal character of nature with

the expressive vision of novelty.

Relying on his earlier experiences in combining iron

and glass, Horta designed the facade of Hôtel Tassel in

simple, modern forms with no clear allusions to the histo-

ry of architecture. He replaced pillars with stone co lumns

with soft, biological shapes in their bottom and top sec-

tions, suggesting roots growing from the facade (Fig. 1a).

He combined two kinds of limestone for the elevation:

white from Euville and light-beige from Savo nniè res. The

ground floor and the door frames were accen tuated with

a darker band of gray-blue stone, contrasting with the

light facade. The middle section of the fa cade is accentu-

ated by a bow window above the en trance. This most

representative part of the building was decorated

with

stained glass in the windows on the first floor and bio -

morphic

decoration of stone and iron. The slender iron

columns between the windows on the second and third

floors with cast iron lintels are worth noticing. Their ver-

ticalism and lightness further emphasize both the connec-

tion with nature and the conception of modernism which

became popular in the architecture of the 20

century.

Designing the functional and space layout of the Tassel

house, Horta developed an original and innovative plan

which had never before been used in traditional town-

houses in Brussels. Its most evident features included the

separation of public and private parts, the creation of an

open, light space inside the building, and the deve lopment

of a coherent, overall vision of de coration and composi-

tion with nature being its main source of inspiration. The

division of the zones enabled Horta to separate the official

part of the house located di rectly by the street from its

private part in the back of the plot. There were actually

two parallel buildings with saddle roofs connected with

passageways at the level of each floor but at the same

time with independent staircases.

The first building hosted

offices and representative fun

ctions for the guests, whereas

the other one provided resi

dential rooms and necessary

facilities. The 5.3 m long space

between the buildings was

covered with two skylights.

The official part of the townhouse had a reception area

at the ground level and rooms located above the entrance

to the building with a decorated staircase leading to them.

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty /Innovative nature of architectural creation of Victor Horta 81

dygnacji, lecz jednocześnie obsługiwane niezależnymi

klatkami schodowymi. W pierwszym pionie zgrupowano

funkcje biurowo-reprezentacyjne dostępne dla gości, na -

to miast w drugim – zarezerwowane dla domowników po -

miesz czenia mieszkalne wraz z niezbędnym zapleczem.

Przestrzeń pomiędzy budynkami, o długości 5,3 m, przy-

kryto dwoma świetlikami.

Na oficjalną część obiektu składały się strefa recepcyj-

na na poziomie parteru oraz pomieszczenia usytuowane

nad wejściem do budynku, do których prowadziła deko-

racyjna klatka schodowa. Należały do nich: salonik-palar-

nia z sześcioczęściowym witrażowym oknem na antre-

soli, biuro na pierwszym piętrze oraz gabinet na drugim

pięt rze. Po lewej stronie palarni umieszczono łazienkę

z toaletą, a po prawej laboratorium.

W dolnej strefie prywatnej znalazła się częściowo

zagłębiona w terenie kuchnia oraz przestronna i dobrze

doświetlona jadalnia na parterze z porte-fenêtre w wyku-

szu, przez który prowadziło przejście do ogrodu. Główna

jadalnia pełniła jednocześnie funkcję prywatnego salonu

Tasselów. Po prawej stronie jadalni znajdowały się scho-

dy kuchenne, a po lewej spiżarnia z windą, którą przesy-

łano posiłki z kuchni. Ponad jadalnią, na pierwszym pięt-

rze, ulokowano dużą sypialnię i mniejszą jadalnię, zaś na

drugim piętrze zaprojektowano dwie mniejsze sypialnie.

Budując niepowtarzalny nastój w projektowanym obiek-

cie,

Horta nie stronił od dramatycznych, potęgujących

wra żenia odbiorcy efektów. Temu celowi służyło np.

za -

sto so wanie w niewielkim, prywatnym domu zabiegu zna -

ne go z architektury pałacowej, polegającego na po prze dze-

niu większego i ważniejszego pomieszczenia mniejszym

i skromniejszym przedsionkiem. W Hôtel Tassel

przej ście

do ozdobnego i rozświetlonego holu głównego pro wa-

dziło przez znajdujący się tuż za drzwiami mały przed-

sionek na planie kwadratu oraz większy na planie oś-

The rooms included: a smoking parlor with six stained-

glass windows in a mezzanine, an office on the first floor

and a study on the second floor. On the left from the par-

lor there was a bathroom with toilet and a la boratory on

the right.

In the lower, private section there was a kitchen, part ly

below the ground level, and a spacious well illuminated

dining room on the ground floor with a French window in

the oriel leading out to the garden. The main dining room

was also used as a private living room for the Tassels. On

the right side of the dining room there were kitchen stairs,

and on the left a pantry with a lift to send meals from the

kitchen. Above the dining room, on the first floor, there

was a large bedroom and a smaller dining room, and two

smaller bedrooms on the second floor.

Building an unforgettable ambience in the house, Hor-

ta did not avoid dramatic elements to intensify the vie -

wers’ impression, such as for instance the application in

a small, private house of a design solution known from

the architecture of palaces, namely preceding a larger and

more important room with a smaller and less representa-

tive vestibule. At Hôtel Tassel such a small vestibule on

a square plan and a larger one on an octagonal plan lo -

cated right behind the door led to the decorated and well

illuminated main hall. The floor of that larger vestibule

covered with mosaic with oval ornaments, optically soft-

ened the form of the room. There was a direct passage -

way from this section to two less representative rooms:

a dressing room with a toilet on the left and a small study

on the right. Another passageway leading inside the house

was designed through a vestibule located on the left with

a white and red mosaic of spirally winding floral motifs.

The impression of a large and light space was intensi -

fied by covering the room with a slanted skylight with

al ternating bands of white and yellow matt glass. Darker,

Il. 1. Hôtel Tassel (1893–1894):

a) elewacja (proj. V. Horta)

/ SOFAM – Belgia);

b) główna klatka schodowa

(proj. V. Horta)

/ SOFAM – Belgia)

Fig. 1. Hôtel Tassel (1893–1894):

a) facade (designed by V. Horta);

/ SOFAM – Belgium);

b) main staircase

(designed by V. Horta)

/ SOFAM – Belgium)

82 Barbara Widera

miokąta. Posadzka tego ostatniego, wyłożona mozaiką

o owal nym rysunku, optycznie zmiękczała formę po -

mieszczenia. Z tej strefy zapewniono bezpośrednie przej-

ścia do dwóch mniej reprezentacyjnych miejsc: gardero-

by z toaletą po lewej stronie oraz niewielkiego gabinetu

po prawej. Inne przejście do wnętrza domu prowadziło

przez usytuowany po lewej stronie westybul, wyłożony

biało-czerwoną mozaiką z wijącymi się spiralnie moty-

wami roślinnymi. Wrażenie obszernej, jasnej przestrzeni

spotęgowano dzięki przykryciu pomieszczenia ukośnym

świetlikiem z matowego szkła, ułożonego na przemian

bia łymi i żółtymi pasami. Ciemniejsze, nieco węższe

pa sy wraz z czarnymi podziałami tworzyły rysunek przy-

po mi nający kształtem pędy bambusa, będący motywem

zdobniczym zaczerpniętym ze sztuki japońskiej. Podob -

ny rodowód miały panele zdobiące ściany oraz witraże

w drzwiach oddzielających westybul od garderoby.

W celu otwarcia przestrzeni i wypełnienia jej światłem

słonecznym Horta wykorzystał efekt odbicia wnętrza

w zwierciadle. W holu głównym, na lewo od wejścia,

umieś c i ł lustra osadzone w ramach o miękkim, nieregular-

nym kształcie, charakterystycznym dla świata przyrody.

