Modern masters of urban planning as precursors of the contemporary trend of “green infrastructure” and “urban garden” in the context of ongoing spatial processes

2019

4(60)

DOI: 10.37190/arc190404

Wprowadzenie

W kontekście współczesnych założeń urbanistycz-

nych projektowanie z uwzględnieniem terenów zieleni

ma bardzo długą historię. Spełnianie podstawowych po-

trzeb mieszkańców miast do życia w możliwie najlep-

szych, naturalnych warunkach realizowane jest poprzez

odpowiednie kształtowanie w ich obszarach przestrzeni

otwartych. Realizacja owych dążeń warunkuje zarówno

zdrowie zycz ne, jak i psychiczne każdego człowieka.

Analizując współczesne i dawne miejskie założenia

przestrzenne, wyraźnie można zauważyć w nich ciągłą

obecność wspólnego elementu, jakim jest zieleń. Tereny

zieleni funkcjonują i funkcjonowały w przeróżnej formie

– jako kompleksowe obszary, ich wydzielone fragmenty,

czy nawet jako stricte pojedyncze obiekty. W zależności

od pełnionych przez nie funkcji, kształtowane były i wciąż

są w przeróżne układy, przyjmując zróżnicowane formy

i rozmiary [1, s. 216]. Stanowią niejednokrotnie tło dla

istniejącej bądź nowo projektowanej zabudowy, a innym

razem ich istotne uzupełnienie. Współtworzą mikroklimat

osiedli, a także kreują szczególną przestrzeń społeczną.

Anna Andrzejewska*

Modernistyczni mistrzowie urbanistyki

jako prekursorzy współczesnego trendu „zielonej infrastruktury”

i „urban garden” w kontekście zachodzących procesów przestrzennych

Modern masters of urban planning

as precursors of the contemporary trend of “green infrastructure”

and “urban garden” in the context of ongoing spatial processes

* ORCID: 0000-0003-0503-8414. Wydział Architektury Poli-

techniki Wrocławskiej / Faculty of Architecture, Wrocław University of

Science and Technology.

Introduction

In the context of modern urban planning, designing

with consideration of green areas looks back at a very

long history. Meeting the basic needs of city dwellers to

enable them to live in the best possible natural conditions

is realized by appropriate shaping of open spaces in their

areas. The realization of these aspirations determines both

physical and mental health of every person.

Analysing contemporary and old urban spatial plans,

one can clearly see permanent presence of a common fea-

ture, which is greenery. Green areas have functioned in

various forms – as complex areas, their separated frag-

ments, or even as strictly single objects. Depending on

their functions, they have been shaped according to var-

ious arrangements, taking various forms and sizes [1,

p. 216]. They often serve as a background for the existing

or newly designed buildings, and at other times as their

important supplement. They co-create the micro-climate

of neighbourhoods and create a special social space.

Green areas are certainly an indispensable element den-

ing the value of urban areas.

Le Corbusier’s famous saying that there can be no new

architecture without new city planning (after: [2, p. 37]),

is not only valid in the modern world, but also takes on

a broader meaning. History points out to many space cre-

ators who were well aware of the relationship that exists

54 Anna Andrzejewska

Tereny zieleni są z pewnością nieodzownym elementem

deniującym wartość obszarów miejskich.

Słynne powiedzenie Le Corbusiera, iż nie ma archi-

tektury bez urbanistyki (za: [2, s. 37]), we współczesnym

świecie jest nie tylko aktualne, ale nabiera szerszego zna-

czenia. Historia wskazuje na wielu kreatorów przestrzeni,

którzy doskonale zdawali sobie sprawę ze związku, jaki

istnieje pomiędzy urbanistyką a architekturą. Szczegól-

nie istotną rolę odegrali Raymond Unwin i jego współ-

pracownik Robert Brow Parker, Max Berg, Adolf Rading

i jego wspólnik Hans Scharoun, a także Louis de Soissons,

Frederick J. Osborn, Georg Heinsius von Mayenburg czy

Matti Välikangas. Mieli oni ogromny wpływ na współ-

czesny obraz urbanistyki i jej postrzeganie jako obszaru

nauki, który nie tylko zajmuje się terenami zabudowany-

mi, ale również szeroko pojętymi obszarami zieleni.

Ze względu na nowatorstwo założeń i aktualność za-

stosowań, zwłaszcza w odniesieniu do kształtowania tere-

nów zieleni w dobie modernizmu, w niniejszym artykule

zwrócono szczególną uwagę na trzy postacie, określane

mianem mistrzów urbanistyki, a mianowicie: Ebenezera

Howarda, Ernsta Maya i Franka Lloyda Wrighta. Byli oni

prekursorami wielu urbanistycznych idei, które do dziś

są szeroko stosowane i rozwijane. Miasto ogród, osiedle

satelitarne czy modelowy „Broadacre City” do dziś są

koncepcjami o wyraźnie zarysowanej strukturze zarówno

przestrzennej, jak i funkcjonalnej, w kontekście umiejęt-

nego projektowania również terenów zieleni, chociaż każ-

da z nich czyni to na nieco innych zasadach.

Tematyka poruszana w niniejszym artykule stanowi

przedmiot zainteresowania wielu dyscyplin naukowych

zarówno inżynieryjnych, jak i społecznych. W literatu-

rze przedmiotu od dawna poruszana jest kwestia prze-

mian przestrzennych zachodzących w miastach na całym

świecie, wynikających w sporej mierze z postępującego

uprzemysłowienia i nowych technologii. Współczesna

urbanistyka boryka się z wieloma problemami. Jednym

z najpoważniejszych jest przeludnianie się miast, a co za

tym idzie, zasiedlanie terenów podmiejskich. Takie dzia-

łania powodują pogłębianie się zjawiska „urban sprawl”,

które dosłownie oznacza niekontrolowany rozwój miast,

a w Polsce jest rozumiane jako „rozlewanie się miast”

Proces ten skutkuje degradacją centrów miast, fragmenta-

cją administracyjnych jednostek miejskich, a także wzro-

stem kosztów życia. Szacuje się, że początki eksurbani-

zacji pojawiły się już w połowie XIX w., ale dopiero od

lat 30. XX w. zaczęto wprowadzać różnego rodzaju dzia-

łania zapobiegawcze, gdyż zauważono, że bezplanowe

rozprzestrzenianie się miast szkodzi również środowisku

naturalnemu.

Idea zielonej urbanistyki (tzw. zielona infrastruktura,

green infrastructure) jest niewątpliwie trafną odpowie-

dzią na problemy współczesnych miast. Tworzenie się

efektu tzw. wysp ciepła, wzrost szeroko pojmowanej de-

gradacji środowiska przyrodniczego, w tym zwłaszcza

Inaczej: eksurbanizacja, która ma zdecydowanie negatywny wy-

dźwięk i jest rozumiana jako zjawisko niekontrolowane (w odróżnieniu

od suburbanizacji, która jest procesem planowanym i stanowi jedną z faz

rozwoju miasta).

between urban planning and architecture. A particularly

important role was played by Raymond Unwin and his

associate Robert Brow Parker, Max Berg, Adolf Rading

and his sharholder Hans Scharoun as well as Louis de

Soissons, Frederick J. Osborn, Georg Heinsius von May-

enburg or Matti Välikangas. They had a great inuence

on the contemporary picture of urban planning and its

perception as a scientic area, which not only deals with

built-up areas, but also with broadly dened green areas.

Due to the innovative assumptions and the topicality

of the applications, especially in relation to the shaping

of green areas in the modern era, this paper pays special

attention to three characters, referred to as masters of ur-

ban planning, namely: Ebenezer Howard, Ernst May and

Frank Lloyd Wright. They were the inventors of many

urban planning ideas that are still widely applied and de-

veloped today. The garden city, the satellite housing estate

or the model “Broadacre City” are to this day concepts

with a clearly dened structure, both spatial and function-

al, and showcases of skilful design of green areas as well,

although each of them is so on a slightly dierent basis.

The topics discussed in this paper are of interest to

many scientic disciplines, both engineering and social.

For a long time now, literature has been dealing with

the issue of spatial transformations taking place in cities

around the world, resulting to a large extent from progres-

sive industrialization and new technologies. Contempo-

rary urban planning is facing many problems. One of the

most serious is the overpopulation of cities and, conse-

quently, the development of suburban areas. Such actions

lead to the increasing “urban sprawl” phenomenon, which

literally means uncontrolled development of cities

. This

process results in the degradation of city centres, fragmen-

tation of administrative urban units, as well as an increase

in the cost of living. It is estimated that the beginnings

of exurbanization date back to the mid-19

century, but

only since the 1930s various types of preventive measures

have been introduced as it was noticed that the unplanned

spread of cities also harmed the natural environment.

