Innovative project of a botanical garden in Lublin dating back to 1964, by Oskar and Zofia Hans

Introduction

The aim of this paper is to present a little known idea of

ma naging the territory of the Botanical Garden in Lublin,

as suggested in the sixties of the 20

century by Oskar and

Zoﬁ a Hansen

. It is an unusual project, as it represents

Oskar Hansen was born on April, 12, 1922, in a Norwegian-

Russian family in Helsinki, he died on May, 11, 2005 in Warsaw, Po land.

He graduated the Faculty of Architecture of the Technical Uni versity in

Warsaw (1951). He studied architecture (1948–1950) in France within the

frames of a scholarship of the French government and passed a practice in

the ateliers of Pierre Jeanneret and Fernand Léger. He participated in

many congresses of Congrés International d’Archi tecture Moderne

(CIAM). He was a theoretician of architecture, creator of the theory of

Open Form – which is […] intended for interference of man and co-par-

ticipation of everything which will happen inside the mentioned form – it

combines cer tain types of constructional forms, assu ming their plastic

ex pressiveness, with the determined functional de sti nation [1, p. 136].

This theory was proclaimed during the CIAM Con gress in Otter lo. In the

sixties, Oskar Hansen elaborated the theory of Li near Conti nuous System

(LCS) which was a transposition of the Open Form to urban scale.

A long-time teacher of the Warsaw Academy of Fine Arts (since 1950);

in the years 1952–1954, he conducted work with the students in his

Atelier of Solids and Planes (Faculty of Archi tec ture of the Interior) and

since 1954, in the Study of Visual Structures at the Faculty of Sculpture.

Zofia Hansen (born Garlińska) was born on May, 13, 1924 in Ka -

luszyn near Mińsk Mazowiecki. She died on January, 24, 2013 in War-

saw. She graduated from the Faculty of Architecture of the Technical

University in Warsaw. During the studies, she met her later husband –

Oskar Hansen, whom she married in 1950.

The Hansens were co-authors of several dozens of projects but only

few of them were implemented, inter alias, their own flat at Sędziowska

2015

1(41)

DOI: 10.5277/arc150104

Joanna Dudek-Klimiuk*

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie z roku 1964

autorstwa Oskara i Zofii Hansenów

Innovative project of a botanical garden in Lublin dating back to 1964,

by Oskar and Zofia Hansen

Wprowadzenie

Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie mało

znanej koncepcji zagospodarowania terenu Ogrodu Bo-

tanicznego w Lublinie, zaproponowanej w latach 60.

XX w. przez Oskara i Zoﬁ ę Hansenów

. Jest to projekt

* Wydział Ogrodnictwa, Biotechnologii i Architektury Krajobrazu

Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie/Faculty of

Hor ticulture, Biotechnology and Landscape Architecture, Warsaw

University of Life Sciences – SGGW.

Oskar Hansen urodził się w rodzinie norwesko-rosyjskiej

12 kwiet nia 1922 r. w Helsinkach, zmarł w Warszawie 11 maja 2005 r.

Ukończył Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej (1951).

Przez dwa lata (1948–1950) studiował architekturę we Francji w ramach

stypendium rządu francuskiego i praktykował w pracowniach Pierre’a

Jeannereta i Fernanda Légera. Uczestniczył w wielu kongresach Con-

grès International d’Architecture Moderne. Był teoretykiem architektury,

twórcą teorii Formy Otwartej (Open Form) – […] obliczonej na

ingerencję człowieka, na współudział tego wszystkiego, co się wewnątrz

tej formy będzie działo – wiąże pewne gatunki form konstrukcyjnych,

zakładając ich plastyczną ekspresyjność, z określonym przeznaczeniem

funkcjonalnym [1, s. 136]. Teorię tę ogłosił na kongresie CIAM

w Otterlo. W latach 60. Hansen opracował teorię Linearnego Systemu

Ciągłego (LSC) (Linear Continuous System), który był przetrans po-

nowaniem Formy Otwartej w skali urbanistycznej. Wieloletni pedagog

warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych (od 1950), w latach 1952–1954

prowadził zajęcia ze studentami w autorskiej Pracowni Brył i Płaszczyzn

(Wydział Architektury Wnętrz) i od 1954 r. w Pracowni Struktur Wi -

zual nych na Wydziale Rzeźby.

Zofia Hansen (z domu Garlińska) urodziła się 13 maja 1924 r.,

w Ka łuszynie koło Mińska Mazowieckiego. Zmarła 24 stycznia 2013 r.

w War szawie. Ukończyła Wydział Architektury na Politechnice War-

44 Joanna Dudek-Klimiuk

niezwykły, zawiera bowiem nowatorskie, jak na owe

czasy, rozwiązania projektowe, będące konsekwencją

wprowadzenia w życie autorskiej ﬁ lozoﬁ i projektowania

dla społeczeństwa. Jednocześnie jest to jedyna praca

projektowa Oskara Hansena, architekta-plastyka, której

tematem był obiekt nie architektoniczny lub budowlany

czy projekt urbanistyczny, a ogród – przestrzeń architek-

tury krajobrazu.

Materiały i metody

W pracy wykorzystano nieliczne zachowane materiały

fotograﬁ czne przedstawiające makietę do projektu, prze -

chowywane w zbiorach Muzeum Akademii Sztuk Pięk -

nych w Warszawie, oraz rzut i uzupełniające go opra-

cowania detali projektowych opublikowane w 1965 r.

Na podstawie powyższych materiałów ikonogra ﬁ cz-

nych dokonano analizy formalnej projektu, w tym pro-

po nowanych przez jego twórców elementów pro gra mo -

wych, oraz analizy kompozycji. Ważnym elementem było

wyeksponowanie tych rozwiązań, które przed 50 laty

były rozwiązaniami nowatorskimi – nieznanymi i nie-

stosowanymi, a które dopiero w ostatnim czasie znaj du ją

szersze zastosowanie, co świadczy o niezwykłej wraż li-

wości i kreatywności autorów lubelskiego ogrodu – w tym

celu posłużono się metodą porównawczą.

Polskie ogrody botaniczne w okresie powojennym

Po II wojnie światowej w nowych granicach Polski

znalazły się istniejące już od wielu lat uniwersyteckie

ogrody botaniczne – w Krakowie (założony w 1783),

Wro cławiu (1811) i Warszawie (1818) [4]. Nie była to

jed nak wystarczająca liczba tego typu obiektów, zwłasz-

cza gdy zważymy na rosnące wówczas potrzeby pro -

wadze nia badań naukowych, między innymi w zakresie

przemysło wego wykorzystania roślin czy ich in tro duk-

cji. W większych miastach powstały nowe – kształ c ą ce

na kierunkach me dycznych i przyrodniczych – oś rod ki

uniwersyteckie,

któ re również potrzebowały od po wied-

niego zaplecza dy dak tycznego oraz badawczego, w tym

i ogrodów bo ta nicznych. W nowych ośrodkach uni wer -

syteckich chęt nie wykorzystywano istniejące, choć częs to

bardzo znisz czone

w czasie działań wojennych, szkol ne

ogrody bo taniczne (Poznań i Bydgoszcz), lub za kładano

zupełnie nowe ogrody (Lublin oraz Łódź). W okresie

powojennym powołano ponadto kilka ośrod ków nauko-

wo-badawczych o proﬁ lu przyrodniczym i kilka miejskich

ogrodów bo tanicznych.