W lustrach tych odbijała się spektakularna przestrzeń ko -

mu nikacyjna łącząca dwie najbardziej reprezentacyjne

części domu: salon na parterze i gabinet na pierwszym

piętrze (il. 1b). Architekt uzyskał w ten sposób podwójny

efekt. Przede wszystkim wykreował efektowną i spójną

scenerię w strefie wejściowej, która ze względu na swój

nowatorski charakter wywierała wielkie wrażenie na goś-

ciach odwiedzających dom profesora Tassela. Jedno cześ-

nie rozwiązał problem wąskiej działki, ponieważ zarówno

przestrzeń holu, jak i klatka schodowa, w rzeczywistości

raczej niewielkich rozmiarów, dzięki odbiciu w lustrze

uzyskały iluzję dodatkowej głębi, przez co cała strefa

wej ściowa stała się ozdobna i monumentalna.

Stopnie reprezentacyjnych schodów wykonano z bu -

kowego drewna w złotawym odcieniu, nadając im mięk-

kie formy, zaś ich dolną część poszerzono i zaokrąglono.

Podstawa schodów przypominała rozłożony ogon pawia.

Wyprofilowanie ich w ten sposób było podyktowane

głów nie kierunkiem poruszania się użytkowników, a za -

tem także bardzo komfortowe. Jednak o wyjątkowości

scho dów reprezentacyjnych w Hôtel Tassel decydowała

przede wszystkim ich konstrukcja. Jej wyraźnie uka zane

żelaz ne elementy zostały ukształtowane z nie zwyk łą swo-

bodą, ale i wielką precyzją. Horta zastosował w nich mo -

tywy dekoracyjne zaczerpnięte ze świata przyrody. Dy -

namicznie poprowadzone, miękkie linie oplatały słupy

i w niemal biologiczny sposób wyrastały z konstrukcji

scho dów, płynnie przechodząc w upodobnione do egzo-

tycznych kwiatów żyrandole. Niespokojnie falujące orna-

menty w dekoracji malarskiej, której autorem był Henri

Baes, pokrywały powierzchnie ścian i sufitu niczym splą-

tane łodygi roślin. Podobne motywy wykorzystano w ba -

lustradach schodów, zdobiących posadzki mozaikach,

a na wet w klamkach, uchwytach, grzejnikach oraz orygi-

nalnych wieszakach na ubrania umieszczonych w są sia-

du jącej z ho lem garderobie. Schody reprezentacyjne koń-

czyły się na poziomie pierwszej kondygnacji. Ich górną

część rozjaśniono kolejnym świetlikiem, tym razem

slightly narrower bands with black divisions created

a drawing resembling the shape of bamboo shoots, being

a motif taken from Japanese art. The panels decorating the

walls and stained glass in the door separating the vesti-

bule from the dressing room had a similar origin.

In order to open the space and fill it with sunlight Horta

used the mirror reflection effect. In the main hall, to the

left from the entrance, he placed mirrors with soft, irregu-

lar frames, characteristic for the world of nature. The

mirrors reflected a spectacular circulation space connect-

ing two most representative parts of the house: living-

room on the ground floor and the study on the first floor

(Fig. 1b). This way, on the one hand, the architect created

an effective and uniform space in the entrance area which,

due to its innovative character was highly impressive for

the guests visiting the house of Professor Tassel. On the

other hand, the problem of the narrow plot was solved

because both the space of the hall as well as the staircase,

which was in fact rather small, created as a result of the

reflection in the mirror an illusion of additional depth and

consequently the whole entrance area was ornamented

and monumental.

The steps of the representative stairs were made from

golden beech wood, giving them a soft form, and their

lower part was widened and rounded. The basis of the

stairs resembled a spread out peacock tail. They were de -

signed that way mainly because of the direction of move-

ment of the users and therefore also for their comfort.

However, it was their structure which prima rily deter-

mined the uniqueness of the representative stairs at Hôtel

Tassel. Its clearly ex posed iron elements were de signed

with unusual freedom as well as great precision. Horta

used in them the de co rative motifs taken from na ture. The

dynamically marked soft lines entwined around the col-

umns and al most biologically grew from the structure of

the stairs and gradually turned into chandeliers similar to

exotic flowers. The uneasy curved ornaments in the paint-

ing de coration de signed by Henri Baes covered the walls

and ceiling like in tertwined stalks of plants. Similar mo -

tifs were used in the balustrade of the stairs, floor mo -

saics, and even in door knobs, handles, radiators and ori-

ginal hangers for clothes in the dressing room adjacent to

the hall. The representative stairs ended at the level of the

first floor. Their upper section was illuminated with the

ano ther skylight, this time allowing white, diffused light.

A slightly less representative circulation space, whose

frag ment was decorated with imposing stained glass with

a sea side landscape also clearly in spired by Ja panese art

led to the uppermost part of the building.

The overall character of the interior was additionally

em phasized by its uniform colors. The natural tones, po -

pular in environment in this part of Europe, further accen-

tuated the dynamism of nature. Most surfaces in the cir-

culation space were covered with climbing plants. Horta

created the effect of “vertical expansion” characteristic of

the world of plants [5, p. 47]. With its warm shades of

yellow, orange, mild red and light brown, Hôtel Tassel

seemed to be always illuminated with sunlight. This effect

was am plified with large windows in the facade and the

skylights in the roof.

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty /Innovative nature of architectural creation of Victor Horta 83

wpusz cza ją cym białe, rozproszone światło. Do najwyżej

po ło żonej części budynku prowadził nieco skromniejszy

ciąg ko munikacyjny, którego fragment udekorowano im -

po nu jącym witrażem przedstawiającym pejzaż nad mor-

ski i po nownie ujawniającym wyraźne inspiracje sztu ką

ja pońską.

Całościowy charakter wnętrza został dodatkowo pod-

kreślony poprzez jego spójną kolorystykę. Naturalne bar wy,

powszechnie występujące w przyrodzie w tej części Europy,

pozwalały zaakcentować niezwykły dynamizm przy rody.

Wizerunkami wijących się pnączy pokryto więk szość po -

wierzchni w strefie komunikacyjnej. Horta wy kreo wał

efekt charakterystycznej dla świata roślin „wer ty kalnej

eks pansji” [5, s. 47].

Dzięki ciepłym odcieniom żółci, po -

ma rańczu, łagodnej czerwieni i jasnego brą zu Hôtel Tassel

sprawiał wrażenie nieustannie roz świet lo nego słonecz -

nym blaskiem. Efekt ten wspomagały duże okna w elewa-

cji oraz umieszczone w powierzchni dachu świetliki.

Należy zwrócić uwagę na to, że wprowadzanie dużej

ilości światła do pomieszczeń mieszkalnych było ogólną

tendencją secesji i pozostawało w zgodzie z założeniem,

iż zarówno światło, jak i ciepło słoneczne są niezbędne do

życia i prawidłowego funkcjonowania większości żywych

gatunków, a zatem także człowieka. W przypadku Hôtel

Tassel schody tworzyły naturalną studnię słoneczną i wspo-

magały

prawidłową dystrybucję światła dziennego w bu -

dynku. Jednocześnie Horta doceniał możliwości, ja kie

dawało kreatywne wykorzystanie światła elektrycznego.