The idea of green urban planning (so-called green in-

frastructure) is undoubtedly the right answer to the prob-

lems of modern cities. The formation of the eect of the

so-called “urban heat islands”, the increase in the broadly

conceived degradation of the natural environment, includ-

ing in particular the deterioration of air quality, and the

increase in the frequency of oods are only some of the

processes still progressing and destabilizing the quality of

life in cities. Based on economic and sociological stud-

ies, it can be estimated that by 2050 about 66–75% of the

population will live in cities [3]

. These data indicate that

In other words: exurbanization, which has a denitely negative

overtone and is seen as an uncontrolled phenomenon (as opposed to

suburbanization, which is a planned process and constitutes one of the

phases of city development).

Such conclusions are contained from the report prepared by

the United Nations Department of Economic and Social Aairs ONZ

(DESA) in 2014, which points to the extremely fast pace of urbanization

in the world. In 1950 30% of the world’s population lived in cities, and

by 2014 as much as 54%.

 Modernistycznimistrzowieurbanistyki /Modern masters of urban planning 55

there is a clear need to reorganise cities, following a more

compact planning and denitely pro-quality planning,

with respect for the environment. The notion of a green

city combines recommendations that aim at a sustainable

planning process. Maintaining balance is only possible

with proper management of space and natural resources,

which is undoubtedly not an easy task and poses a great

challenge for the managers of modern cities (Fig. 1).

Nowadays, the “urban garden”

trend has also become

important for creating urban spaces. The analysis of the

needs of city dwellers indicates that currently, within their

areas, green areas with a varied functional programme are

desirable, which would accompany both residential and

service areas (e.g. cultural, educational and oce cen-

tres), and which would at the same time create spaces for

recreation and leisure. This trend is based on the so-called

urban agriculture or horticulture, which are used to sup-

plement the assumptions of the greenery system in a much

smaller scale and of a slightly dierent character, i.a. that

with a more social and natural dimension.

The aim of this paper is to compare three selected ur-

ban ideas: garden cities of Ebenezer Howard, satellite

settlements of Ernst May and “Broadacre City” of Frank

Lloyd Wright with the contemporary trends of “green in-

frastructure” and “urban garden” in relation to the ongo-

ing spatial processes.

Modernist masters of urban planning

Ebenezer Howard, Ernst May and Frank Lloyd Wright

were somehow ahead of their time in their approach to

space. According to each of them, it was primarily intend-

ed to serve people as its users. What is important is that

In other words: urban gardening, closely related to the concept of

urban agriculture.

pogorszenia jakości powietrza oraz wzrost częstości wy -

stępowania powodzi są tylko niektórymi z wciąż postę-

pujących procesów destabilizujących jakość życia w mia-

stach. Na podstawie badań ekonomicznych i socjolo-

gicznych można szacować, że do roku 2050 około 75%

ludności będzie mieszkać w miastach [3]

. Dane te wska-

zują na niewątpliwą potrzebę reorganizacji miast i to za-

równo z punktu widzenia planowania bardziej zwartego,

jak i planowania zdecydowanie projakościowego, z po-

szanowaniem środowiska. Pojęcie zielonego miasta łączy

w sobie wskazania, które ukierunkowują na planowanie

w myśl zasad zrównoważonego rozwoju (il. 1).

Zachowanie równowagi możliwe jest jedynie przy

właściwym gospodarowaniu przestrzenią i zasobami

naturalnymi, co niewątpliwie nie jest zadaniem łatwym

i stanowi ogromne wyzwanie dla zarządzających współ-

czesnymi miastami.

W obecnych czasach również nurt „urban garden”

stał

się istotny dla kreowania przestrzeni miejskich. Analiza

potrzeb mieszkańców miast wskazuje, iż obecnie pożąda-

ne są w ich obrębie tereny zieleni o zróżnicowanym pro-

gramie funkcjonalnym, które towarzyszyłyby zarówno te-

renom mieszkaniowym, jak i usługowym (np. ośrodkom

kulturalnym, edukacyjnym, biurowym), i które tworzyły-

by jednocześnie przestrzenie dla rekreacji i wypoczynku.

Trend ten opiera się na tzw. rolnictwie czy ogrodnictwie

miejskim, które wykorzystywane są jako uzupełnienie

założeń systemu zieleni w zdecydowanie mniejszej skali

i o nieco odmiennym charakterze, gdyż w wymiarze bar-

dziej społecznym, a także przyrodniczym.

Celem niniejszego artykułu jest przyrównanie trzech

wybranych urbanistycznych idei: miast ogrodów Ebeneza

Howarda, osiedli satelitarnych Ernsta Maya i „Broadacre

City” Franka Lloyda Wrighta do współczesnych trendów

„zielonej infrastruktury” i „urban garden” w odniesieniu

do zachodzących procesów przestrzennych.

Modernistyczni mistrzowie urbanistyki

Zarówno Ebenezer Howard, Ernst May, jak i Frank

Lloyd Wright podejściem do przestrzeni w jakimś sensie

wyprzedzali swoje czasy. Według każdego z nich miała

ona przede wszystkim służyć ludziom jako jej użytkowni-

kom. Istotny jest fakt, że ich modernistyczne idee i urbani-

styczne założenia opierały się na uwzględnianiu terenów

zieleni i to w sposób znaczący, a także wieloaspektowy.

W kolejnych podrozdziałach tego artykułu zostały przed-

stawione pokrótce trzy wybrane modernistyczne koncep-

cje urbanistyczne, tj.: miasta ogrody, osiedla satelitarne,

zdecentralizowany system osiedleńczy „Broadacre City”,

i przyrównano je do obecnych trendów. Zestawienie to

Takie wnioski wynikają z raportu przygotowanego przez Depar-

tament Spraw Ekonomicznych i Społecznych ONZ (DESA) z 2014 r.,

gdzie wskazano na niezwykle szybkie tempo urbanizacji na świecie.

W 1950 r. 30% światowej populacji mieszkało w miastach, w 2014 r.

– 54%, a według prognoz w 2050 r. 66% ludności świata zamieszka

w mieście.

Inaczej: urban gardening (ogrodnictwo miejskie), ściśle powiąza-

ne również z pojęciem urban agriculture (rolnictwo miejskie).

Il. 1. Schemat zielonego miasta (oprac. własne na podst. [4])

Fig. 1. Diagram of a The Green City (by the author based on [4])

56 Anna Andrzejewska

their modernist ideas and urban planning assumptions

were based on taking into account green areas in a signif-

icant and multi-faceted way. In the following subsections

of this paper three selected modernist urban concepts, i.e.,

garden cities, satellite cities and the decentralized settle-

ment system “Broadacre City” are briey presented and

compared to current trends. This list includes in particular

the presented spatial solutions showing the relationship

between the developed and open areas.

Ebenezer Howard and his city garden

as one of the models of pro-ecological urban planning

Ebenezer Howard had a great deal of economic and

political-social knowledge. He worked as a stenographer,

which probably had a huge impact on his ability to draw

clear diagrams. They depicted, in a shortened form, with

a schematic notation, the idea of his main ideas. With

time, when Howard began to take an interest in urban

planning in its broadest sense, his work became more

noticeable, as he presented ideas for certain specic yet

idealistic spatial solutions, which were intended to im-

prove the living conditions of the inhabitants. In the era

of the then housing crisis, which resulted in a mass inux

of people into cities, Howard’s important observation was

that human existence was taking place between two envi-

ronments – urban and rural. The “three magnets” diagram

he created perfectly illustrated the scale of the problem.

According to Howard, the best solution was to concen-

trate all necessary goods, i.e., access to services, entertain-

ment, as well as green areas and recreation, in the places

of residence. On the basis of his beliefs, the concept of

the so called “garden city” was created (Fig. 2). It was on

its foundations that the signicant development of various

types of green areas around the world, forming entire ur-

ban systems, followed.

Howard’s proposals were not intended to apply to en-

tire cities, but only to their individual settlements. The

characteristic feature of these assumptions were mainly

scattered buildings, accompanied by large green areas

shaped in the form of parks, woods or gardens. The ba-

sic residential functional layout of the housing estates

was complemented by the necessary services, as well as

road infrastructure, which determines the accessibility

and ecient functioning of cities [6, p. 2]. Howard did

not prepare urban-architectural designs. He only drew up

diagrams of such spaces, usually rectangular, showing in

a very clear way most of the author’s recommendations.