Istotnym novum w procesie tworzenia lub przebudowy

ogrodów botanicznych w powojennej Polsce było to, że

brali w nim udział, nie – jak to było regułą wcześniej –

szaw skiej. Podczas studiów poznała swojego późniejszego męża –

Oskara Hansena, za którego wyszła za mąż w 1950 r.

Hansenowie byli współautorami kilkudziesięciu projektów, lecz je dy-

nie kilka z nich zostało zrealizowanych, m.in. ich własne mieszkanie przy

ul. Sędziowskiej (1955), osiedle Rakowiec w Warszawie (1958), Osied le

Słowackiego w Lublinie (1961), Osiedle Przyczółek Grochowski (1963)

oraz ich dom w Szuminie nad Bugiem koło Wyszkowa (od 1968) [2], [3].

the innovative, in relation to the discussed period, project

solutions, being a consequence of introducing the author’s

philosophy of designing for the society. Simultaneously, it

is the only one project work of Oskar Hansen – architect

– vision artist, the subject of which was not architectonic,

constructional or urbane but was a project of a garden,

perceived as a space of landscape architecture.

Materials and methods

In the paper, there were utilized scarcely preserved

photographic materials, showing the scale model relating

to the project, stored in the collections of the Museum

of Fine Arts Academy in Warsaw, and the projection as

well as supplementary development of project details,

published in 1965.

On the grounds of the above mentioned iconographic

materials, the author of the present work has conducted

a formal analysis of the project, including the elements of

the project programme as being suggested by its creators,

and the analysis of the composition. The important element

of the work included the exposition of the solutions, which

were innovative ﬁ fty years ago; they were unknown and

not employed and as late as during the recent years they

have found a wider application, which is an evidence of

the unusual sensitivity and creativeness of the authors of

the Lublin garden. To these ends, the comparative method

was employed.

Polish botanical gardens during the post-war period

After World War II, the new borders of Poland embraced

the long-time existing university botanical gardens:

in Cracow (1783), in Wrocław (1811) and in Warsaw

(1818) [4]. This was not, however, a sufﬁ cient number

of the objects of this type, especially when we consider

the growing needs for conducting scientiﬁ c studies, inter

alias, in respect of industrial utilization of plants, or their

introduction. In greater cities, new university centres were

founded; they conducted studies in medical and natural

science faculties which also required the appropriate di-

dactic and research base, including also the botanical

gardens. The new university centres utilized the existing

pre-war school botanical gardens (Poznań and Bydgoszcz)

which were often very much destroyed during the war,

or they created completely new gardens (Lublin and

Łódź). Besides, in the post-war period, several scienti ﬁ c-

research centres with a natural science proﬁ le as well as

urban botanical gardens were established.

A signiﬁ cant novum in the process of establishing or

reconstruction of botanical gardens in post-war Poland

consisted in the fact that the participants of the mentioned

activity included not only botanists or future managers

of the gardens (an exception was the School Botani-

cal Garden in Poznań, the expansion project of which,

street (1955), the Rakowiec settlement of houses in Warsaw (1958), the

Słowacki settlement in Lublin (1961), the settlement of Przyczółek

Grochowski in Warsaw (1963) and their own summer residence in

Szumin by the river Bug, near Wyszków (since 1968) [2], [3].

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie /Innovative project of botanical garden in Lublin 45

in 1930, was developed by a planner – Edward Straus)

but also, the landscape architects and architects who

were more and more frequently invited to cooperation.

Unfortunately, the project intentions, as being often the

effect of work of big interdisciplinary teams and all-

Polish project competitions, were often not implemented

at all, or they were practically introduced in a very limited

range. The reasons usually included ﬁ nancial problems or

difﬁ culties with obtaining the appropriately large area of

land, as assumed in the project stage.

Botanical garden in Lublin.

Location, designers, preliminary assumptions to

the project and history of the site

The Maria Skłodowska University Botanical Garden,

established in the sixties of the 20

century is the second

botanical garden which was developed in Lublin. It was

preceded by a small garden, arranged as early as in 1945

(two years after founding the University) within the

limits of the university territory and occupying the area

of 4.5 ha. From the very beginning, it was evident that

the campus was not the appropriate place for a botanical

garden, ﬁ rst of all due to a limited area and small habitat

differentiation. Therefore, the territory of a damaged

park – manor estate of the Kościuszko family, situated

in the north-western part of Lublin was anticipated as

a future ﬁ nal location of the garden. The attempts aimed

at granting the discussed territory to the University were

successfully completed in 1958 – the University (UMCS)

took over the area of the park belonging to the Sławinek

estate, occupying the area of somewhat more than 13 ha.

At the same time, attempts were commenced with the aim

to join the successive territories which would ensure the

possibilities for further development of the garden. After

elaboration of the detailed programme guidelines by

Kazimierz Bryński in 1960 and obtaining the appropriate

funds [5], Zoﬁ a and Oskar Hansen were entrusted with the

task to perform the project for management of the territory

of the future Botanical Garden. This was in 1964.

Unfortunately, the discussed project has never been

implemented. It was developed by the Hansen couple in

cooperation with botanists – Maria Petrowicz, Dominik

Fijałkowski and Jacek Kąkolewski. The preliminary pro-

visions assumed that the elaboration would cover the

whole territory of the planned Garden (27 ha), however

we know – from the preserved records, stored at the

Museum of Fine Arts Academy – that during the design-

ing work, the area of the development was limited by

the decisions of the respective authorities up to 15 ha.

The team of designers and botanists, creating in new

times, with new visions for the society commenced their

work on the future garden.

The approach of the authors to the project tasks and

design-spatial solutions were absolutely innovative. Os -

kar Hansen was an unusual designer, creator of the idea

of open form in which man is the most important “con-

structing” element, creating the architectonic form via

its adaptation to the individual and time-varying needs.

The space of Hansen’s architecture is alive, therefore,

jedynie

botanicy czy przyszli dyrektorzy ogrodów (wyjątek

stanowił poznański Szkolny Ogród Botaniczny, którego

projekt rozbudowy, w roku 1930, opracował planista –

Edward Straus), ale także – zapraszani coraz częściej do

współpracy w ramach zespołów opracowujących kon-

cep cje projektowe – architekci krajobrazu i architek ci.

Niestety zamierzenia projektowe, nierzadko efekt pracy

dużych interdyscyplinarnych zespołów i ogólnopolskich

konkursów projektowych, często nie były w ogóle reali-

zo wane lub realizowano je w bardzo ograniczonym za kre-

sie. Na drodze do ich realizacji stawały bowiem zwy kle

problemy ﬁ nansowe lub kłopoty z pozyskaniem zakła-

danego w fazie projektowej odpowiednio dużego areału.