W Hôtel Tassel uwydatnił to, projektując wyrastają ce z ba -

lustrady schodów mosiężne lampy, o kielichach w kształ cie

białych kwiatów. Planując rozwiązania dla siedziby Tassela,

Horta po raz pierwszy wprowadził również opracowany

przez siebie eksperymentalny system ogrzewania i wentyla-

cji, który następnie zastosował we własnym do mu i atelier.

Hôtel Tassel ukończono w 1894. Ze względu na swój

niepowtarzalny charakter budynek został uznany za jeden

z kluczowych obiektów wyznaczających kierunki rozwo-

ju architektury XX-wiecznej [4]. Po II wojnie światowej

dom podzielono na mniejsze mieszkania. Stan ten utrzymy-

wał się do 1976, kiedy to budynek został zakupiony przez

architekta Jeana Delhaye, który odrestaurował jego fa sa -

dę i zaadaptował obiekt na potrzeby prestiżowego biura

Mimo że Hôtel Tassel i jego reprezentacyjne schody są

jednym z najbardziej znanych dzieł secesyjnych, to zda-

niem Davida Watkina najbardziej ambitnym rozwiąza-

niem w zakresie klatek schodowych zaprojektowanych

przez Hortę była oktogonalna strefa komunikacyjna

w Hôtel van Eetvelde [2, s. 537]. Hôtel van Eetvelde był

jednocześnie jednym z najbardziej prestiżowych budyn-

ków zaprojektowanych przez tego architekta. Inwestorem

był dyplomata, Edmond van Eetvelde, Sekretarz Gene-

ralny Wol nego Państwa Kongo

. W 1895 r. zlecił on Hor-

Obecnie Hôtel Tassel jest siedzibą European Food Information

Council (EUFIC).

Wolne Państwo Kongo funkcjonowało w latach 1885–1908

i było obszarem w środkowej Afryce (o powierzchni przekraczającej

2 mln km

), oddanym pod władzę króla Belgii, Leopolda II. Król trak-

tował tę kolonię jako swoją prywatną własność, a van Eetvelde, jako

Sekretarz Generalny Konga, cieszył się szczególnymi względami króla

It should be noted that the introduction of a great deal

of light to the residential rooms was the general feature of

Art Nouveau and it was in line with the assumption that

both light and sun warmth are indispensable for life and

proper existence of most living species, including people.

In the case of Hôtel Tassel the stairs created a natural light

well and they helped with the correct distribution of day-

light in the building. At the same time Horta appreciated

the possibilities of creatively used electric light. He dem-

onstrated that at Hôtel Tassel by designing the cast iron

lamps growing out of the balustrade of the stairs with

caly xes in the shape of white flowers. Planning the design

for Tassel’s house, Horta introduced for the first time an

ex pe ri mental heating and ventilation system deve l oped

by himself which he later also used in his own house

and atelier.

Hôtel Tassel was completed in 1894. Due to its unique

character the building was considered to be one of the

most fundamental structures determining the direction of

the development of the 20

century architecture [4]. After

World War II, the house was divided into smaller apart-

ments. Such a situation continued until 1976 when the

building was bought by the architect Jean Delhaye who

restored its facade and converted it for the needs of

a prestigious office

Although Hôtel Tassel and its representative stairs are

one of the most famous masterpieces of Art Nouveau, the

most ambitious staircase designed by Horta in the opinion

of David Watkin was the octagonal circulation space at

Hôtel van Eetvelde [2, p. 537]. Hôtel van Eetvelde was

also one of the most prestigious buildings designed by this

architect. The investor was a diplomat, Edmond van Eet -

velde, Secretary General of the Congo Free State

. In 1895,

he commissioned from Horta the design of a house for his

family that would be also a proper setting to receive im -

portant guests from all over the world [4]. The construc-

tion works began in 1897. In 1900, its west wing, and a year

later its east wing was awarded the occupancy permit.

The structure comprised three buildings functioning as

a whole but with different form and function. The main

and the most important part of the structure was located

in the middle of an irregular layout and it was located at

Avenue Palmerston 4. Designing the facade of that part of

Hôtel van Eetvelde, Horta further developed the solutions

applied in Hôtel Tassel and even with greater audacity he

used the possibilities of combining iron and glass. Two

middle floors in the four-storied building were projected

to create a bow window along the whole width of the

facade. It had exquisite, iron riveted beams and slender

columns, also made of iron which divided the surface

vertically into five sections. In order to avoid monotony

and provide a flowing rhythm, Horta slightly widened the

At present Hôtel Tassel is the seat of the European Food

Information Council (EUFIC).

The Congo Free State existed in 1885–1908 and it was a large

area in the middle of Africa (over 2 million km

) controlled by the king

of Belgium, Leopold II. The king treated that colony as his private prop-

erty and van Eetvelde, as Secretary General of the Congo, enjoyed

special favors of the king and was specially appreciated by the society.

84 Barbara Widera

cie zaprojektowanie domu dla swojej rodziny, który na -

dawałby się równocześnie do podejmowania ważnych

gości z całego świata [4]. Prace budowlane rozpoczęto

w 1897. W 1900 r. oddano do użytku skrzydło zachodnie,

a rok później również wschodnie.

Zespół składał się z trzech budynków funkcjonujących

jako całość, lecz wydzielonych poprzez odrębną formę

i funkcję. Główna i najwyższa część obiektu była umiesz-

czona pośrodku nieregularnego układu kompozycyjnego

i znajdowała się przy Avenue Palmerston 4. Projektując

fasadę tej części Hôtel van Eetvelde, Horta rozwinął do -

świadczenia z Hôtel Tassel i jeszcze odważniej wykorzy-

stał możliwości wynikające z połączenia żelaza ze szkłem.

W czteropi

ętrowym budynku dwie środkowe kondygna-

cje wysunięto, tworząc wykusz poprowadzony przez całą

szerokość elewacji. Zwracały w nim uwagę żelazne nito-

wane belki oraz smukłe słupki, także wykonane z żelaza,

które wprowadzały wertykalny podział na pięć części.

Aby uniknąć monotonii i uzyskać falujący rytm, Horta

po szerzył nieznacznie element środkowy oraz dwa ele-

menty zewnętrzne, oddzielając je od siebie węższymi

pionowymi pasami. Większość powierzchni między słup-

kami wypełniły wielkie tafle okien. Pola pod oknami

ude korowano mozaikami z dyskretnym roślinnym orna-

men tem. Wykusz zwieńczono żelazną balustradą tarasu,

po nad którym umieszczono kolejne dwa okna. Żeliwne

ko lum ny o biomorficznie ukształtowanych głowicach

i ba zach podtrzymywały nitowaną belkę nadproża. Dzięki

opisanym środkom budynek nabrał wyrazistego, nieco

przemysłowego charakteru, co było nowością w przypad-

ku prestiżowej rezydencji. Fasada głównego obiektu kon-

trastowała z dwoma pozostałymi, dla których Horta za -

projektował elewacje z białego kamienia. Wynikało to

z za mierzonego przez architekta podkreślenia prestiżowej

funkcji części centralnej.

W Hôtel van Eetvelde Horta zastosował układ nieco

podobny do układu w domu Tassela. Tu również wydzie-

lił dwie nakryte dachami siodłowymi części, jedną od

frontu, drugą w głębi działki. Pośrodku połączył je repre-

zentacyjną przestrzenią centralną, w której umieścił og -

ród zimowy zwieńczony monumentalnym świetlikiem.