Soon, the development of housing estates shaped like

Howard’s garden cities began gradually. The rst designs

were developed in England, such as the 1903 garden city

in Letchworth, a county near London, or Welwyn Garden

City, completed a little later, in 1920. Garden cities also

appeared in other countries. In 1909, a garden city was

built near Dresden (Gartenstadt Hellerau). In 1913, the

Karłowice estate in Wrocław (Gartenstadt Carlowitz) was

built, which was extended for a few more years, and near

Warsaw in 1925, the Podkowa Leśna estate was designed.

To this day, the concept of garden towns inspires many

urban plans. One of its basic principles is particularly im-

uwzględnia w szczególności zaprezentowane rozwiązania

przestrzenne ukazujące relacje pomiędzy terenami zabu-

dowanymi i otwartymi.

Ebenezer Howard i jego miasto ogród

jako jeden z modeli urbanistyki proekologicznej

Ebenezer Howard miał dużą wiedzę ekonomiczną i po-

lityczno-społeczną. Pracował jako stenograf, co praw-

dopodobnie wywarło ogromny wpływ na jego zdolności

rysowania czytelnych schematów. Obrazowały one, w po-

staci skróconej, za pomocą schematycznego zapisu, za-

mysł jego głównych idei. Z czasem, gdy Howard zaczął

interesować się szeroko pojętą urbanistyką, jego działal-

ność stała się bardziej dostrzegalna, gdyż prezentował

idee pewnych konkretnych, aczkolwiek idealistycznych

rozwiązań przestrzennych, które z założenia miały słu-

żyć polepszeniu warunków życia mieszkańców. W dobie

ówczesnego kryzysu mieszkaniowego, w którego wyniku

następował masowy napływ ludności do miast, istotnym

spostrzeżeniem Howarda było to, że ludzka egzystencja

odbywa się pomiędzy dwoma środowiskami – miejskim

i wiejskim. Stworzony przez niego schemat „trzech ma-

gnesów” doskonale obrazował skalę problemu. Według

Howarda najlepszym rozwiązaniem było skoncentrowa-

nie w miejscach zamieszkania wszystkich niezbędnych

dóbr, czyli dostępności do usług, rozrywki, a także tere-

nów zieleni i rekreacji. Na bazie jego przekonań stworzo-

no koncepcję tzw. miasta ogrodu (il. 2). To właśnie na jej

fundamentach nastąpił późniejszy znaczący rozwój róż-

nych rodzajów terenów zieleni na całym świecie, tworzą-

cych całe systemy miejskie.

Propozycje Howardowskiej koncepcji w swym zło-

żeniu nie miały stanowić zastosowania dla całych miast,

a jedynie dla poszczególnych ich osiedli. Cechą charak-

terystyczną owych założeń miała być przede wszystkim

Il. 2. Koncepcja miasta ogrodu

– kwartał według E. Howarda.

Diagram stref funkcjonalnych [5, s. 41]

Fig. 2. The concept of the city-garden

– quarter by E. Howard. Functional Zone Diagram [5, p. 41]

 Modernistycznimistrzowieurbanistyki /Modern masters of urban planning 57

luźna zabudowa z wyłączonymi z niej dużymi areałami

terenów zieleni kształtowanych w postaci parków, lasków

czy ogrodów. Podstawowy mieszkaniowy układ funkcjo-

nalny osiedli uzupełniały niezbędne usługi, a także infra-

struktura drogowa, która warunkuje dostępność i sprawne

funkcjonowanie miast [6, s. 2]. Howard nie sporządzał

gotowych urbanistyczno-architektonicznych projektów.

Rozrysowywał jedynie schematy takich przestrzeni, za-

zwyczaj kwartałowych, uwzględniając w nich niezwykle

czytelnie większość najistotniejszych autorskich wskazań.

Wkrótce zaczęto stopniowo realizować osiedla na kształt

miast ogrodów Howarda. Pierwsze projekty powstawa-

ły w Anglii, jak na przykład osiedle z 1903 r. w mieście

Letchworth położonym w hrabstwie Hertfordshire pod

Londynem czy Welwyn Garden City zrealizowane nieco

później, bo w 1920 r. Osiedla miast ogrodów pojawiały

się także w innych krajach. W 1909 r. w Niemczech po-

wstało założenie w Hellerau pod Dreznem (Gartenstadt

Hellerau). Z kolei w 1913 r. zrealizowano osiedle Karło-

wice we Wrocławiu (Gartenstadt Carlowitz), które rozbu-

dowywano jeszcze przez kilka kolejnych lat, a pod War-

szawą w 1925 r. zaprojektowano osiedle Podkowa Leśna.

Do dziś koncepcja miast ogrodów stanowi inspirację

dla wielu założeń urbanistycznych. Szczególnie istotna

jest jedna z jej podstawowych zasad, a mianowicie ota-

czanie terenami zieleni poszczególnych osiedli tak, by

zapobiegać samoistnemu zrastaniu się obszarów zabudo-

wy. Jednak założenie to w dobie dzisiejszego popytu na

nieruchomości nie jest łatwe do kompleksowej realizacji.

Stanowi często modelową ideę, która wciąż pozostaje

niedościgniona, głównie ze względu na generowane przez

nią spore koszty. Stoi to w opozycji do współczesnego

podejścia inwestorów, którzy opłacalność inwestycji kal-

kulują, przeliczając głównie tylko zysk ze sprzedaży po-

szczególnych metrów kwadratowych powierzchni miesz-

kań czy domów.

Artystyczno-urbanistyczne osiedla satelitarne

Ernsta Maya

W kontekście nowatorskich rozwiązań urbanistycznych

okresu modernizmu istotną postacią był Ernst May, z wy-

kształcenia architekt i urbanista. Był on człowiekiem o nie-

zwykle wybitnej osobowości. Jego poglądy, a także dąże-

nia zawodowe zawsze kierowały się ku człowiekowi i jego

potrzebom. Słynne powiedzenie Maya brzmiało: Miasto

dlaczłowieka,nieczłowiekdlamiasta (za: [7, s. 21]). To

zdanie najlepiej odzwierciedla jego stosunek do ówczesnej

urbanistyki, która miała według niego służyć człowiekowi.

May odznaczył się w światowej urbanistyce przede

wszystkim jako orędownik idei miast satelitarnych

. Swo-

ją działalność rozpoczął w rodzinnym Frankfurcie nad

Menem. W 1921 r. wygrał konkurs na opracowanie Pla-

nu Ogólnego Wrocławia, gdzie zastosował urbanistyczne

rozwiązanie miasta ogrodu, w myśl głównych założeń

Howarda. Zaproponował jednak niezwykle awangardo-

wą, jak na ówczesne czasy, rozbudowę głównej metropolii

Inaczej: idea trabantów.

portant, namely to surround individual housing estates

with green areas in such a way as to prevent the spon-

taneous melting of the development areas. However, this

assumption is not easy to implement in today’s real es-

tate demand. It is often a model idea which is still unsur-

passed, mainly due to the considerable costs it generates.

It stands in opposition to the contemporary approach of

investors, who calculate the protability of the investment

by calculating mainly only the prot from the sale of indi-

vidual square meters of ats or houses.

Artistic and urban satellite estates of Ernst May

Ernst May, an architect and urban planner by educa-

tion, was an important gure in the context of innovative

urban solutions of the modern era. He was a man of an

outstanding personality. His views as well as his profes-

sional aspirations were always directed towards the man

and his needs. May’s famous saying was: The city for the

man,notthemanforthecity(after: [7, p. 21]). This phrase

reects best his attitude to the urban planning of the time,

which, according to him, was to serve the human being.

In world urban planning, May was distinguished pri-

marily as an advocate of the idea of satellite cities

. He

started his activity in his home town of Frankfurt am

Main. In 1921, he won a competition to develop the Mas-

ter Plan of Wrocław, where he applied the urban plan-

ning solution of the garden city, according to Howard’s

main assumptions. However, he proposed an extremely

avant-garde extension of the main metropolis by 14 cit-

ies called satellites. They were located radially around the

core and central part of the city. The population of each of

such cities was to be limited to 20 thousand inhabitants.