Ogród botaniczny w Lublinie.

Lokalizacja, projektanci, założenia wstępne

do projektu i historia miejsca

Powstały w latach 60. XX w. Ogród Botaniczny Uni-

wersytetu Marii Curie-Skłodowskiej jest drugim z kolei

ogrodem botanicznym, jaki powstał w Lublinie. Poprzedził

go założony już w 1945 r. (w dwa lata po utworzeniu

uniwersytetu) w obrębie miasteczka uniwer syteckiego

nie wielki ogród o powierzchni 4,5 ha, ale od samego po -

czątku było oczywiste, że kampus nie jest dobrym miej -

scem na tego typu ośrodek, przede wszystkim ze wzglę-

du na szczupłość terenu i niewielkie zróżnicowanie

sie dliskowe. Dlatego już wówczas wytypowano teren

znisz czonego dawnego założenia parkowo-dworskiego

Koś ciuszków, położonego w północno-zachodniej części

Lub lina, na przyszłą, ostateczną lokalizację ogrodu. Sta-

rania o przyznanie tego terenu Uniwersytetowi za koń-

czyły się sukcesem w 1958 r., kiedy to UMCS przejął

park podworski na Sławinku, o powierzchni nieco ponad

13 ha. Jednocześnie rozpoczęły się starania o dołączenie

kolejnych terenów, które zapewniłyby możliwości dal-

szego rozwoju ogrodu. Po opracowaniu przez Kazimierza

Bryń skiego w 1960 r. szczegółowych wytycznych pro-

gra mowych oraz pozyskaniu odpowiednich funduszy [5],

w roku 1964 powierzono Zoﬁ i i Oskarowi Hansenom

wykonanie projektu zagospodarowania terenu przyszłego

Ogrodu Botanicznego.

Projekt ten, niestety nigdy niezrealizowany, opraco-

wali Hansenowie we współpracy z botanikami – Marią

Pe trowicz, Dominikiem Fijałkowskim i Jackiem Kąko-

lew skim. Wstępne ustalenia zakładały, że opracowanie

obej mie cały teren planowanego założenia (27 ha), jednak

z za chowanych notatek, przechowywanych w Muzeum

Aka demii Sztuk Pięknych w Warszawie, wynika, że już

w trakcie prac projektowych obszar opracowania zmniej-

szono odgórnymi decyzjami do 15 ha. Zespół pro jek tan-

tów i botaników tworzący w nowych czasach, z no wymi

wizjami społeczeństwa, przystąpił do prac nad przyszłym

ogrodem.

Podejście autorów do postawionego przed nimi za-

dania i rozwiązań projektowo-przestrzennych było na

wskroś nowatorskie. Oskar Hansen był projektantem nie-

zwykłym, twórcą idei formy otwartej, w której to czło -

wiek jest najważniejszym elementem „budującym”, kreu-

jącym formę architektoniczną przez dostosowywanie jej

46 Joanna Dudek-Klimiuk

do swoich indywidualnych i zmieniających się w czasie

potrzeb. Przestrzeń architektury Hansena żyje więc tylko

dzięki człowiekowi. To właśnie człowiek jest jej nie-

zbędnym składnikiem, nieodłącznym ak to rem wy peł nia-

jącym wnętrze, jest jej współtwórcą, a ak tyw ność ludz ka

w sposób zasadniczy dopełnia prze strzeń za pro jek to wa-

ną przez architekta [1]. Teoria formy otwartej pod kreś-

la ko nieczność zaspokojenia w architekturze wszyst kich

po trzeb jednostki, zarówno ściśle ﬁ zycznych – ma terial-

nych, jak i psychicznych, emocjonalnych.

Jako projektant Hansen był w swoim dążeniu do wol-

ności jednostki konsekwentny, co widać, niezależnie od

skali czy głównej funkcji obiektu, we wszystkich jego

pra cach. Jest tak i w analizowanym projekcie, choć tu

zo baczymy ową konsekwencję w dążeniu do wolności

– w zaskakującej odsłonie. Jednostką uprzywilejowaną,

dla której należy stworzyć optymalne warunki życia

i rozwoju, jest bowiem nie człowiek, a roślina. Powszech-

ną w cywilizacji zachodniej zasadę dominacji czło wie -

ka nad przyrodą Hansen próbuje zastąpić zasadą sza cun -

ku człowieka dla natury [6].

Przedstawiony projekt ogrodu botanicznego jest jed-

nym z wielu niezrealizowanych zamierzeń, ale jedynym

nam znanym, które dotyczyło przestrzeni architektury

krajobrazu – ogrodu. Było jeszcze tylko jedno zbliżone

założenie, projekt organizacji przestrzeni ogrodowej, ale

innego typu i zupełnie innej skali – mianowicie niewielki

ogród Hansenów przy ich domu w Szuminie:

W szumińskim projekcie Hansenów równie ważną rolę

co architektura odgrywał otaczający dom ogród. Dzieli się

on na dwie części. Po jednej stronie domu, od strony uliczki

gospodarczej, ma formę dziko rosnącego lasu, po drugiej,

od strony uliczki socjalnej – uporządkowanego ręką ludzką

sadu. Również w tej przestrzeni Hansenowie realizowali

założenia Formy Otwartej – w ogrodzie znajduje się wie-

le elementów, które podobnie jak ar chi tektura miały za

za danie uczytelniać „zdarzenia ludzkie i formy natury”.

Po krywająca dach domu jednolita sza ra papa miała być

„chłonnym tłem” eksponującym ro sną ce w ogrodzie ko-

lorowe kwiaty. Szary betonowy mur stanowił „passe-

-partout” dla rosnących za nim białych bzów. Znajdujące

się w sadzie „ściany tła” – pomalowane barwnie drewniane

panele – eksponowały natomiast doj rze wające na drzewach

owoce. Poza roślinami, waż nymi „aktorami” w ogrodzie

były zwierzęta. Dla pta ków Oskar Hansen budował tzw.

ptasie wieże i masz ty dźwigające liczne budki […]. Naj-

ważniejszym elementem stworzonym dla zwierząt był jednak

drewniany gołębnik, wybudowany po 1991 roku. Jego

konstrukcja przypominająca zasadę konstrukcji domu jest

rozpięta ponad stalową strukturą pochodzącą z wystawy

Hansena na biennale w Wenecji w 1977 roku [7, s. 45–47].

Główne idee projektowe

i nowatorskie rozwiązania przestrzenne

Obserwator przyrody w projekcie Hansena, mimo

swej podrzędności względem Natury, może samodzielnie

wy bierać trasę zwiedzania, kolejność poznawania po-

szczególnych jego części (zbiorowisk – o czym dalej)

– szlaki komunikacji zaplanowano bowiem jako sieć

only owing to man. It is just man who is its indispensable

component, inseparable actor who ﬁ lls the interior and its

creator. Human activity principally supplements the space

stresses the necessity of satisfying, in architecture, all

needs of the individual, both strictly “physical”, material

ones as well as psychical and emotional needs.