Takie rozwiązanie było podyktowane wydłużonym kształ-

tem działki, której szerokość wynosiła 9 m przy dłu gości

około 32 m. Jednocześnie architekt wydzielił trzy grupy

funkcjonalne. Pierwszą z nich stanowiły pry wat ne aparta-

menty rodziny van Eetvelde, które ulokowano na drugim

i trzecim piętrze. Należały do nich: salon, jadalnia, sypial-

nie, łazienka, toaleta i garderoba. Druga grupa obejmowa-

ła zajmujące pierwsze piętro pomieszczenia recepcyjne, w

których przyjmowano gości. Trzecią grupę tworzyły po -

miesz czenia przeznaczone dla służby: kuchnia, zmy wal nia

i pralnia na parterze oraz pokoje mieszkalne na poddaszu.

Hol na parterze otwierał się na umieszczony po lewej

stronie salonik oraz umożliwiał przejście na zaplecze

budynku. Poprowadzony diagonalnie korytarz wiódł do

ośmiobocznego pomieszczenia przykrytego świetlikiem,

rozpoczynając jednocześnie strefę komunikacyjną okala-

i zajmował wyjątkową pozycję w społeczeństwie.

middle and two external elements, separating them from

one another with narrower vertical strips. Most surfaces

between the columns were filled with huge window panes.

The panels below the windows were decorated with

mo saics with discrete floral ornaments. The bow win dow

was capped with an iron balustrade of the terrace, with

two more windows above it. The cast iron columns with

biomorphically shaped capitals and bases supported the

riveted lintel. Due to the application of those means the

building acquired a clear, slightly industrial character,

which was innovative for a prestigious residence. The fa -

cade of the main structure contrasted with the other two

whose facades were designed by Horta from white stone.

This was the result of a deliberate emphasis put by the

architect on the prestigious function of the central part.

At Hôtel van Eetvelde Horta used the layout somewhat

similar to that of Tassel’s house. He divided the building

in two parts covered with saddle roofs, one from the front

and the other at the back of the plot. He connected them

with a representative and spacious central part where he

designed a garden room with a monumental sky light.

Such a solution was required by an enlongated shape of

the plot (9 m wide and about 32 m long). Furthermore, the

architect separated three functional groups. The first of

them included private rooms of the van Eetvelde fa mi ly

located on the second and third floors, such as a living-

room, a dining-room, bedrooms, a bathroom, a toilet and

a dressing room. The second group included the reception

rooms located on the first floor for guests. The third group

included rooms for the staff, such as a kitchen, a washing

room and a laundry room on the ground floor as well as

residential rooms in the attic.

The hall on the ground floor opened to the parlor on the

left and provided a passageway to the back of the build-

ing. The corridor led diagonally to an octagonal room

with a skylight, which was also the beginning of the cir-

culation space around the garden room and spirally climb-

ing up. The stairs led to a mezzanine and further to the

first floor which had a hall going to the dining room

located in the back of the plot. Two other staircases were

leading from that hall illuminated through the openings

made in the wall of the octagonal space. Another flight of

stairs was designed above the garden room and led to the

living room and study on master van Eetvelde. The sky-

light above the garden room was supported by 8 pillars

and 32 ribs.

Despite its optical lightness the form of the roof was

rather complicated. The middle and the external sections

were raised upwards, creating a wavy depression in bet-

ween them. The shape of that unusual structure resembled

an upside down calyx, a shell or a slightly flattened

bowler hat, which did not resemble the traditional dome

shape. Most of the skylight surface was filled with milk,

white glass. The external part of the rotary was accentu-

ated with a yellow and pastel green stained glass with

floral decorative motifs. The central part had a golden and

orange crown with intertwined stalks and leaves. The

warm colors were emphasized with iron structural ele-

ments painted gold and decorated balustrades around the

garden room. The walls around the central room were

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty /Innovative nature of architectural creation of Victor Horta 85

jącą ogród zimowy i spiralnie wznoszącą się ku górze.

Schody wiodły na antresolę, a z niej na pierwsze piętro,

skąd odchodził hol do jadalni ulokowanej w głębi działki.

Z tego holu wyprowadzono dwie kolejne klatki schodowe

doświetlone przez otwory wycięte w ścianie oktogonalnej

przestrzeni centralnej. Kolejny bieg schodów wznosił się

nad ogrodem zimowym i wiódł do salonu oraz gabinetu

pana van Eetvelde. Znajdujący się nad ogrodem zimo-

wym świetlik opierał się na 8 filarach oraz 32 żebrach.

Mimo optycznej lekkości forma zadaszenia była dość

skomplikowana. Części: środkowa i zewnętrzna były wy -

nie sione w górę, zaś pomiędzy nimi powstało faliste za -

głębienie. Nietypowa struktura kształtem przypominała

odwrócony dzwonowaty kielich kwiatu, muszlę lub nieco

spłaszczony melonik, zdecydowanie odbiegając od trady-

cyjnej formy kopuły. Większość powierzchni świetlika

wypełniono szkłem w kolorze mlecznej bieli. Zewnętrzną

strefę ronda zaakcentowano witrażem z odcieniami żółci

i pastelowej zieleni oraz floralnymi motywami dekoracyj-

nymi. W centralnej części umieszczono złoto-pomarań-

czową koronę ze splecionych łodyg i liści. Ciepłe barwy

podkreślono złotym kolorem żelaznych elementów kon-

strukcyjnych i ozdobnych balustrad okalających ogród

zimowy. Ściany wokół centralnego pomieszczenia wyło-

żono zielonymi marmurowymi płytami, harmonizujący-

mi z zielono-pomarańczowymi mozaikami na podłogach.

W podobnym charakterze utrzymane były pozostałe

dekoracje strefy wejściowej oraz całego parteru. Mozaiki

na podłogach wykonano z żółtego i czerwonego marmuru,

a okładziny ścian z marmurowych płyt w kolorze różo-

wym i białym, z widocznymi czarnymi żyłkowaniami.

Kominek w salonie obudowano czerwonym marmurem.

Z kolei wykonany z drewna mahoniowego kasetonowy

sufit w jadalni ujawniał inspiracje japońskie.

Liczne okna i monumentalny świetlik przyczyniały się

do wypełnienia wnętrz domu van Eetvelde dużą ilością

światła słonecznego. Dotyczyło to zarówno głównego bu -

dynku, jak i pozostałych części założenia. Podobnie jak

w projekcie dla Tassela, także i w tym przypadku Horta

do cenił istotny wpływ światła elektrycznego na kreowa-

nie nastroju w pomieszczeniach. Złoty odcień elementów

konstrukcyjnych współgrał z zaprojektowanymi przez

architekta dekoracyjnymi lampami oraz z ich delikatnym

światłem. Z charakterystyczną dla secesji dbałością o de -

tal Horta opracował projekty stolarki drzwiowej i okien-

nej, mebli, akcesoriów i drobnych elementów, takich jak

klamki, uchwyty czy grzejniki. System ogrzewania w Hô -

tel van Eetvelde był rozwinięciem koncepcji zapoczątko-

wanej przez Hortę w domu Tassela.

Po śmierci pani van Eetvelde w 1920 r. posiadłość

podzielono na dwie części. Wówczas także znajdujący się

na posesji Palmerston 2 wjazd do garażu zastąpiono sze-

rokim oknem doświetlającym piwnicę. Budynek przy

Pal merston 4 nabyła rodzina Pouppez de Kettenis. Od

1950 r. obiekt jest własnością Fédération de l’Industrie du

Gaz (FIGAZ), która wykorzystuje go do celów biuro-

wych i reprezentacyjnych. W 1988 r. FIGAZ rozpoczął

prace konserwatorskie, które zlecono dwóm architektom:

dawnemu uczniowi Horty, Jeanowi Delhaye oraz Barbarze

Van Der Wee [4].

clad with green marble slabs, matching the green and

orange floor mosaics. The other decorations in the en -

trance area and the whole ground floor were similar in

cha racter. The floor mosaics were made from yellow and

red marble, and the walls were clad with pink and white

marble slabs with visible black veins. The fireplace in the

living room was covered with red marble. The ceiling in

the dining room covered with mahogany coffers demon-

strated Japanese inspirations.