These satellite cities were to be self-sucient in terms

of basic services and employment. They would depend on

the larger, neighbouring metropolitan city only in terms

of higher-level services and administration. In his further

activity, May created modern housing estates, but his

origi nal urban and architectural designs were character-

ized by tradition and usefulness. According to May, urba

planning played a special role in skilfully linking resi-

dential

buildings with green areas, which resulted in the

creation of the so-called good residential climate. Nature

was of great

importance to him in designing new urban

settlements.

In reality, however, satellite cities did not full their ideo-

logical design assumptions, as they were not self-sucient

primarily in terms of culture, commerce or employment.

They mainly served as bedrooms for larger cities. Nowa-

days, these centres have additionally the features of so-called

suburbs, which often spread in an uncontrolled manner.

Frank Lloyd Wright – precursor of organic design

Frank Lloyd Wright was one of the most famous Amer-

ican modernist architects of the 20

century. He was in

favour of nature and functionality. He was the forerunner

In other words: the idea of trabants.

58 Anna Andrzejewska

o 14 miast nazywanych satelitami. Zlokalizowane były

one promieniście wokół podstawowej rdzennej i central-

nej części miasta. Każda z nich miała liczyć nie więcej niż

20 tysięcy mieszkańców.

Satelity te charakteryzować się miały samowystarczal-

nością pod względem usług podstawowych i zatrudnienia.

Uzależnione miały być od większej, sąsiadującej aglome-

racji jedynie pod względem usług wyższego rzędu i admi-

nistracji. May w swej dalszej działalności tworzył osiedla

nowoczesne, ale jego autorskie projekty urbanistyczno-ar-

chitektoniczne cechowała tradycja i użyteczność. Zwłasz-

cza urbanistyka pełniła według Maya szczególną funkcję

umiejętnego powiązania głównie zabudowy mieszkanio-

wej z terenami zieleni, w wyniku czego tworzył się tzw.

dobry klimat mieszkaniowy. Niezwykle istotna była dla

niego natura w nowych założeniach osiedli miejskich.

W rzeczywistości miasta satelitarne nie spełniały jed-

nak swoich ideowych założeń projektowych, gdyż nie były

samowystarczalne przede wszystkim w zakresie kultury,

handlu czy zatrudnienia. Pełniły głównie funkcję tzw. sy-

pialni większych miast. Obecnie ośrodki te mają dodatko-

wo cechy tzw. przedmieść, które niejednokrotnie rozlewa-

ją się powierzchniowo w sposób niekontrolowany.

Frank Lloyd Wright

– prekursor projektowania organicznego

Frank Lloyd Wright był jednym z najsłynniejszych

amerykańskich architektów modernistycznych XX w.

Hołdował naturze i funkcjonalności. Był prekursorem nur-

tu projektowania organicznego

. Swoje idee rozpowszech-

niał na łamach licznych czasopism i książek, głównie

amerykańskich [8, s. 603, 604]. Jego założenia architek-

toniczne zawsze nawiązywały do krajobrazu. Był zwo-

lennikiem minimalistycznej architektury. Stosował proste

bryły, które możliwie najwierniej wkomponowywał w na-

turalną przestrzeń. Jego założeniem było funkcjonalne

i użyteczne dostosowanie formy zabudowy do otoczenia.

Idea architektury organicznej urzeczywistniana była

przez Wrighta przy każdej nadarzającej się okazji pro-

jektowej, zarówno przy zamówieniach indywidualnych

– pojedynczych domów bądź ich zespołów, jak i w re-

alizacjach bardziej kompleksowych – całych osiedli wiej-

skich czy miejskich. Zwykł on często mawiać, że: jest tyle

domów,iluludzi [8, s. 93].

Projektowanie to polegało na wkomponowaniu bryły budynku

w naturalnie ukształtowane przyrodniczo otoczenie. Kubatura domu w Ri-

ver Forest z 1893 r. autorstwa Wrighta została wręcz „wtopiona” w teren.

Ze względu na rosnące w jego obrębie postawne drzewo wycięto nawet

dziurę w dachu. Element ten stanowił istotną część całego założenia.

Jednak najsłynniejszym projektem był Fallingwater zaprojektowany

w 1936 r. w południowo-zachodniej Pensylwanii dla Edgara J. Kauf -

mana. Usytuowany został na skalistym, gęsto porośniętym wysoką

roślinnością terenie, a część jego konstrukcji wręcz wisiała nad wodo-

spadem. Elementy pionowe konstrukcji domu wykonano z kamienia,

a elementy poziome z betonu. Pod tarasami i balkonami przepływał

strumień i tryskał wodospad. Realizacja ta do dziś stanowi przykład pro-

jektowania w absolutnej jedności z otoczeniem. Zarówno materiały, z ja-

kich został wykonany dom, jak i sama jego forma idealnie wpasowują

się w leśny, skalisty i wodny krajobraz [9, s. 11–18].

of organic architecture

. He spread his ideas in numerous

magazines and books, mainly American [8, pp. 603, 604].

His architectural assumptions always referred to the land-

scape. He was a supporter of minimalist architecture. He

used simple forms, which he incorporated as faithfully as

possible into natural space. His assumption was the func-

tional and useful adaptation of the building form to the

surroundings.

The idea of organic architecture was realized by Wright

at every possible design opportunity, both in the case of

individual orders – individual houses or their complexes,

as well as in the realization of more complex – whole rural

or urban settlements. He often used to say that: there are

as many houses as people [8, p. 93].

Wright’s broad interest in more comprehensive urban

planning was reected in the assumptions of his original

settlement system “Broadacre City” of 1934 (Fig. 3). It

was based on decentralized metropolises, understood as

home cities, with no more than 1,400 inhabitants each

receiving 1 acre of land (0.4 ha) for their own cultiva-

tion from federal land reserves. This assumption made

it possible to create settlements of a rural character and

self-sucient from the point of view of providing food for

individual families.

In Wright’s concept, no strict centre was dened, and

basic services were to be scattered in the landscape. The

idea “Broadacre City” was mainly based on car transport,

away from transit roads, and pedestrian trac could only

exist safely within the individual plots. Such assumptions

were supposed to prevent trac jams and negative eects

of air pollution. Other necessary urban services, such as

cinemas, restaurants or amusement parks would be acces-

sible by car.

The city in Wright’s concept was a decentralized organ-

ism, which was planned to function within strictly dened

zones of independence. It was to include various areas of

the urban structure, such as services or administration.

The concept “Broadacre City” was a response to the

economic crisis of the 1930s, but the very design of the

system he proposed referred to the idea of urban or subur-

ban space of a partially rural character. Today, the features

of the presented settlement system are to some extent re-

ected in residential suburban areas. First of all, they oer

the residents the possibility of having larger plots of land

for individual use, as well as easy access to open spaces of

a rural character. The idea “Broadacre City” promoted by

This trend consisted in integrating the body of a structure into

the naturally shaped environment. The structure of the house in River

Forest of 1893 by Wright was even “blended” into the surroundings.

Due to a large tree growing within it, the roof had even a big whole. This

element was an important part of the whole design. However, the most

famous project was Fallingwater of 1936 in south-western Pennsylvania.

It was situated in a rocky area, densely covered with lush vegetation, and

part of its structure even hung over a waterfall. The vertical elements of

the house structure were made of stone, and the horizontal elements

of concrete. Under the terraces and balconies, a stream owed and a wa-

terfall gushed. This project is still an example of design in absolute unity

with the surroundings. Both the materials used to make the house and its

form t perfectly into the landscape consisting of forest, rocks and water

[9, pp. 11–18].

 Modernistycznimistrzowieurbanistyki /Modern masters of urban planning 59

Wright is now quite clearly seen in the assumptions of Ur-

ban Agriculture Europe, according to which a part of ag-

ricultural production moves to cities in the form of social

gardens, family and even neighbourhood food farms. This

kind of urban development is a kind of response to the

increasing industrialisation and territorial distinctiveness.

As a result of the division into administrative units, by the

end of the 20

century the links between the city and its

agricultural base has been broken [11, p. 16].

“Green infrastructure” and “urban garden”

as contemporary/modern “green” trends

The assumptions of green infrastructure and the urban

garden are rmly rooted in the urban tradition, although

they are relatively new directions, as they have only ap-

peared in the new millennium. Undoubtedly, however,

their particular principles were promoted already in the

era of modernism by the artists in question. The concepts

of garden cities, satellite housing estates or “Broadacre

City” indicated the existence of important relations be-

tween the developed and open areas.