As a designer, Hansen was consequent in his striving

at freedom of the individual which we may observe in

all his achievements, irrespectively of the scale of the

main function of the object. The same situation is found

in the analyzed project of the Lubelski Botanical Garden

although the mentioned consequence in aiming at freedom

has a surprising form. The plant is a privileged unit for

which the optimum conditions for life and development

should be created, and not man. Hansen tries to replace the

principle of human domination over nature, as universally

appears in the western civilization, with the principle of

man’s respect for nature [6].

The project of the botanical garden, as presented below,

is one of many non-implemented plans but the only one, as

far as we know, which concerned the space of landscape

architecture – the garden. There was also one more similar

assumption, i.e. the project of organizing the garden area

but of a different type and in a completely different scale,

that is a small gar den of the Hansens, situated around their

house in Szumin:

In the Hansens’ Szumin Project, the surrounding gar-

den plays a role as important as the architecture. It is

divided in two parts. On the service-access way side of the

house, it takes the form of a wild-growing wood; on the

other, from the side of the social access way, an orchard

made orderly by the human hand. Here, the Hansens

implemented the principles of Open Form: there are many

elements that, just like the architecture, were intended to

make explicit “human events and natural forms”. The

roof covering, a homogenous grey felt, functioned as an

“absorptive background” enhancing colorful ﬂ owers

growing in the garden. The grey concrete wall provided

a passe-partout for white lilacs growing behind it. The

“background walls” – brightly pained wood panels – set

off fruit ripening on the trees. Besides plants, animals

were important “actors” in the garden. For birds, Hansen

constructed bird towers and masts that supported various

bird boxes […]. The most important element created for

animals was, however, the wood dovecote, built after

1991. Its structure, reminiscent of the house, stretched

over a steel structure than came from Hansen’s exhibition

at the Venice Biennale in 1977 [7, pp. 45–47].

The main project ideas

and innovative spatial solutions

In spite of his subordinate role in respect to nature,

the observer of nature in the Hansen garden project may

independently choose the route of visiting, the sequence

of familiarization with its particular parts (assemblages –

which will be discussed later); the communication routes

were designed as a network, combining the main, topical

areas of the garden: […] composition of the garden is

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie /Innovative project of botanical garden in Lublin 47

constituted by stands of the plants, perceived as their

exposition and consisting in artiﬁ cial situational privilege

given to the plants in comparison to man [8, p.

461].

spinającą węzłowe, tematyczne obszary ogrodu: […]

kompozycję ogrodu stanowią stoiska [stanowiska] roślin

pomyślane jako ich ekspozycja, a polegające na sztucznym

uprzywilejowaniu sytuacyjnym roślin w stosunku do czło -

wieka [8, s. 461]. Ta zasada ogólna zaważyła na ob ra zie

ogrodu, i to nie tylko na jego kompozycji, ale rów nież na

programie. Rośliny i ich zbiorowiska wy zna czają sposób

poruszania się po ogrodzie, wiele tra dycyjnych ścieżek

zastąpiono pomostami i kładkami ro zmiesz czo nymi bądź

tuż nad płaszczyzną ziemi czy wody, bądź

wysoko w ko-

ronach drzew, tak by umożliwić ob ser wację przyrody bez

ingerencji w tok jej istnienia, a tym samym zminimalizować

niszczenie roślin przez przy szłych zwiedzających (il. 1).

Elementy programowe, w tym wyposażenie, zapro jek-

towano

z dużą lekkością for my i prostotą, by jeszcze mocniej

uwydatnić piękno i do skonałość struktur roślinnych. Mamy

więc […] wi szące kładki – długie, delikatne, czytelne

geometrycznie, stonowane w kolorze, biegnące wśród koron

starodrzewów, umożliwiają ich pielęgnację, a jednocześnie

demaskują, przez zestawienie ze złożonością i plastycznym

bogactwem przyrodniczej struktury, skromność ludzkich

poczynań [6, s. 112].

Inne od dotychczasowych, tradycyjnych rozwiązań

podejście do kompozycji ogrodu widoczne jest również

w kluczu, jaki zastosował projektant do wyznaczenia

głównych punktów programowych, podziału przestrzeni

i struktury roślinności. W znikomym stopniu znajdziemy

tu wszechobecny w ogrodach botanicznych podział na

tradycyjne działy i ich nazwy. Nie ma tu klasycznych

poletek i grządek w układzie systematycznym lub geo gra-

ﬁ cznym, nie ma znanych z ogromnej większo

ści og ro dów

botanicznych działów systematyki roślin, bio lo gii roślin,

kolekcji roślin użytkowych i leczniczych, ko lekcji drzew

i krzewów. Są natomiast stanowiska do obserwacji ży cia

roślin oraz zwierząt i próba pokazania tego, co zwykle

nie widoczne, niedostępne dla człowieka, stąd pomosty

w ko ronach starych drzew, szklane walce zanurzone

w wo dach stawu – do obserwacji życia pod powierzchnią

lu stra wody, czy szklane ściany ukazujące proﬁ le glebowe

wraz ze wszystkimi żywymi jej ele men tami – i roślinami,

i zwierzętami, współistniejącymi i współzależnymi od sie-

bie. Nieprzypadkowo zatem znaj dujemy w pre zen to wa-

nych rozwiązaniach cha rak te rys tyczne zestawienia „te-

ma tów” stanowisk, czyli obser wacji – od zewnątrz i od

środka (wody) czy do wnętrza (gleby) (il. 2).

Z tradycyjnych działów ogrodu botanicznego w pro-

jekcie Hansenów pozostała jedynie różanka oraz eks-

po zycje roślin egzotycznych i dekoracyjnych. Do rzad-

kich, ale już w tych czasach spotykanych w ogrodach

botanicznych działów należą projektowane stanowiska

roślinności stepowej, łąkowej i bagiennej. Na projekcie

żadnego z powyżej wymienionych działów nie ujęto

w zamkniętą formę rabat, zaznaczono jedynie miejsce,

w którym tego typu rośliny będą

eksponowane, można

więc przypuszczać, że w zamyśle autorów miały tworzyć

swobodnie przenikające się grupy roślin.