A great deal of sunlight illuminated the interior of van

Eet velde’s house through numerous windows and a mo -

numental skylight. This referred to both the main building

and the other parts of the complex. In this case, similarly

to the design for Tassel, Horta appreciated the significant

influence of electric light on the creation of a special at -

mosphere in the room. The golden color of the structural

elements matched the decorative lamps designed by the

architect and their delicate light. With special care for

details so characteristic of Art Nouveau, Horta developed

the design of door and window joinery, furniture, acces-

sories and small elements, such as doorknobs, handles or

radiators. The heating system at Hôtel van Eetvelde was

a further development of the conception introduced by

Hor ta in Tassel’s house.

After Ms. van Eetvelde’s death in 1920, the property

was divided in two parts. Also at that time the door to the

garage located on the plot at Palmerston 2 was replaced

with a wide window providing light to the basement. The

building at Palmerston 4 was bought by the Pouppez de

Kettenis family. Since 1950, the complex has been owned

by Fédération de l’Industrie du Gaz (FIGAZ) which has

been using it for office and representative purposes. In

1988, FIGAZ started restoration works which were com-

missioned to two architects: former student of Horta, Jean

Delhaye, and Barbara Van Der Wee [4].

In 1898, Horta started the construction of the Maison

et Atelier Horta – two connected houses, one of which he

used as his private residence and the other as an architec-

tural and sculpture studio. The buildings were constructed

on two plots at Rue Américaine 22 and 23. The place

which Horta chose for his seat was located in Saint Gilles

so it was in the same neighborhood where Hôtel Tassel

and Hôtel Solvay were built. It was an elegant district

with special star layout of the streets, numerous green

areas, and its atmosphere was similar to that of Paris from

which the architect had many memories.

The original version of both buildings was completed

in 1901. In 1906, after the divorce with his first wife,

Horta rented both houses for some time, however, soon he

decided to move back in to reside in them and make seve-

ral changes. First of all he added a terrace and a garden

room and extended the atelier [4]. In 1911, the front

facade was changed because Horta decided to convert

part of the atelier and design some space for a garage on

the ground floor. In 1919, Horta sold the house to major

Henri Pinte, and he moved to the most prestigious street

of Saint Gilles – Avenue Louise [6].

Just like with his other designs, Horta had to face the

problem of narrow space also in his own house. Both

plots were in total 12.5 m wide. It was the architect’s intent

86 Barbara Widera

W 1898 r. Horta rozpoczął budowę Maison et Atelier

Horta – dwóch połączonych domów, z których jeden peł-

nił funkcję jego prywatnej rezydencji, a drugi pracowni

architektonicznej i rzeźbiarskiej. Budynki zrealizowano

na działkach przy Rue Américaine 22 i 23. Miejsce, które

Horta wybrał na swoją siedzibę, znajdowało się w Saint

Gilles, a zatem w tej samej okolicy, w której powstały

Hôtel Tassel i Hôtel Solvay. Była to elegancka dzielnica

wyróżniająca się gwiaździstym układem ulic, dużą ilością

zieleni i atmosferą przypominającą Paryż, z którym wią-

zało się tak wiele wspomnień architekta.

Pierwotna wersja obu budynków została ukończona

w 1901 r. W 1906 r., po rozwodzie ze swoją pierwszą

żo ną, Horta na pewien czas wynajął oba domy, jednak

wkrót ce postanowił ponownie w nich zamieszkać i wpro-

wadzić kilka zmian. Przede wszystkim dobudował taras

i ogród zimowy oraz powiększył atelier [4]. W 1911 r.

zmia nie uległa również fasada frontowa, ponieważ Horta

zde cydował się na przekształcenie części atelier i wygos-

po darowanie na parterze miejsca na garaż. W 1919 r.

Hor ta sprzedał dom majorowi Henri Pintemu, a sam prze-

pro wadził się na najbardziej elitarną ulicę dzielnicy Saint

Gilles – Avenue Louise [6].

Podobnie jak w poprzednich projektach, także i w do mu

własnym Horta musiał zmierzyć się z problemem wąs kiej

przestrzeni. Obie działki miały łączną szerokość 12,5 m.

Intencją architekta było stworzenie dwóch niezależnych

stref, ściśle powiązanych układem funkcjonalno-przes-

trzen nym. Całościową kompozycję widać w sposobie

kształ to wa nia obu fasad. Wykonano je z jasnych wapieni

z Euville i Savonnières, występujących w połączeniu

z że la zem, drewnem i szkłem. Najbardziej charakterystycz-

ną cechą tej elewacji była doskonała integracja konstruk-

cji i dekoracji.

W fasadzie atelier przy Rue Américaine 23 domino-

wały duże przeszklenia. Na parterze asymetrycznie umiesz-

czone po lewej stronie drzwi wejściowe były węższe

i skrom niejsze od monumentalnego okna po prawej, po -

prowadzonego przez całą wysokość kondygnacji i od -

dzielonego od ulicy ozdobną, żelazną barierk

. Okna

pierw szego piętra równoważyły tę kompozycję poprzez

od wrócenie układu. Pojedyncze, węższe okno znalazło

się po prawej stronie, zaś po lewej szeroki otwór stworzył

dwie nakładające się warstwy. Kamieniarka z żelaznym

słupkiem pośrodku tworzyła warstwę zewnętrzną, dzie -

ląc okno na dwie części, podczas gdy dębowa stolarka

okienna, widoczna w głębi, uformowała potrójną ramę,

w której osadzono trzy skrzydła okienne. Na najwyższej

kondygnacji okna rozdzielone dwiema wysuniętymi do

przodu kolumnami rozciągały się na szerokość elewacji.

Unikając motywów klasycznych, Horta nadał kolumnom

smukłą formę z bazami i głowicami w kształcie szponów.

W celu wprowadzenia do pracowni jak największej ilości

światła dziennego w przykrywającym tę część skośnym

dachu umieścił ogromne okno połaciowe.

Właśnie to okno wraz z balustradą zostało przez Hortę w 1911 r.

zdemontowane w celu uzyskania wjazdu do garażu. Do stanu oryginal-

nego przywrócono je w 1993 r. w wyniku prac konserwatorskich prowa-

dzonych przez arch. Barbarę Van Der Wee.

to create two independent zones which would be closely

connected with the functional and space layout. The whole

composition is clearly visible in the way both facades are

designed. They were made from light limestone from

Euville and Savonnières combined with iron, wood, and

glass. The most characteristic feature of this facade was

perfect integration of the structure with decoration.

The facade of the atelier at Rue Américaine 23 was

dominated by big glazings. On the ground floor, the front

door located asymmetrically on the left side was narrower

and less representative than the monumental window on

the right side which extended over the whole height of the

story and was separated from the street with a decorative,

iron balustrade

. The windows on the first floor provided

balance to the composition by reversing the layout.

A single, narrower window was located on the right side,

whereas on the left there was a wide opening creating two

overlapping layers. The external layer, created by the

window stonework with an iron post in the middle, di -

vided the window in two sections, whereas the oakwood

window joinery, visible in the back, formed a frame with

three window sashes. The windows on the highest floor

divided by two columns projected to the front took the

whole width of the facade. Avoiding classic motifs, Horta

designed slender columns with bases and capitals in the

shape of claws. In order to let as much daylight into the

studio as possible, he designed a huge roof window in the

sloping roof covering this part of the structure.