In the context of this paper, particular attention should

be paid to urban spaces designed with social needs in

mind, the needs which at the turn of the 20

and 21

cen-

tury underwent visible changes. This is because in many

cities unusual gardens started to be created en masse,

which were located on the roofs of oce buildings in the

form of vegetable gardens. Single trees or their groups

were also located on the upper oors of residential or

commercial buildings. In addition, all activities involv-

ing oodplain restoration projects, the large-scale plant-

ing of high greenery for CO

emissions have a signi-

cant impact on the management of modern cities. Skilful

management of natural and semi-natural areas in cities

certainly improves the quality of life in urbanised areas.

The designs of green infrastructure additionally based on

the Nature Based Solutions (NBS) principle guarantee the

Szerokie zainteresowania Wrighta bardziej komplek-

sową urbanistyką odzwierciedlone zostały w założe-

niach jego autorskiego systemu osiedleńczego „Broadacre

City” z 1934 r. (il. 3). Bazował on w nim na zdecentrali-

zowanych metropoliach, w rozumieniu miast macierzy-

stych, liczących sobie nie więcej niż 1400 osób, w których

każdy z mieszkańców otrzymywałby po 1 akrze ziemi

(0,4 ha) do uprawy własnej z rezerw gruntów federal-

nych. Założenie to pozwalało tworzyć osiedla o charakte-

rze wiejskim i jako samowystarczalne z punktu widzenia

zapewnienia potrzeb wyżywienia poszczególnych rodzin.

W koncepcji Wrighta nie wyodrębniono żadnego ści-

słego centrum, a usługi podstawowe miały być poroz-

rzucane w krajobrazie. Idea „Broadacre City” bazowała

głównie na transporcie samochodowym, z dala od tran-

zytu, a ruch pieszy mógł istnieć bezpiecznie wyłącznie

w obrębie poszczególnych działek. Takie założenia mia-

ły gwarantować brak korków i negatywnych skutków

zanieczyszczenia powietrza. Do niezbędnych ośrodków

miejskich, takich jak kina, restauracje czy parki rozrywki

należałoby dojeżdżać samochodem.

Miasto w pojęciu Wrighta stanowiło zdecentralizowa-

ny organizm, który miał funkcjonować w oparciu o ściśle

określone strefy niezależności. Mały one obejmować róż-

ne dziedziny struktury miejskiej, np. usługi czy admini-

strację.

Koncepcja „Broadacre City” była odpowiedzią na kry-

zys ekonomiczny lat 30. XX w., ale samo założenie pro-

ponowanego przez niego systemu nawiązywało do idei

tworzenia przestrzeni miejskiej czy podmiejskiej o czę-

ściowo wiejskim charakterze. Dziś cechy prezentowane-

go systemu osiedleńczego w pewnym stopniu wykazują

mieszkaniowe obszary podmiejskie. Gwarantują one bo-

wiem przede wszystkim możliwość posiadania większych

działek do użytku indywidualnego, a także łatwą dostęp-

ność terenów otwartych o charakterze wiejskim. Ideę

„Broadacre City” propagowaną przez Wrighta dostrzega

się obecnie dosyć wyraźnie w założeniach europejskiego

rolnictwa miejskiego (Urban Agriculture Europe), we-

dług których część produkcji rolniczej przenosi się do

miast w formie ogrodów społecznych, rodzinnych, a na-

wet osiedlowych gospodarstw spożywczych. Taki sposób

zagospodarowywania miast jest swoistą odpowiedzią na

postępującą intensywną industrializację i odrębność tery-

torialną. W wyniku podziału jednostek administracyjnych

do końca XX w. nastąpiło zerwanie powiązań między

miastem a jego zapleczem rolniczym [11, s. 16].

„Zielona infrastruktura” i „urban garden”

jako współczesne „zielone” trendy

Założenia nurtu zielonej infrastruktury, a także urban

garden są mocno zakorzenione w tradycji urbanistycznej,

choć są kierunkami stosunkowo nowymi, gdyż pojawiły

się już w nowym tysiącleciu. Niewątpliwie jednak w spo-

sób wyraźny ich poszczególne zasady były propagowane

w dobie modernizmu przez omawianych twórców. Kon-

cepcje miast ogrodów, osiedli satelitarnych czy „Broad-

acre City” wskazywały na występowanie istotnych relacji

pomiędzy obszarami zabudowanymi i otwartymi.

Il. 3. Szkic do projektu zdecentralizowanego systemu osiedleńczego

„Broadacre City” autorstwa Franka Lloyda Wrighta

(fot. K. Olsen, źródło: [10])

Fig. 3. Sketch for the project of the decentralized settlement system

“Broadacre City” project by Frank Lloyd Wright

(photo by K. Olsen, source: [10])

60 Anna Andrzejewska

W kontekście niniejszego artykułu szczególną uwa-

gę należy zwrócić na przestrzenie miejskie projekto-

wane z uwzględnieniem potrzeb społecznych, które na

przełomie XX i XXI w. uległy widocznym zmianom.

Zaczęły bowiem masowo powstawać w wielu miastach

nietypowe ogrody, które lokalizowano na dachach biu-

rowców w postaci np. ogrodów warzywnych. Pojedyncze

lub zgrupowane drzewa także sytuowano na wyższych

kondyg nacjach budynków mieszkalnych lub usługowych.

Ponadto wszelkie działania polegające na projektach od-

nowy terenów zalewowych, wprowadzania wielkopo-

łaciowych nasadzeń zieleni wysokiej w celu emisji CO

wpływają znacząco na gospodarowanie współczesnymi

miastami. Umiejętne zarządzanie terenami naturalny-

mi i półnaturalnymi w miastach z pewnością wpływa na

poprawę jakości życia w obszarach zurbanizowanych.

Założenia zielonej infrastruktury dodatkowo oparte na

zasadzie Nature Based Solutions (NBS)

gwarantują opła-

calność przyjętych rozwiązań, a także korzyści ekologicz-

ne i społeczne. Te licznie projektowane miejsca szcze-

gólnie w miastach miały służyć do wspólnego spędzania

wolnego czasu. Pełnią one jednak zdecydowanie bardziej

złożone funkcje, zwłaszcza w odniesieniu do procesów

zachodzących w środowisku, uwarunkowanych w dużej

mierze chociażby zmianami klimatu.

Współczesną koncepcję zielonej infrastruktury naj-

trafniej określa termin greenways, który zastosował po

raz pierwszy Charles E. Little już w 1990 r. na określenie

różnych typów zielonych szlaków (inaczej korytarzy czy

tras) [12]. W Europie jednak do rozwoju podstawowych

założeń tej idei przyczynił się zdecydowanie program

COST Action C11 Green structure and urban planning

z lat 2000–2005 [13, s. 10, 11]. Propagował on potrzebę

rozwoju terenów zurbanizowanych z uwzględnieniem

niezbędnej obecności w nich terenów zieleni.

„Urban garden” w dosłownym tłumaczeniu oznacza

ogród miejski. W praktyce jednak przypisuje się go dzia-

łalności na różnych płaszczyznach i w przeróżnych środo-

wiskach, związanych zarówno z samą przestrzenią miej-

ską, jak i sztuką codzienną, użytecznością, ogrodnictwem,

a także – jak się okazuje – gastronomią

W 2011 r. przy Union Street w Londynie powstała

ciekawa realizacja Urban Physic Garden, która jest prze-

strzenią zarówno społeczną, jak i użyteczną. Stworzono ją

na kształt XVII-wiecznego ogrodu wystawowego w Chel-

sea

, gdzie dawni miłośnicy roślin, a także ówcześni

Tłumacząc dosłownie: rozwiązania oparte na naturze.

W Warszawie do 2017 r. działał klub o nazwie Urban Garden

(ul. Przeskok 2). Oferował rozrywkę, miejsce spotkań, muzykę i kuli-

naria. Przestrzeń samego klubu opisano następująco: Wejdźdomiejskiej

dżungli.UrbanGardentonowewnętrza,gdziedzikaroślinnośćwkracza

w surową miejską tkankę, tworząc stylowy kolaż z ciepłym, barwnym

oświetleniem [14]. Z kolei na początku maja 2019 r. we Wrocławiu

otwarto bar Urban Garden (ul. Świdnicka 40) zlokalizowany na dachu

domu towarowego Renoma. Jest zielonym i ekologicznym założeniem,

gdzie wykorzystywany jest zbiornik na deszczówkę do podlewania

kwiatów, a także kompostownik i ogródek, np. z miętą do drinków [15].