Hansen wykorzystał doskonałe położenie i ukształ-

to wanie terenu przeznaczonego na założenie. Wyraźnie

wyodrębnił strefę gospodarczo-administracyjną (szkółki,

szklarnie, inspekty, gmach administracji, budynki go spo-

Il. 1. Schemat proponowanego zagospodarowania terenu Ogrodu

Botanicznego UMCS w Lublinie (wyrys z fragmentu dokumentacji

projektowej [8]; oprac. własne autorki)

Legenda: a – stoisko do obserwacji środowiska flory i fauny wodnej

od zewnątrz; b – stoisko obserwacji środowiska flory i fauny wodnej

„pod wodą”; c – stoisko obserwacji roślin łąkowych i bagiennych;

d – stoisko obserwacji roślinności siedlisk kwaśnych i zasadowych;

e – roślinność stepowa; f – rozarium; g – stoisko obserwacji drzew;

h – stoisko drzew egzotycznych; i – stoisko modrzewi; j – stoisko

roślinności egzotycz nej i dekoracyjnej; k – stoisko obserwacji życia

roślin w ziemi; l – stoisko obserwacji roślin podszycia leśnego

(na oryginalnym planie nie oznaczono tego elementu); m – ośrodek

gospodarczy i administracyjny; n – wiaty i WC

(objaśnienia zawarte

w legendzie zgodne z oryginalnymi opisami Hansena)

Fig. 1. Scheme for the proposed management of the territory

of the UMCS Botanical Garden in Lublin (drawing from a fragment

of the project’s documentation [8]; drawn by the author)

Legend: a – stand for observation of aquatic flora and fauna from the

outside of water; b – stand for observation of aquatic flora and fauna

from the inside of water; c – stand for observation of meadow and

marshy vegetation; d – stand for observation of vegetation of acid and

alkaline habitats; e – steppe vegetation; f – rose garden; g – stand for

observation of flora and fauna in the crowns of the trees; h – stand of

exotic trees; i – stand of larches; j – stand for observation of vegetation

of environments of exotic and ornamental plants; k – stand for obser-

vation of vegetation environments of the plants from the inside of

the soil; l – stand for observation of the plants in the outgrowth of

the forests (on te original plan, the mentioned element was not denoted);

m – administrative premises; n – shelters and WC

(the wording of the explanations contained in the legend

in accordance with Hansen’s original descriptions)

48 Joanna Dudek-Klimiuk

The mentioned general principle had an inﬂ uence on the

image of the garden and not only on its composition but

also, on the programme. The plants and their assemblages

determine the way of visiting the arden; many traditional

paths were replaced by platforms and footbridges, situated

over the land or water plane, or high in the crowns of the

trees, so as to make the observation of nature possible

without the necessity of interfering into its existence and

by this, to minimize damage of the plants by the fu ture users

of the garden (Fig. 1). The elements of the pro gramme,

including the equipment were designed with a great

lightness of form and simplicity in order to highlight the

beauty and perfectness of vegetal structures. We have

therefore: […] hanging footbridges – long, delicate, geo -

metrically legible, in appropriate colours, running among

the crowns of old-growth trees; they facilitate their care

and, simultaneously, emphasize the modest level of hu-

man efforts as compared to the complexity and plastic

abundance of natural structure [6, p. 112].

The approach to the garden’s composition, differing

from the so-far existing traditional viewpoints is also

visible in the “key” which was employed by the designer

for determination of the main programme items, division

of space and structure of vegetation. The division into

traditional sections and their names being universally

encountered in botanical gardens is not found in the dis-

cussed situation. There is a lack of classical plots and

ﬂ ower beds, systematically or geographically arranged;

there are no sections of plant systematics, plant biology,

collections of utility and medicinal plants, collections of

trees and shrubs, as found in the majority of botanical

gardens. On the other hand, there are stands for observation

of vegetal and animal life; there is also an attempt to

show the phenomena which are usually invisible and

inaccessible for man; hence, we notice platforms, situated

in the crowns of old trees, glass cylinders, immersed in

water of a pond, intended for observation of life under

the surface of the water-level, or glass walls which show

soil proﬁ les together with its living elements, i.e. plants

and animals which coexist together and are mutually de -

pendent. It is not, therefore, incidental that we ﬁ nd cha-

rac teristic presentation of the “subjects” of the stands in

the submitted solutions, i.e. observations from the out side

and the interior (water) or from the inside (soil) (Fig. 2).

As far as the traditional sectors of botanical gardens

is concerned, the Hansens’ project considered only a rose

garden and exhibition of exotic and decorative (or na-

mental) plants. The planned stands of steppe, meadow

and marshy vegetation are seldom encountered but they

are already present in the sections of the botanical gardens

in the discussed time period. No part of the mentioned

project contained ﬂ ower beds in a “closed form”; there

was only marked a place where the plants of this type

could be exhibited. We may, therefore, suppose that the

intention of the authors was to create groups of plants

which would freely penetrate each other.

Hansen utilized the perfect location and layout of

the land, designed for establishment of the garden. He

differentiated distinctly the economic-administrative zone

(young plant nursery, greenhouses, hotbeds, outbuildings,

darcze), lokalizując ją peryferyjnie w stosunku do częś-

ci ekspozycyjno-rekreacyjnej, nie pozbawiając jej jed-

nak doskonałej komunikacji z terenami zewnętrznymi

– znajdować się miała bowiem tuż przy wejściu, w po-

łudniowo-zachodniej części terenu (il. 3). We właś ci-

wą strefę „ogrodową”, pełniącą funkcje naukowe, dy-

daktyczne, wypoczynkowe i reprezentacyjne, Hansenowie

wkomponowali dawny dwór Kościuszków oraz większość

starodrzewu dawnego parku, w tym znaczną część dawnej

lipowej alei dojazdowej.

Niemal 1/3 terenu przeznaczono na założenie roz-

ległego stawu, który miały stworzyć spiętrzone wody

rzeczki Czechówki, oraz przylegającej do niego strefy

Il. 2. Fragment makiety – część przedstawiająca pomosty i stanowiska

obserwacji flory i fauny wodnej (zdjęcie ze zbiorów Muzeum

Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie)

Fig. 2. A fragment of scale model – a part, representing the platforms

and stands for observation of aquatic flora and fauna (Warsaw,

Museum of Academy of Fine Arts)

Il. 3. Fragment makiety wykonanej do projektu ogrodu.

Część przedstawiająca zaplecze gospodarcze (pierwszy plan),

dawny dwór Kościuszków (drugi plan) oraz stanowiska do obserwacji

życia w ziemi i pomosty na stawach (plan trzeci)

(zdjęcie ze zbiorów Muzeum Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie)

Fig. 3. Fragment of scale model, performed for the garden’s project.

A part, showing the administrative base (plan I), former manor house

of the Kościuszko family (plan II) and the stands for observation

of life in the soil and the platforms on the ponds (plan III)

(Warsaw, Museum of Academy of Fine Arts)

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie /Innovative project of botanical garden in Lublin 49

administrative premises). He situated it in a peripheral

part of the garden in relation to the exhibition-recreation

zone, not depriving it, however, of the excellent commu-

nication with external territories; it was found just near

the entrance, at the south-western part of the total area

(Fig. 3). The Hansens incorporated the former manor

house of the Kościuszko family as well as most of the old-

growth trees of the former park, including a considerable

part of the old linden avenue, into the speciﬁ c “garden”

zone which played scientiﬁ c, didactic, recreational and

representative functions.