The front door in the house at number 25 was located

on the right side by the entrance to the atelier. Such a lay-

out joined the two buildings both in the facade composi-

tion (a composition axis was developed where the build-

ings were connected) and in the functional layout because

their circulation zones could be connected (Fig. 2). The

oakwood door with three sections, leading to the private

residence, was wider and more representative than that

leading to the studio.

The windows on the first and the second floors were

designed at equal distances between one another, creating

a rhythm of three vertical axes. Variety was added to this

harmonious layout by moving the surfaces where open-

ings were located. On the first floor, in the middle axis,

there was a door of the balcony which continued to the

right all the way to the end of the facade. In the part above

the entrance to the building, a round element was added

to the base of the balcony which provided a roof which

was optically light and natural in form, accentuating the

entrance area. The floor of the balcony was made from

matt glass supported on an iron structure which winding

biomorphic elements demonstrated the designer’s perfect

care for precision of details as well as excellent quality of

the metalwork craftsmanship. The columns of the balcony

at the top were connected with metal brackets supporting

an oriel with two windows, with a terrace on it and a de -

corated balustrade in the shape of butterfly wings.

This window with the balustrade was disassembled by Horta in

1911 in order to allow for the entry to the garage. Its original structure

was restored in 1993 by the architect Barbara Van Der Wee.

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty /Innovative nature of architectural creation of Victor Horta 87

The vertical part of the mansard roof above the terrace

had two lucarnes and it was covered with white ceramic

tiles. The upper part of the mansard, which was co ver ed

with red tiles, had an opening with a large stained-glass

window. This window allowed light from above and pro-

vided a screen for the lantern on top of the stair case.

The interior of Horta’s house and atelier was de signed

with a clear intent of opening the space and allow ing sun-

light to all rooms. Originally the atelier build ing on the

ground floor had two, and then after ex tension in 1908,

three rooms. The decoration of this part was elegant and

moderate. The staircase by the entrance to the building,

which was also accessible from the private part, led to the

first floor, to the waiting room and Horta’s study. On the

second floor the architect de signed his studio where he

would prepare sketches and designs by the bright light

entering through large windows and a glass ceiling. The

wide and comfortable stairs were also designed to the ba -

sement where the sculpture studio was situated.

The residential part had an enfilade room layout. As

the rooms had a system of depressed arches they were

connected to create one open and light suite of rooms

aligned with each other with varied functions [7]. They

had good daylighting through big windows and balcony

doors designed in both facades as well as a skylight above

the centrally located staircase. The circulation space was

improved by another staircase used only by the staff and

the residents, discretely hidden between the residential

part and the offices.

At the ground level the residential part had a parlor,

a dressing room and a small bathroom. It had an interest-

W domu pod numerem 25 drzwi frontowe usytuowa -

no po prawej stronie, obok wejścia do atelier. Taki układ

spajał oba budynki zarówno w kompozycji elewacji

(na sty ku budynków powstała oś kompozycyjna), jak

i w uk ładzie funkcjonalnym, ponieważ umożliwiał połą-

cze nie ich stref komunikacyjnych (il. 2). Dębowe drzwi

wio dące do prywatnej rezydencji były trójdzielne, szer sze

i bar dziej reprezentacyjne od prowadzących do pracowni.

Okna pierwszego i drugiego piętra rozmieszczono

w równych odstępach, tworząc rytm trzech pionowych

osi. Ten harmonijny układ urozmaicono przesunięciami

płasz czyzn, w których usytuowano otwory. Na pierw-

szym piętrze w środkowej osi znalazły się drzwi balkonu,

któ ry przeciągnięto ku prawej stronie aż do końca fasady.

W częś ci umieszczonej nad wejściem do budynku do

pod sta wy balkonu dodano zaokrąglony element, który

stworzył lekkie optycznie i naturalne w formie zadasze-

nie, akcentujące strefę wejściową. Pod

łogę balkonu wy -

konano z matowego szkła opartego na żelaznej konstruk-

cji, której wijące się biomorficzne elementy ujawniały

perfekcyjną dbałość projektanta o precyzję detalu, a także

doskonałą jakość rzemiosła kowalskiego. Słupki balkonu

u góry łączyły się z żelaznymi wspornikami podtrzymu-

jącymi wykusz z dwoma oknami, zwieńczony tarasem

i jego ozdobną balustradą w kształcie skrzydeł motyla.

W widocznej ponad tarasem pionowej części dachu

mansardowego umieszczono dwie lukarny, a jej po wierzch-

nię

wyłożono białymi płytkami ceramicznymi. Górną

część mansardy pokryto czerwoną dachówką, pozostawia-

jąc otwór, w którym zamontowano duże okno witrażowe.

Okno to umożliwiało wprowadzenie górnego światła i za -

pewniało osłonę latarni wieńczącej znajdującą się poniżej

klatkę schodową.

Wnętrza domu i pracowni Horty zostały zaprojektowa-

ne z wyraźną intencją otwierania przestrzeni i wpuszcza-

nia światła słonecznego do wszystkich pomieszczeń. W bu -

dynku atelier na parterze znajdowały się początkowo dwa,

a następnie (po rozbudowie w 1908) trzy po miesz cze nia.

Wystrój tej części był elegancki i stonowany. Znaj dująca

się przy wejściu do budynku klatka scho do wa, dostępna

również z części prywatnej, prowadziła na pierw sze pię-

tro, do poczekalni i gabinetu Horty. Na drugim piętrze

ar chitekt ulokował swoją pracownię, w któ rej w jasnym

świetle, wpadającym przez wielkie okna i szkla ny sufit,

przygotowywał szkice i projekty. Szerokie i wy godne

scho dy poprowadzono również do piwnicy, gdzie znajdo-

wało się atelier rzeźbiarskie.

W części mieszkalnej zastosowano amfiladowy układ

pomieszczeń. Dzięki konstrukcji wykorzystującej system

łuków koszowych pomieszczenia łączyły się w jeden ot -

warty i jasny ciąg przestrzeni o różnych funkcjach [7]. Ich

dobre doświetlenie zapewniały duże okna i drzwi balko-

nowe usytuowane w obu fasadach, a także świetlik nad

umieszczoną centralnie klatką schodową. Komunikację

usprawniała druga klatka schodowa, zarezerwowana dla

służby i domowników, dyskretnie schowana pomiędzy

częś c i ą mieszkalną a biurową.

Na poziomie terenu w budynku mieszkalnym znajdo-

wały się salonik, garderoba i niewielka łazienka. Inte re-

sującym i nowatorskim rozwiązaniem był system drzwi

Il. 2. Elewacja domu i atelier Horty,

obecnie muzeum (1898–1901)

(projekt V. Horta)

Fig. 2. Facade of Horta House and Atelier,

at present Horta Museum (1898–1901)

(designed by V. Horta)

88 Barbara Widera

ing and innovative system of sliding and leaf doors which

allowed for a simple conversion of the space for various

purposes [8]. The staircase on the left from the entrance

was clad with marble from Carrara and it led to the repre-

sentative rooms on the elevated ground floor, such as

a large living room from the side of the street and a dining

room connected with it in the back of the house. In 1906,

another, smaller living room was added to the dining

room with a passageway behind a glazed door leading to

the garden. Such a layout further emphasized the whole

composition of the interior.