W tej ekskluzywnej dzielnicy Londynu od 1804 r. jest organizo-

wana wystawa Chelsea Flower Show. Jest to jedno z najważniejszych

i najbardziej prestiżowych wydarzeń w branży ogrodniczej. Gromadzi

protability of the adopted solutions as well as ecological

and social benets. These numerous places, especially in

cities, were to be used for spending free time together.

However, they have much more complex functions, espe-

cially with regard to environmental processes, which are

largely determined by climate change.

The modern concept of green infrastructure is best de-

scribed by the term greenways, which was rst used by

Charles E. Little as early as 1990 to dene dierent types

of green trails

[12]. In Europe, however, the 2000–2005

programme COST Action C11 Green structure and urban

planning made a decisive contribution to the development

of the basic principles of this idea [13, pp. 10, 11]. It pro-

moted the need for the development of urbanised areas,

taking into account the necessary presence of green areas

in them.

Literally speaking, “urban garden” means just a urban

garden. In practice, however, it is attributed to activities

on various levels and in various environments, related to

the urban space itself as well as to everyday art, utility,

gardening and – as it turns out – catering

In 2011, at Union Street in London, an interesting proj-

ect Urban Physic Garden was realized, which is both so-

cial and useful space. It was created following the shape

of a 17

-century exhibition garden in Chelsea

, where

former plant lovers as well as students of that time could

learn about various plant species, including medicinal

ones. Nowadays, it serves primarily as a space for social

meetings, workshops, concerts and lm shows. In addi-

tion, there are educational tips about plants, their healing

properties and a healthy lifestyle.

The contemporary, extremely popular trend promoting

the melting of various greenery elements with developed

spaces takes on various forms. It points to the extremely

important role of planning, designing and managing cit-

ies, whose primary goal is to shape the right relations and

proportions between “green” and built-up areas [13, p. 11].

Currently, grass sports elds, swimming pools and

green squares on the roofs of Interlace residential estate in

Singapore are no longer surprising

(Fig. 4). Apart from

In other words: corridors or routes.

Until 2017, a club called Urban Garden operated in Warsaw

(Prze skok Street 2). It oered entertainment, a meeting place, music and

cuisine. The space of the club itself was described as follows: Come to

theurbanjungle.UrbanGardenisanewinterior,wherewildvegetation

enterstherawurbanfabric,creatinga stylishcollagewithwarm,co-

lourful lighting [14]. In early May 2019, a bar Urban Garden located on

the roof of the department store Renoma opened in Wrocław (Świdnicka

Street 40). It is a green and environmentally friendly project, where

a rainwater tank for watering owers is used, there is also a compost bin

and a small garden, e.g. with mint for drinks [15].

An exhibition Chelsea Flower Show has been held in this exclu-

sive London district since 1804. It is one of the most important and pres-

tigious events in the horticultural industry. It gathers the best landscape

architects and gardeners from around the world. It inspires, sets trends

and standards for the quality of space dened as the right one and desired

by users today [16].

The Interlace estate is located in southern Singapore and was

completed in autumn 2013. At one of the most prestigious architectural

events in the world (World Architecture Festival – WAF) it was chosen

as the best building of 2015. It was considered to be an excellent project

for the overpopulated cities of the future as it oers a wide range of resi-

 Modernistycznimistrzowieurbanistyki /Modern masters of urban planning 61

residential space, there are also common areas in the form

of open green spaces located on dierent ground oors

of individual buildings. They provide the residents with

various options to spend free time, to contact with nature,

enter into social interactions or just rest.

On the other side, the gardens located along the façade

of the exclusive Parkroyal Hotel in the same city of almost

dential and leisure opportunities in a relatively small area of 170,000 m

of usable oor space with 1,400 apartments, in 31 six-storey buildings

each 70 m in length [17].

studenci mogli poznawać różne gatunki roślin, w tym tak-

że lecznicze. Obecnie Urban Physic Garden pełni przede

wszystkim funkcję przestrzeni spotkań towarzyskich,

warsz tatów, koncertów czy pokazów lmowych. Ponadto

znajdują się tam wskazówki edukacyjne na temat roślin,

ich leczniczych właściwości, a także zdrowego trybu życia.

Współczesny, niezwykle popularny trend propagujący

przenikanie elementów różnorodnej zieleni w przestrze-

nie zabudowane przybiera przeróżne formy. Wskazuje na

niezwykle istotną rolę planowania, projektowania i zarzą-

dzania miastami, których podstawowym celem jest kształ-

towanie właściwych relacji i proporcji pomiędzy terena-

mi „zielonymi” (green areas) a zabudowanymi (built-up

areas) [13, s. 11].

Obecnie nie dziwią już trawiaste boiska sportowe, ba-

seny czy zielone skwery na dachach budynków osiedla

Interlace w Singapurze

(il. 4). Tam poza przestrzenią

mieszkalną znajdują się również powierzchnie wspólne

w postaci otwartych terenów zieleni zlokalizowanych na

różnych kondygnacjach naziemnych poszczególnych bu-

dynków. Umożliwiają spędzanie wolnego czasu, kontakt

z przyrodą, a także kształtują przestrzeń do integracji spo-

łecznej czy wypoczynku.

Z kolei ogrody spacerowe zlokalizowane wzdłuż ele-

wacji ekskluzywnego hotelu Parkroyal w tym samym,

liczą cym prawie 6 milionów mieszkańców, mieście nie są

już tylko wytworem bujnej wyobraźni, ale realistycznym

założeniem. Tam, na co czwartej kondygnacji, wzdłuż

elewacji budynku usytuowano bogato zazielenione parki

spacerowe (il. 5). Całość założenia prezentuje się impo-

nująco, zarówno pod względem formalnym, konstrukcyj-

nym, jak i od strony wizualnej.

Próby zazielenienia prywatnych bądź półprywatnych

niedużych przestrzeni, takich jak balkony, tarasy, loggie

czy po prostu ściany budynków są ciekawą formą piono-

wego ogrodu miejskiego. Realizacje takie mają w miastach

szczególne znaczenie również dla powiązania ich z przy-

ległymi obszarami otwartymi bogato zazielenionymi. Jak

wskazano w powyższym zestawieniu, zarówno wnętrza

urbanistyczne, jak i architektoniczne ulegają transformacji,

gdyż potrzeby i oczekiwania ludzkie również się zmieniają.

Podsumowanie

Projektowanie w zieleni w czasach modernizmu i w cza-

sach współczesnych, mimo różnic co do sposobu ich kre-

owania, ma wspólny cel, jakim jest niewątpliwie zaspo -

najlepszych architektów krajobrazu i ogrodników z całego świata. In-

spiruje, wyznacza trendy, a także wytycza standardy jakości przestrzeni

określanej jako ta właściwa i dziś pożądana przez użytkowników [16].

Osiedle Interlace znajduje się w południowej części Singapuru,

a jego budowę ukończono jesienią 2013 r. W 2015 r., podczas jednej

z najbardziej prestiżowych imprez architektonicznych na świecie (Świa-

towy Festiwal Architektury, WAF – World Architecture Festival) jeden

z budynków tego osiedla został wybrany budynkiem roku. Uznano,

że założenie prezentuje doskonały projekt dla przeludnionych miast

przyszłości, gdyż oferuje szeroki zakres możliwości mieszkaniowych

i wypoczynkowych na stosunkowo niewielkiej powierzchni 170 tys. m

powierzchni użytkowej, na której znajduje się 1,4 tys. mieszkań,

w 31 sześciopiętrowych budynkach o długości 70 m każdy [17].

Il. 4. Osiedle Interlace w Singapurze

jest inwestycją mieszkaniową o innowacyjnej formie

(fot. J. Binard, źródło: [18])

Fig. 4. The Interlace in Singapore

is a housing investment of an innovative form

(photo by J. Binard, source: [18])

Il. 5. Parkroyal w Singapurze

– innowacyjny przykład urban garden

(fot. P. Bingham-Hall, źródło: [19])

Fig. 5. Parkroyal in Singapore

as an innovative example of urban garden

(photo by P. Bingham-Hall, source: [19])

62 Anna Andrzejewska

6 million inhabitants are no longer just a product of lush

imagination, but a real project. There, on every fourth

oor, along the façade of the building rich green parks

are situated (Fig. 5). The whole project looks impressive,

formally, structurally and visually.