Almost one third of the territory was destined for

forming of a vast pond which would be created by

accumulated waters of the Czechówka river and adjacent

swampy-meadow zone (in the south part of the land). Both

mentioned areas, the open level of the pond’s water and

the marshy zone were covered with a network of peers

and small platforms, enabling movement and facilitating

the observation of plants and park-garden interior from

an untypical perspective, that is, from the water. An

interesting solution includes introduction of not only stands

for observation of aquatic life from the “outside” (which

was facilitated owing to the above mentioned platforms,

being lowly suspended over the water level but also from

the “inside”, due to a glass cylinder, placed at the end of

one platform; it was possible to enter the cylinder and to

be below the level of water and to observe the plants and

animals from inside of their natural environment (stands

a, b and c; Fig. 4, 5 and 6

The “stand for observation of vegetation of acid and

al kaline habitats” planned in the eastern part of the terri-

tory, was designed in the form of a sight platform, cre-

ating a sort of a place of solitude, a “retreat” which it

was possible to reach via the stairs, built into the slope of

a high scarp. The exposition of the mentioned point would

allow observing the pond, situated below the scarp and

the relating ve ge tation. Within the frames of the platform,

there were anticipated two stands,

partially isolated from

the natural background and situated on wheels, being

The letters used in Figures 4 to 11 are reference signs to the

Scheme for the proposed management of the territory of the UMCS

Botanical Garden in Lublin (Fig. 1).

Il. 6. Stoisko obserwacji roślin łąkowych i bagiennych („c”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 6. Stand for observation of meadow and marshy vegetation (“c”)

(drawing from a fragment of project’s documentation [8];

drawn by the author)

Il. 5. Stoisko obserwacji flory i fauny wodnej

od strony wnętrza wody („b”) (przerys z fragmentu dokumentacji

projektowej [8]; oprac. autorki)

Fig. 5. Stand for observation of aquatic flora and fauna

from the inside of water (“b”) (drawing from a fragment

of project’s documentation [8]; drawn by the author)

Il. 4. Stoisko obserwacji środowisk flory i fauny wodnej

od zewnętrza wody („a”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8]; oprac. autorki)

Fig. 4. Stand for observation of aquatic flora and fauna

from the outside of water (“a”) (drawing from a fragment

of project’s documentation [8]; drawn by the author)

bagienno-łąkowej (w południowej części terenu). Na

oba te obszary, na otwartą taﬂ ę wód stawu oraz na przy-

brzeżną strefę bagienną, nałożono sieć pomostów i nie-

wielkich platform umożliwiających przemieszczanie się

oraz obserwację roślin i wnętrz parkowo-ogrodowych

z nietypowej perspektywy, bo od strony wody. Ciekawym

rozwiązaniem było wprowadzenie nie tylko stanowiska

obserwacji życia wodnego od „zewnątrz”, co miały umoż-

liwiać, wspomniane powyżej, nisko zawieszone ponad

poziomem wody pomosty, ale również od „wewnątrz” –

temu miał służyć umieszczony na zakończeniu jednego

z pomostów szklany walec, do którego można wejść

i znaleźć się poniżej poziomu wody, by obserwować

roś liny i zwierzęta niejako od wewnątrz ich naturalnego

środowiska (stanowiska: a, b i c; il.

4–6

„Stoisko obserwacji roślinności siedlisk kwaśnych

i zasadowych”, planowane w części wschodniej terenu,

zostało zaprojektowane w formie pomostu widokowego

o charakterze „samotni”, do której można dojść schodami

wbudowanymi w skłon wysokiej skarpy. Ekspozycja

wi dokowa tego punktu pozwalałaby na obserwację roz-

lewającego się poniżej skarpy stawu oraz roślinności

z nim związanej. W obrębie pomostu przewidziano dwa

Oznaczenia literowe zastosowane na il. 4–11 są odwołaniem do

oz naczeń ze Schematu proponowanego zagospodarowania terenu Ogro-

du Botanicznego UMCS w Lublinie (il. 1).

50 Joanna Dudek-Klimiuk

częściowo izolowane od naturalnego podłoża stanowiska

na planie kół, przeznaczone dla roślin o skrajnych preferen-

cjach w stosunku do odczynu gleby (stanowisko d; il. 7).

W samym centrum ogrodu zaprojektowano osłonięte

od wiatru drzewami „stoisko roślinności egzotycznej i de -

koracyjnej”. Jest to drugie, po części wodno-łąkowej,

miejsce, w którym zastosowano rozbudowany system

kładek uniesionych nieco ponad poziom gruntu (na

pod stawie szkiców Hansena wysokość tę określam na

40–50 cm) wraz z niewielkimi platformami widokowo-

-ob serwacyjnymi (stanowisko j; il. 8). W taką strukturę

wbu dowano „stoisko obserwacji życia roślin w ziemi”

(sta nowisko k; il. 9), które jest zagłębioną ścieżką-ko-

ry tarzem z przeszklonymi częściowo ścianami, tworzą-

cymi „okna widokowe” do wnętrza gleby. Nałożenie tych

struktur daje układ trójpoziomowej, przenikającej się

wzajemnie kompozycji tworów natury i człowieka, przy

czym rośliny egzystują na wszystkich poziomach, a ob-

serwator może swobodnie poruszać się jedynie ponad lub

„pod” powierzchnią ziemi.

Istniejące w części północnej niewielkie naturalne

wąwozy doskonale wykorzystano do zaprojektowania

sy stemu pomostów „zawieszonych” wśród koron drzew,

przerzucając te napowietrzne trasy pomiędzy prze ciw-

le głymi koronami skarp wąwozów, w środ kowej i pół-

nocnej część terenu (stanowisko g; il. 10). W projekcie

planowano również założenie sta no wiska, które miało

de stined for the plants with extreme preferences in relation

to the soil pH (stand d; Fig. 7).

In the very centre of the garden, the “stand of exotic

and decorative vegetation”, protected from the wind, was

designed. It is the second place (besides the water-meadow

part) where the developed system of footbridges, rising

some what over the level of the earth (based on Hansen’s

sketches the height can be estimated at 40–50 cm) was

created together with small observation platforms (stand j;

Fig. 8). The described structure also embraced “the stand

for observation of life of the plants in the soil” (stand k;

Fig. 9). It was constituted by a hollowed pathway-corridor

with partially glass walls, forming “viewing windows” to

the inside of the soil. Overlapping of these structures gives

a system of three-level, mutually penetrating composition

of the forms, made by nature and by man; the plants exist

on all levels and the observer may freely move only above

or “under” the surface of earth.

The small, natural, narrow alleys – a sort of gorges,

existing in the northern part of the territory were per-

fectly utilized for designing of the system of platforms

“su spended” among the crowns of the trees, creating

air routes between the opposite tops of the slopes of the

gor ges in the central and northern part of the territory

(stand g; Fig. 10). The project also assumed founding of

a stand which would serve for observation of the plants in

the forest undergrowth (stand l; Fig. 11). Unfortunately, it

is not possible to ﬁ nd its location on the preserved pho-

to graphs of the projection of the plane (there is a lack of

de notation of the mentioned element by a letter). How-

ever, if we take into consideration the nature of the place

and analyzing the enclosed project elaborations, de ve-

loped for all stands, suggested by the authors, we know

that the discussed place was supposed to utilize the natural

depression of the territory of one of the gorges, covered

with trees; so, it assumed it was probably situated near and

above the discussed footbridges for observation of ﬂ ora

and fauna in the crowns of trees.