The private rooms on the first floor included a parlor

and a boudoir as well as a bedroom with an adjacent

dressing room, as well as a bathroom and a toilet con-

nected with an internal door. A urinal discretely hidden in

the wardrobe by the bed was an intriguing solution. The

uppermost floor had rooms of Victor Horta’s daughter –

Simone. In 1906, a garden room and a terrace were added

to them in the back of the house [8].

The staircase in the uppermost floor of the building

had a platform at its end connecting it with the architect’s

studio in the residential part. The structure of the stairs

had in this place filigree iron columns, supporting the

stained-glass skylight above them (Fig. 3). They were

connected with the structure of the lamps hanging over

the stairs, combining structure, function, and ornaments

which was so typical of Horta. The effect of additional

illumination and optical enlargement of that space was

provided by the mirrors in the shape of butterfly wings

placed opposite each other.

Taking inspiration from nature and utmost care for

details resulted in a smooth and harmonious connection

of the surfaces of the walls and the ceilings as well as

a perfect harmony of all interior furnishing elements.

The iron structural frames, wooden doorleaves with

stained glass, stone and brick wall cladding as well as

textile furniture upholstery perfectly harmonized with

each other, creating a totally new interior environment

of the house. The mild, warm, pastel colors of the mod-

erate climate additionally unified the individual ele-

ments, which combined with the sunlight penetrating the

rooms created an effect of elegance and comfort. Horta

designed the electric lighting so that the colors changed

their shades in a carefully planned way [9, p. 92]. Just

like in Horta’s previous designs, the lamps in his house

had also extraordinary finesse and light, sophisticated

floral forms.

There is a large amount of original furniture in the

building, such as a set of sycamore furniture in the living

room from the side of the garden, furnishing of Horta’s

office, a lemon tree armchair and chair in the private par-

lor upstairs, a Japanese screen in the boudoir or Cuban

mahogany fur niture with silk upholstery designed by

Eugene Grasset and made at Prelle factory in Lyon [8].

In 1961, the municipality of Saint-Gilles bought the

house to organize the Museum of Horta in it. It was

opened in 1969. In 1973, the studio, which was also

bought by the city, was added to the museum. Jean Del-

haye began the restoration of the structure, and the works

were continued since 1989 by Barbara Van Der Wee.

przesuwnych i skrzydłowych, które w prosty sposób umo-

żliwiały adaptację przestrzeni do różnych potrzeb [8].

Klat ka schodowa na lewo od wejścia była wyłożona mar-

murem z Carrary i wiodła do reprezentacyjnych pomiesz-

czeń na podwyższonym parterze. Należały do nich duży

salon od strony ulicy oraz połączona z nim ja dalnia w głę-

bi domu. W 1906 r. do jadalni dobudowano drugi, mniej-

szy salon, z którego przez oszklone drzwi prowadziło

przejście do ogrodu. Taki układ jeszcze bardziej podkre-

ślił całościową kompozycję wnętrz.

Prywatne pomieszczenia na pierwszym piętrze składa-

ły się z saloniku i buduaru oraz sypialni i sąsiadującej z nią

garderoby, a także połączonych wewnętrznymi drzwia mi

łazienki i toalety. Intrygującym rozwiązaniem był ukry ty

dyskretnie w szafce przy łóżku pisuar. Na najwyższej

kondygnacji znajdowały się pokoje córki Victora Hor ty,

Simone. Do nich w 1906 r. dodano ogród zimowy i ta ras,

umieszczone na tyłach domu [8].

W najwyższej części budynku klatka schodowa koń-

czyła się podestem łączącym część mieszkalną z pracow-

nią architekta. W tym miejscu z konstrukcji schodów

wyrastały filigranowe żelazne słupki, tworzące podporę

dla umieszczonego powyżej świetlika z witrażem (il. 3).

Łączyły się one ze strukturą zwieszających się nad scho-

dami lamp, tworząc charakterystyczne dla Horty zespo-

lenie konstrukcji, funkcji i ornamentu. Efekt dodatkowe-

go rozświetlenia i optycznego powiększenia tej strefy

zapewniały zawieszone naprzeciw siebie lustra w kształ-

cie motylich skrzydeł.

Czerpanie inspiracji z natury oraz niezwykła dbałość

o detale zaowocowały płynnym i harmonijnym łączeniem

powierzchni ścian i sufitów, a także perfekcyjnym dopa-

sowaniem wszystkich elementów wyposażenia wnętrza.

Żelazne ramy konstrukcyjne, drewniane skrzydła drzwi

i wypełniające je witraże, kamienne i ceglane okładziny

ścian oraz tekstylne obicia mebli doskonale harmonizo-

wały ze sobą, kreując we wnętrzach domu zupełnie nowy

Il. 3. Świetlik na górną częścią klatki schodowej w domu Horty,

obecnie muzeum (1898–1901)

(proj. V. Horta)

Fig. 3. Skylight above the upper part of the staircase in Horta House

at present Museum Horta (1898–1901)

(designed by V. Horta)

Innowacyjny charakter twórczości Victora Horty /Innovative nature of architectural creation of Victor Horta 89

Summary

The houses designed by Victor Horta are only some

examples of his architectural designs. However, they do

show their highly original and innovative concept. The

buildings described above illustrate a transition from the

classical tradition of the past to the modern concepts

which developed in the 20

century architecture. The

most important elements of the new way of designing

include the application of a free plan and unknown earlier

space development solutions, exposure of the building

structure, integration of the elements of structure, sys-

tems, and decoration, creative drawing of inspirations

from nature, employment of organic structures, opening

space and introduction of daylight into the rooms, the use

of skylights and garden rooms, the use of staircases for

the distribution of light and air, demonstrating the beauty

of natural materials, audacious use of iron and glass,

designing compositions which are complete and coherent

in style, effective use of electric lighting to create special

atmosphere in architecture, designing innovative heating

systems and ventilation. All the features listed above

describe the very core of the modern 20

century archi-

tecture. Some concepts, such as opening space, introduc-

tion of sunlight, emphasizing the contact with nature, etc.

were further developed by the advocates of Modernism.

Other solutions, such as the distribution of light and air

through internal atria and circulation areas, are today the

basis of bioclimatic architecture. Although the forms of

ornaments have changed and the quality of craftsmanship

as well as the care for details have been replaced by

computer-controlled mass production, most of the archi-

tectural ideas initiated by Horta still remain relevant.

Translated by

Tadeusz Szałamacha

rodzaj środowiska. Łagodna, pastelowa kolorystyka,

utrzymana w ciepłych barwach klimatu umiarkowanego,

dodatkowo spajała poszczególne elementy, co w połącze-

niu z penetrującym pomieszczenia słonecznym światłem

tworzyło efekt elegancji i komfortu. Barwy we wnętrzach

zmieniały odcienie w precyzyjnie zaplanowany sposób

dzięki zaprojektowanemu przez Hortę oświetleniu ele k-

trycznemu [9, s. 92]. Jak w poprzednich realizacjach

Horty, także i w jego domu projekty lamp wyróżniały się

niezwykłą finezją i lekkością, przybierając wyszukane

formy kwiatowe.

W budynku zachowało się wiele oryginalnych mebli:

w salonie od strony ogrodu zestaw z drewna jaworowego,

wyposażenie biura Horty, fotel i krzesło z drewna cytry-

nowego w prywatnym saloniku na piętrze, japoński pa -

rawan w buduarze czy też meble z kubańskiego mahoniu

z jedwabnymi obiciami wykonanymi w zakładach Prelle

w Lyonie według projektu Eugene Grasseta [8].