Attempts to plant greenery in private or semi-private

small spaces such as balconies, terraces, loggias or simply

building walls are an interesting form of a vertical city

garden. Such projects are also of particular importance in

cities as they connect them with adjacent open areas with

vegetation. As indicated in the above list, both urban and

architectural interiors are permanently transformed, as hu-

man needs and expectations are also changing.

Summary

Designing of greenery in the times of modernism and

in modern times, despite dierences in the way it is done,

has a common goal, which is undoubtedly to satisfy hu-

man needs. The masters of urban planning mentioned in

this paper demonstrated primarily the ability to see these

human needs, be it spatial and economic, health and social.

The validity of their urban planning projects is also man-

ifested in the fact that they aimed primarily at improving

the living conditions of the people living in them. They

were shaped in such a way as to take into account the pres-

ence of various forms of green areas, which were supposed

to serve health, social integration and re creation. When

quoting the view of Danish urban planner Jan Gehl: […]

betterqualityoflifeinthecitycanbeprimarilyachieved

by creating good public spaces, friendly for pedestrians

and cyclists [20], it is important to point out that not so

much the quality of urban architecture, but the function-

ality of the space located around it is of vital importance.

Modernist concepts of garden cities, satellite cities

or the decentralized settlement system “Broadacre City”

contained in their assumptions the beginnings of mo-

dern trends of green infrastructure and the urban garden.

They assumed rst of all the use of natural elements in

shaping urban areas in various forms and for various

purposes. Howard’s garden towns attempted to combine

urban and rural lifestyles through the appropriate devel-

opment of housing estates and the provision of the neces-

sary services and communication. Such estates were then

surrounded by sizable green areas. The satellite cities by

May, on the other hand, which were based on Howard’s

formal assumptions, were shaped as self-sucient green

estates located radially in relation to the central part of the

city and connected by communication corridors. Wright’s

settlement system “Broadacre City” presented a concept

consisting in the application of elements of agriculture

and urban horticulture aiming primarily to introduce agri-

cultural production into the city structure.

All three of the discussed ideas of the former masters of

urban planning were innovative and are still valid. How-

ever, the contemporary reality is slightly dierent from

the times of modernism. The deepening spatial and envi-

ronmental problems have left a huge mark on the cohe-

sion of spaces, especially the urban ones. The new reports

on the dramatic eects of climate change are worrying.

kajanie potrzeb ludzkich. Wspomnianych w niniejszym

artykule mistrzów urbanistyki cechowała przede wszyst-

kim umiejętność dostrzegania owych ludzkich potrzeb,

i to zarówno tych przestrzennych, jak i ekonomicznych,

zdrowotnych, a także społecznych. Aktualność ich za-

łożeń urbanistycznych objawia się także w tym, że dą-

żyły one przede wszystkim do polepszenia warunków

bytowania przebywających w nich ludzi. Kształtowano

je w taki sposób, by uwzględniały występowanie róż-

norodnych form terenów zieleni, które miały służyć

zdrowiu, integracji społecznej, a także wypoczynkowi.

Przytaczając pogląd duńskiego urbanisty Jana Gehla,

że: […] lepszą jakość życia w mieście można osiągnąć

dzięki tworzeniu przede wszystkim dobrych przestrze-

ni publicznych, przyjaznych dla pieszych i rowerzystów

[20], należy wskazać na niezwykle istotną rolę nie tyle

samej jakości architektury miejskich obszarów zabudo-

wanych, ile funkcjonalności przestrzeni zlokalizowanej

wokół nich.

Modernistyczne koncepcje miast ogrodów, miast sate-

litarnych czy zdecentralizowanego systemu osiedleńcze-

go „Broadacre City” zawierają w swych założeniach za-

czątki dla współczesnych trendów zielonej infrastruktury

i urban garden. Zakładały bowiem przede wszystkim wy-

korzystanie elementów przyrodniczych w kształtowaniu

obszarów miejskich w przeróżnej formie i dla zróżnico-

wanych celów. Miasta ogrody Howarda próbowały łączyć

miejski styl życia z wiejskim poprzez odpowiednie za-

gospodarowanie osiedli mieszkaniowych uzupełnionych

w niezbędne usługi i komunikację, które otaczano terena-

mi zieleni o pokaźnych areałach. Z kolei miasta satelitar-

ne Maya, które bazowały na howardowskich założeniach

formalnych, kształtowano jako samowystarczalne zielone

osiedla zlokalizowane promieniście w stosunku do cen-

tralnej części miasta i połączone korytarzami komunika-

cyjnymi. System osiedleńczy „Broadacre City” Wrighta

prezentował koncepcję zastosowania założeń rolnictwa

i ogrodnictwa miejskiego przede wszystkim w kontekście

możliwości wprowadzenia produkcji rolniczej w struktu-

rę miast.

Wszystkie trzy z omówionych idei dawnych mistrzów

urbanistyki były nowatorskie i jednocześnie są wciąż

aktualne. Współczesna rzeczywistość jest jednak nieco

odmienna od czasów doby modernizmu. Pogłębiające

się problemy przestrzenne i te środowiskowe odcisnęły

olbrzymie piętno przede wszystkim na spójności prze-

strzeni, zwłaszcza miejskich. Niepokojące są coraz to

nowe doniesienia na temat dramatycznych skutków zmian

klimatycznych. Długotrwałe susze, pożary, decyt wody,

postępujący proces deforestacji, wzrost średniej tempera-

tury w roku dotyczą już całego świata. Spowodowane są

nieprzemyślaną działalnością człowieka – nadkonsump-

cją energii, wyczerpywaniem surowców naturalnych,

zanieczyszczeniem środowiska, a także wzrostem popu-

lacji i masowym zabudowywaniem terenów otwartych.

Powoływane są specjalne porozumienia międzynarodo-

we w celu przeciwdziałania tym alarmującym zmianom.

W ich wyniku promuje się m.in. transport publiczny

w miastach, retencjonowanie wody deszczowej czy wy-

korzystywanie alternatywnych źródeł energii. Kolejnym,

 Modernistycznimistrzowieurbanistyki /Modern masters of urban planning 63

Long-lasting droughts, res, water scarcity, progressive

deforestation, the increase in the average annual tempera-

ture are already aecting the whole world. They are caused

by ill-considered human activity – over-consumption of

energy, depletion of natural resources, environmental pol-

lution, as well as population growth and massive develop-

ment of open areas. Special international agreements are

being established to counteract these alarming changes.

As a result, public transport in cities, rainwater retention

and the use of alternative energy sources are promoted.

Another important objective of developing cities is to bal-

ance open and urbanised areas, especially in the context

of ongoing spatial processes. New York City is an exam-

ple of a city strongly inuenced by vertical architecture,

as it is very densely built-up by very high structures. In

April 2019, it was decided to gradually introduce mea-

sures to use the roofs of buildings

to shape the city’s

natural environment as well as to generate solar energy

through photovoltaic systems

. The assumptions of New

York City law (of Local Laws 92 & 94) introduced these

measures in November 2019 [21]. The implementation of

the new legislation is to be supported by local authorities

by shortening the review period for new “solar” and

“green” projects and adapting the favourable price oers

for these projects.

In the context of the ongoing spatial processes, the con-

cept of a “green city” is a concept based on sustainable

urban development. Its idea aims undoubtedly to achieve

a balance between spatial, social and economic develop-

ment and environmental protection [22, p. 624]. The proper

shaping of the urban environment consists in working out

proportions between the developed areas and those with

active and valuable nature. Contemporary urban projects

have been trying to implement this type of assumptions

continuously since the Earth Summit in Rio de Janeiro in

2012. The assumptions of the United Nations declaration

seem obvious. Already in its rst rule it is indicated that

human beings have the right to a healthy and creative life

in harmony with nature. The trend of green infrastructure

and urban garden promotes this idea, proposing the pene-

tration of green elements into developed spaces.

The strategy aiming at changing the principles of ur-

ban planning promotes many complex actions, which may

lead to the creation of a coherent natural system of cities

in the form of a network of necessary connections. These

activities cover many aspects – from supporting munic-

ipal policies in the eld of agriculture, transport, water

and land management, through focusing on the develop-

ment of research on progressive environmental processes

and innovative technologies, to improving the nancing

of projects supporting green infrastructure and the ur-

ban garden.

Translated by

Eugeniusz Idzik

Sustainable roofs.