The designed system of communication, linking all

parts of the garden, consisted of two circumferential

roads: a large – external one and a small – central way

as well as usually straight pathways and platforms, being

Il. 8. Stoisko obserwacji wegetacji środowisk

roślin egzotycznych i dekoracyjnych („j”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 8. Stand for observation

of vegetation of environments

of exotic and ornamental plants (“j”)

(drawing from a fragment of project’s documentation [8];

drawn by the author)

Il. 9. Stoisko obserwacji wegetacji środowisk roślin

od wnętrza gleby („k”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 9. Stand for observation of vegetation environments

of the plants from the inside of the soil (“k”)

(drawing from a fragment of project’s documentation [8];

drawn by the author)

Il. 7. Stoisko obserwacji roślinności siedlisk kwaśnych i zasadowych („d”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 7. Stand for observation of vegetation of acid and alkaline habitats (“d”)

(drawing from a fragment of project’s documentation [8];

drawn by the author)

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie /Innovative project of botanical garden in Lublin 51

służyć obserwacji roślin poszycia leśnego (stanowisko l;

il. 11). Niestety, na zachowanych fotograﬁ ach rzutu

pro jektu nie można odnaleźć jego lokalizacji (brak lite-

rowego oznaczenia tego elementu), jednak biorąc pod

uwagę charakter miejsca oraz analizując dołączone do

koncepcji szkice – rozwinięcia projektowe, opracowane

dla wszystkich proponowanych przez autorów stanowisk

– można powiedzieć, że miejsce to miało wykorzystywać

naturalne zagłębienie terenu jednego z porośniętych drze-

wami wąwozów, prawdopodobnie miało zatem znaj do -

wać się nieopodal wyżej omówionych kładek do ob ser-

wacji życia ﬂ ory i fauny w koronach drzew.

Na projektowany system komunikacji łączący wszystkie

części ogrodu składały się dwie drogi obwodowe, duża –

zewnętrzna, i mała – centralna, oraz biegnące z reguły po

liniach prostych ścieżki i pomosty, niejako „nałożone” na

teren i spinające całość układu kompozycyjnego. Za sto-

sowanie przez Hansena tak dużej liczby ścieżek opar-

tych na liniach prostych w pierwszym momencie może

zaskakiwać i dziwić geometryczną sztywnością, ale była

to prawdopodobnie próba pokazania odrębności dwóch

światów: miękkiego, falistego w swych liniach, or ga-

nicz nego świata natury, i biegnącego po prostych, po

odcinkach – twardego świata, właściwego dla aktywności

człowieka.

Nowatorskie idee projektowe Hansena

we współczesnych realizacjach

Projekt Ogrodu Botanicznego w Lublinie, jaki zapro-

po nowali Hansenowie, jest niezwykle interesujący z kil ku

powodów. Jest to przede wszystkim niezwykłe dzie ło nie -

zwykłego człowieka, odrzucającego wszelkie konwe nan-

se, łamiącego dotychczasowe schematy myślenia, a przez

to i schematy projektowania. Nowatorskie podejś cie do

spo sobu ekspozycji roślin, dostrzeżenie złożonoś ci ich

fun kcjonowania w środowisku pozwoliły wypracować

nowa torskie rozwiązanie problemu projektowego. Pro-

po nowane przez Hansenów rozwiązania, choć na owe

cza sy były być może nie do zrealizowania, zwłaszcza ze

wzglę du na ówczesne możliwości technologiczne, wy-

prze dzały z całą pewnością o kilkadziesiąt lat propozycje

projektowe

, które stosuje się od niedawna i które dopiero

“placed”, so to say, on the territory and combining the

whole of the composition system. The application, by

Hansen, of such a big quantity of pathways based on the

straight lines may be surprising at the ﬁ rst moment due to

its geometric rigidness but it was probably an attempt to

show the separateness of two worlds: the ﬁ rst one – soft,

wavy in its lines – organic world of nature, and the other

one, running in straight lines, and its sections – the hard

world, being speciﬁ c of human activity.

Innovative designing ideas of Hansen

in contemporary implementations

The project of the Botanical Garden in Lublin as it

was suggested by the Hansens, is extremely interesting

due to a few reasons. First of all, it is an unusual work of

an unusual man who deﬁ ed all conventions, rejected all

so-far existing patterns of thinking and by this – patterns

of designing. The innovative approach to the way of

pre sentation of the plants, perceiving the complexity of

their functioning in the environment allowed developing

the innovative solution of the project problem. Although

the approach of the Hansens was something unreal in

their epoch, especially when we consider technological

possibilities of the discussed period, it must be stated

that it was the project which preceded the contemporary

solutions by several tens of years and which have been

employed recently and which are fashionable in the present

time. It is worthy to mention some examples of such

solutions, created during the recent years. The mentioned

modern solutions include footbridges – platforms situa-

ted on wetland, or “walkways in the crowns of the trees”,

established most frequently on the protected areas, mainly

in the national parks (The Walpole-Nornalup Natio nal

Park in Australia – Tree Top Walk, 1966; the walkway in

the beech forest of the Hainich National Park in Germa ny,

2009), but more and more frequently, they are arranged

as an attraction in urban forest parks (Tallin, project of

Tetsuo Kondo Architects, 2011), on recreation territories

near historical palace-park complexes (Egeskov in Kværn -

drup, Denmark, 1999), or just in botanical gardens (UBC

Botanical Garden in Vancouver – Greenheart Ca no py

Walk way, 2008; Kew Gardens – Tree Walkway, pro ject by

Il. 10. Stoisko obserwacji flory i fauny w koronach drzew („g”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 10. Stand for observation of flora and fauna

in the crowns of the tree (“g”)

(drawing from a fragment of project’s documentation [8];

drawn by the author)

Il. 11. Stoisko obserwacji roślin poszycia leśnego („l”)

(przerys z fragmentu dokumentacji projektowej [8];

oprac. autorki)

Fig. 11. Stand for observation of the plants

in the outgrowth of the forests (“l”)

(drawing from a fragment of the project’s documentation [8];

drawn by the author)

52 Joanna Dudek-Klimiuk

Streszczenie

Celem artykułu jest przedstawienie mało znanej koncepcji zagospodarowania terenu Ogrodu Botanicznego w Lublinie, opracowanej w latach

60. XX w. przez Oskara i Zoﬁ ę Hansenów. Jest to projekt niezwykły, zawiera bowiem nowatorskie, jak na owe czasy, rozwiązania, będące

konsekwencją wprowadzenia w życie autorskiej ﬁ lozoﬁ i projektowania dla społeczeństwa. Omawiany projekt ogrodu botanicznego jest jednym

z wielu niezrealizowanych zamierzeń tych twórców, ale jedynym, jaki znamy, dotyczącym przestrzeni architektury krajobrazu. Główną ideą, na

której oparto projekt całej struktury ogrodu i szczegółowe rozwiązania, było przekonanie o supremacji istoty zbiorowisk roślinnych (natury) nad

człowiekiem-odbiorcą. To właśnie rośliny i ich zbiorowiska wyznaczają sposób poruszania się po ogrodzie, wiele tradycyjnych ścieżek zastąpiono

pomostami i kładkami rozmieszczonymi bądź tuż nad płaszczyzną ziemi czy wody, bądź wysoko w koronach drzew, tak by umożliwić obserwację

przyrody bez ingerencji w tok jej istnienia (przemian i rozwoju), a tym samym zminimalizować niszczenie roślin przez przyszłych użytkowników.