W 1961 r. Gmina Saint-Gilles kupiła dom w celu zor-

ganizowania w nim Muzeum Horty. Otwarto je w 1969.

W 1973 r. włączono do niego również nabytą przez mia-

sto pracownię. Renowację obiektu rozpoczął Jean Del-

haye, a od 1989 prace prowadziła Barbara Van Der Wee.

Podsumowanie

Zaprojektowane przez Victora Hortę domy stanowiły

jedynie niewielką część jego twórczości architektonicz-

nej. Jednak już na ich przykładzie widać, jak bardzo ory-

ginalne i nowatorskie były koncepcje stworzone przez

tego architekta. W opisanych budynkach widoczne jest

przejście od klasycznej tradycji minionych epok do kon-

cepcji nowoczesności, która rozwinęła się w architektu-

rze XX w. Najważniejszymi elementami nowego spo-

sobu projektowania było zastosowanie wolnego planu

i nie spoty kanych dotąd rozwiązań przestrzennych, wy eks-

po nowanie konstrukcji budynku, zintegrowanie elemen-

tów konstrukcyjnych, instalacyjnych i dekoracyjnych,

krea tyw ne czerpanie inspiracji z przyrody, stosowanie

kon stru kcji organicznych, otwarcie przestrzeni i wpro wa-

dzanie światła dziennego do pomieszczeń, stosowanie

świet lików i ogrodów zimowych, wykorzystanie klatek

scho dowych do dystrybucji światła i powietrza, ukazywa-

nie piękna naturalnych materiałów, śmiałe użycie żelaza

i szkła, kreowanie całościowych i spójnych stylowo kom-

pozycji, efektywne zastosowanie oświetlenia elektrycz-

nego do tworzenia nastroju w architekturze, projekto-

wanie nowatorskich systemów ogrzewania i wentylacji.

Wszyst kie wymienione powyżej cechy stanowiły kwinte-

sencję nowoczesnej architektury XX w. Część koncepcji,

takich jak otwieranie przestrzeni, wprowadzanie światła

słonecznego, akcentowanie kontaktu z naturą itp. rozwi-

nęli zwolennicy modernizmu. Inne, takie jak dystrybucja

światła i powietrza przez wewnętrzne atria i piony komu-

nikacyjne, stanowią obecnie podstawę architektury bio-

klimatycznej. Zmieniły się formy ornamentalne, a rze-

mieślnicza jakość detalu ustąpiła miejsca sterowanej

komputerowo produkcji maszynowej, jednak większość

idei architektonicznych zapoczątkowanych przez Hortę

pozostała aktualna.

90 Barbara Widera

Bibliografia /References

[1] Dierkens-Aubry F., Horta: Art Nouveau to Modernism, Harry N.

Abrams, New York 1997.

[2] Watkin D., A History of Western Architecture, Laurence King Pub-

lishing, London 2005.

[3] Horta V., Aubry F., Bastin C., Evrard J., Horta ou la passion de

l’architecture, Ludion, Antwerp 2005.

[4] UNESCO World Heritage Center, Major Town Houses of the Archi-

tect Victor Horta, Brussels 2000, http://whc.unesco.org/en/list/1005

[accessed: 3.10.2014].

[5] Sembach K.J., Art nouveau, Taschen, Köln 2007.

[6] Musee Horta, Saint-Gilles, Brussels 2005, http://www.hortamuse-

um.be/fichiers/artnouveau_EN.pdf [accessed: 20.10.2014].

[7] Tschudi Madsen S., Art nouveau, Wydawnictwa Artystyczne i Fil-

mowe, Warszawa 1977.

[8] Verkruyssen A., Direction des Monuments et des Sites (DMS) du

Ministère de la Région de Bruxelles-Capitale (MRBC), Bruxelles

2008, http://www.irismonument.be [accessed: 24.10.2014].

[9] de la Bédoyère C., Secesja, Arkady, Warszawa 2007.

Streszczenie

W artykule przedstawiono nowatorski charakter twórczości belgijskiego architekta Victora Horty, który był jednym z pierwszych, a zarazem jednym

z najwybitniejszych przedstawicieli secesji w architekturze. Jego dzieła wywarły znaczący wpływ na rozwój architektury XX w. Wśród zaprojekto-

wanych przez Hortę obiektów na szczególną uwagę zasługują zrealizowane w Brukseli reprezentacyjne domy prywatne będące przedmiotem tego

opracowania: Hôtel Tassel (1893–1894) przy Rue Paul-Emile Janson, Hôtel van Eetvelde (1897–1901) przy Avenue Palmerstone oraz Maison et

Atelier Horta (1898–1901) przy Rue Américaine. Wymienione budynki zostały uznane za prace pionierskie i ogromnie istotne zarówno dla stylu

art nouveau, jak i dla dalszego rozwoju architektury współczesnej. Z tego powodu w 2000 r. umieszczono je na Liście Światowego Dziedzictwa

UNESCO. Do wyróżniających je nowatorskich cech należały otwarty plan i swobodnie zaprojektowany rzut, zdecydowane i konsekwentne wpro-

wadzanie światła dziennego do wszystkich pomieszczeń mieszkalnych, nowoczesna i śmiało wyeksponowana konstrukcja oraz całościowy charak-

ter koncepcji dekoracyjnej. Ważnymi elementami nowego sposobu projektowania było kreatywne czerpanie inspiracji z przyrody, stosowanie

konstrukcji organicznych, wykorzystanie klatek schodowych do dystrybucji światła i powietrza, stosowanie świetlików i ogrodów zimowych,

efektywne zastosowanie oświetlenia elektrycznego do tworzenia nastroju w architekturze, wprowadzanie nowatorskich systemów ogrzewania

i wentylacji, ukazywanie piękna naturalnych materiałów, a także śmiałe i nowoczesne wykorzystanie żelaza i szkła. Wszystkie wymienione powyżej

cechy stanowiły kwintesencję architektury XX w.

Słowa kluczowe: nowatorstwo secesji, architektura organiczna, konstrukcje organiczne, architektura współczesna, architektura biologiczna

Abstract

The Belgian architect Victor Horta, was one of the first and also one of the most outstanding representatives of Art Nouveau in architecture. The

innovative character of his works had a significant impact on the development of 20

century architecture. Among buildings designed by Horta

a group of luxury private residences in Brussels deserve special attention and therefore are the subject of this paper. These are: Hôtel Tassel (1893–

1894) at Rue Paul-Emile Janson, Hôtel van Eetvelde (1897–1901) on the Palmerston Avenue and Maison et Atelier Horta (1898–1901) on the Rue

Américaine. The mentioned buildings have been identified as the pioneering works, extremely important for the further development of both

Art Nouveau and modern architecture. Because of this reason they were inscribed on the UNESCO World Heritage List in 2000. Their distingui shing

innovative features were: open and free plan, common and consistent introduction of daylight to all living areas, modern and boldly exposed

structure and the comprehensive decorative concept. Other important elements of the new design were: the creative way to derive inspiration from

nature, the use of organic structure, the use of a stairway for the light and air distribution throughout the building, introduction of skylights and

winter gardens, efficient use of electric lighting to create the ambience in architecture, innovative heating and ventilation systems, expressiveness of

the natural materials beauty as well as bold and modern use of iron and glass. All the features mentioned above were the essence of the 20

century architecture.

Key words: innovation of Art Nouveau, organic architecture, organic structures, contemporary architecture, biological architecture

Innovative nature of architectural creation of Victor Horta

Barbara Widera

doi:10.5277/arc150208

Abstract