Cartographic studies from 2016 show that in New York, out of

more than one million roofs, only around 730 are green.

niezwykle istotnym celem rozwijających się miast jest

zbilansowanie terenów otwartych i zurbanizowanych,

zwłaszcza w kontekście zachodzących procesów prze-

strzennych. Nowy Jork stanowi przykład miasta kształ-

towanego zdecydowanie przez architekturę wertykalną,

gdyż jest zabudowywane bardzo gęsto i bardzo wysoko.

W kwietniu 2019 r. zdecydowano o stopniowym wpro-

wadzaniu działań mających na celu wykorzystywanie da-

chów budynków

do kształtowania środowiska przyrod-

niczego miasta, a także wytwarzania energii słonecznej za

pomocą systemów fotowoltaicznych

. Założenia nowo-

jorskiej ustawy (of Local Laws 92 & 94) weszły w życie

już w listopadzie 2019 r. [21]. Realizacje nowych prze-

pisów mają być wspierane przez władze lokalne poprzez

skrócenie okresu przeglądów nowych projektów „budyn-

ków słonecznych” i „zielonych”, a także dostosowanie

korzystnych ofert cenowych owych realizacji.

W kontekście zachodzących procesów przestrzennych

pojęcie „zielonego miasta” stanowi pewną koncepcję

opartą na zrównoważonym rozwoju miast. Jego ideą jest

bezsprzecznie osiągnięcie równowagi pomiędzy rozwo-

jem przestrzennym, społecznym i gospodarczym a ochro-

ną środowiska naturalnego [22, s. 624]. Właściwe kształ-

towanie środowiska miejskiego polega na wypracowaniu

proporcji pomiędzy obszarami zainwestowanymi, a tymi

przyrodniczo czynnymi i cennymi. Współczesne realiza-

cje miejskie próbują tego typu założenia realizować nie-

przerwanie od czasów Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro

w 2012 r. Założenia deklaracji Narodów Zjednoczonych

wydają się oczywiste. Już w pierwszej jej zasadzie wska-

zano, że istoty ludzkie mają prawo do zdrowego oraz

twórczego życia w harmonii z przyrodą. Trend zielonej

infrastruktury i urban garden zdecydowanie tę ideę lansu-

ją, proponując przenikanie elementów zieleni pomiędzy

przestrzenie zabudowane.

Strategia zmian w planowaniu propaguje wiele dzia-

łań kompleksowych, mogących warunkować funkcjono-

wanie spójnego systemu przyrodniczego miast w postaci

sieci niezbędnych powiązań. Czynności te dotyczą wie-

lu aspektów – od wspierania obszarów polityki gminnej

w zakresie rolnictwa, transportu, zarządzania wodami

i gruntami, poprzez koncentrowanie się na rozwoju badań

dotyczących postępujących procesów środowiskowych

i innowacyjnych technologii, a na poprawie sposobów

nansowania projektów wspierających zieloną infrastruk-

turę i urban garden kończąc.

Zrównoważone dachy – sustainable roofs.

W wyniku badań kartogracznych z 2016 r. wskazano, że w No-

wym Jorku na ponad milion dachów tylko około 730 jest zielonych.

64 Anna Andrzejewska

Bibliografia /References

[1] Andrzejewska A.K., Municipal greenery as an important element

of urbanization over the centuries, „Przestrzeń i Forma” 2016,

Nr 27, 215–226.

[2] Wisłocka I., Dom i miasto jutra, Arkady, Warszawa 1971.

[3] 2014revisionof theWorldUrbanization Prospects, www.un.org/

en/development/desa/publications/2014-revision-world-urbaniza-

tion-prospects.html [accessed: 1.12.2019].

[4] Maddox D., Manyvoices.Greenercities.Bettercities, https://www.

thenatureofcities.com/2012/11/28/were-number-1-depending-the-

values-embedded-in-most-green-city-lists/ [accessed: 22.12.2019].

[5] Howard E., Miasta-ogrody jutra, Fundamenty, Warszawa 2015.

[6] Andrzejewska A.K., The transformation of the communication in-

frastructure in relation to spatial and landscape changes of cities

based on the example of Wroclaw, „E3S Web of Conferences” 2018,

Vol. 45 (INFRAEKO), 00003, doi: 10.1051/e3sconf/20184500003.

[7] Kononowicz W., Wrocławskie dokonania urbanisty i architek

ta Ernsta Maya w latach 1919–1925 – etapem w drodze do funk-

cjo nalnego Frankfurtu, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”

2010, t. 55, z. 1–2, 3–38.

[8] Gössel P., Leuthäuser G., Architektura XX wieku, Taschen, Köln

2006.

[9] Łysiak W., Architekturaiarchitekciświatawspółczesnego.Frank

Lloyd Wright, Arkady, Warszawa 1982.

[10] Broadacre City, https://en.wikipedia.org/wiki/Broadacre_City [ac-

cessed: 22.12.2019].

[11] Urban Agriculture Europe, F. Lohrberg, L. Lička, L. Scazzosi,

A. Timpe (eds), JOVIS Verlag, Müncheberg 2015.

[12] Little Ch.E., Greenways for America, The Johns Hopkins Universi-

ty Press, Baltimore–London 1990.

[13] Szulczewska B., Zielona infrastruktura – czy koniec historii?, Ko-

mitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, Warszawa

2018.

[14] Urban Garden, www.muno.pl/kluby/urban-garden-warszawa/opis/

[accessed: 20.10.2019].

[15] Braszka M., www.kochamwroclaw.pl/urban-garden-we-wroclawiu

-pierwszy-taki-bar-na-dachu-renomy/ [accessed: 2.09.2019].

[16] RHS CHELSEA FLOWER SHOW, www.rhs.org.uk/shows-events/

rhs-chelsea-ower-show [accessed: 5.07.2019].

[17] The Interlace– BudynekRoku2015wgWAF, www.architektura.

info/architektura/polska_i_swiat/the_interlace_budynek_roku_

2015_wg_waf [accessed: 20.09.2019].

[18] The Interlace, https://en.wikipedia.org/wiki/The_Interlace [accessed:

20.12.2019].

[19] WOHA, http://www.woha.net/#PARKROYAL-on-Pickering

[accessed: 22.12.2019].

[20] Romański K., Drzewicki M., JanGehl:Niemusiciepopełniaćbłę-

dów zachodnich miast. Wy je już popełniliście, www.trojmiasto.

wyborcza.pl/trojmiasto/1,35612,19614285,jan-gehl-nie-musicie-

popelniac-bledow-zachodnich-miast-wy.html [accessed: 12.10.2019].

[21] LaPara Cailley, NYC’s roofs aregetting a sustainable makeover,

www.smartcitiesdive.com/news/nycs-roofs-are-getting-a-sustain-

able-makeover/570620/ [accessed: 23.12.2019].

[22] Saternus P., Leksykon urbanistyki i planowania przestrzennego,

BEL Studio, Warszawa 2013.

Streszczenie

Celem artykułu było wskazanie na nowatorstwo i aktualność założeń przestrzennych koncepcji miast ogrodów, osiedli satelitarnych czy „Broadacre

City” modernistycznych mistrzów urbanistyki – E. Howarda, E. Maya i F.L. Wrighta w kontekście odzwierciedlania społecznych potrzeb jednostek.

Przedstawiono je w odniesieniu do współczesnego trendu „zielonej infrastruktury” jako efektywnego planowania w skali miasta, a także w oparciu

o nurt „urban garden”, który propaguje przenikanie elementów zieleni pomiędzy przestrzenie zabudowane. Kluczowe w powyższym zestawieniu jest

nawiązanie do zachodzących obecnie procesów przestrzennych i zmian środowiskowych.

Słowa kluczowe: tereny zieleni, przestrzeń miejska, „urban garden”, urbanistyka, zielona infrastruktura

Abstract

The purpose of the article was to indicate the innovativeness and timeliness of the spatial assumptions of the city-garden concepts, satellite estates

and “Broadacre City” modernist masters of urban design, i.e. E. Howard, E. May and F.L. Wright in the context of reecting the social needs of

individuals. They were presented in relation of the contemporary trend of “green infrastructure” as eective planning on a city scale, as well as based

on the “urban garden” trend which promotes the penetration of green elements between built-up spaces. The key to the above list is a reference to the

currently occurring spatial processes and environmental changes.

Key words: green areas, urban space, “urban garden”, urban design, green infrastructure

Modern masters of urban planning as precursors of the contemporary trend of “green infrastructure” and “urban garden” in the context of ongoing spatial processes

Anna Andrzejewska

doi:10.37190/arc190404

Abstract