Proponowane przez Hansenów rozwiązania projektowe, choć na owe czasy były być może jedynie utopią, zwłaszcza ze względu na ówczesne

Bibliografia /References

[1] Olkiewicz J., Hansen, „Architektura” 1967, nr 4, 135–136.

[2] Springer F., Zaczyn, Karakter, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w War-

szawie, Kraków–Warszawa 2013.

[3] http://culture.pl [accessed: August 2014].

[4] Łukaszewicz A., Puchalski J., Ogrody botaniczne w Polsce, ARW Ar-

kadiusz Grzegorczyk i Fundacja „Homo et Planta”, Warszawa 2002.

[5] Wolter J., Z historii Ogrodu Botanicznego w Lublinie, „Wiadomości

Botaniczne” 1966, nr 2, 136–139.

[6] Hansen O., Projekt natury – idea projektu Ogrodu Botanicznego

UMCS w Lublinie, 1964, [w:] J. Gola (red.), Towards Open Form/

Ku Formie Otwartej, Fundacja Galerii Foksal, Warszawa 2005,

112–113.

[7] Springer F., Kędziorek A., Dom jako forma otwarta: Szumin Han-

senów/The house as open form: The Hansens’ summer residence

in Szumin, Karakter, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie,

Kraków–Warszawa 2014.

[8] Hansen O., Projekt zagospodarowania terenu Ogrodu Botanicznego

Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, „Architektura”

1965, nr 11, 461–464.

współ cześnie stały się modne. Warto tu wymienić kilka

przykładów takich realizacji powstałych w ostatnich kil -

kunastu latach. Wśród tych współczesnych projektów

znaj dą się kładki na terenach podmokłych czy „ścieżki

w koronach drzew” zakładane najczęściej na terenach

chro nionych, głównie parków narodowych (Park Na-

rodowy Walpole-Nornalup w Australii – Tree Top Walk,

1996, ścieżka w lesie bukowym Parku Na ro do wego

Hainich w Niemczech, 2009), ale i coraz częściej

aran-

żowane jako atrakcja w miejskich parkach leśnych (Tallin,

projekt Tetsuo Kondo Architects, 2011), na te re nach re-

krea cyjnych przy zabytkowych założeniach pała cowo-

-par kowych (Egeskov w Kværndrup, Dania, 1999) czy

właśnie w ogrodach botanicznych (UBC Botanical Gar den

w Vancouver – Greenheart Canopy Walkway, 2008, Kew

Gardens – Tree Walkway, projekt Marks Bar ﬁ eld Archi-

tects,

2008, Atlanta Botanical Garden, 2010). Przykłady

po wyż sze zaczerpnięto z oﬁ cjalnych stron internetowych

in stytucji zarządzających tymi obiektami oraz pracowni

architektonicznych, w których projekty te powstały.

Podsumowanie

Proponowane przez Hansenów rozwiązania są jak by

wyzwoleniem dotychczasowych grządek, rabat i pole tek

ekspozycyjnych z ich sztywnych ram, „klatek”, przez co

obserwatorzy zostają wprowadzeni bezpośrednio w środek

świata roślin, ulokowani w miejscach dotąd niedostępnych

ludzkiej percepcji. Dostrzegamy w koncep cji Han se nów

świadome „odrzucenie starego – zamkniętego w for -

mie” sposobu projektowania ogrodów botanicznych, bez

staromodnych, sztucznych podziałów. Jest to pro jek -

towanie, w którym nacisk położono na fun kcje edu ka-

cyjne, skierowane do zwykłych, prze cięt nych ludzi – ob-

ser watorów świata przyrody.

Marks Barﬁ eld Architects, 2008; Atlanta Bo tani cal Gar den,

2010). The above examples were found in the ofﬁ cial web -

sites of the institutions, managing the men tioned objects,

or in architectonic ateliers where they were elaborated.

Summing up

The solutions suggested by the Hansens constitute

a sort of liberation of the so-far existing ﬂ ower beds and

exposition plots from their rigid framework, from “cages”;

due to this fact, the observers are directly introduced into

the centre of the plant world and are found in the sites,

being not available for their perception until now. In the

Hansens’ conception, we may ﬁ nd a knowing rejection

of “the old, closed in a form” way of designing botanical

gardens, without any old-fashioned, artiﬁ cial divisions.

It is a type of designing where the emphasis is laid on

educational functions, addressed to ordinary, average

people – the observers of the world of nature.

Translated by

Maria Jurewicz-Poczynajło

Nowatorski projekt ogrodu botanicznego w Lublinie /Innovative project of botanical garden in Lublin 53

możliwości technologiczne, wyprzedzały z całą pewnością o kilkadziesiąt lat rozwiązania, które stosuje się od niedawna, które dopiero współcześnie

stały się poszukiwane i noszą znamiona projektów nowatorskich.

Słowa kluczowe: kompozycja, architektura krajobrazu, Forma Otwarta, pomosty w koronach drzew

Abstract

The aim of this article is to present the little known idea of managing the Botanical Garden in Lublin, drawn up in the 1960

by Oskar and Zoﬁ a

Hansen. It is an unusual and innovative project as compared to projects of its time, as a consequence of the author’s philosophy of design for

the community. The design for the Botanical Garden presented below is one of the author’s plans that was never implemented, but the only one

concerning space in landscape architecture. The main idea, which is based on the design of the entire structure of the garden and detailed design

solutions, was based on the priority of the assemblage of plants (nature) over the recipient, man. It is the plants and their grouping that determine the

way in which the visitor passes through the garden; many traditional paths were replaced by platforms and footbridges, situated over both land and

water, or high up in the crowns of trees, so as to make the observation of nature possible without having to interfere with its existence (transformation

and growth), and in this way to minimize damage to plants by future users. The design solutions proposed by Hansen, which at that time were perhaps

only an executive utopia, especially due to technological limitations of the period, were certainly solutions decades ahead of their time, and that have

only recently come into fashion, and are only now sought after as innovative projects.

Key words: composition, landscape architecture, Open Form, tree walkway

Chata letniskowa Hytte, Finnmark

(fot. E. Cisek)

Holiday cottage Hytte, Finnmark

(photo by E. Cisek)

Innovative project of a botanical garden in Lublin dating back to 1964, by Oskar and Zofia Hansen

Joanna Dudek-Klimiuk

doi:10.5277/arc150104

Abstract