Poverty and wealth. Attempts to define the problem and dialogue with a student of architecture – author of the project

Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

doi:10.5277/arc130407

Abstract

This work analyses selected invigilated examination-papers performed by second year students of the department of architecture during their master’s degree course in the academic year 2011–2012. Depictions entitled “Poverty (and) wealth”, carried out within confi nes of Monumental architecture subject, have been considered in a broad contextes of social exclusion and marginalization. Societal exclusion and inclusion possess their metaphorical equivalences in the form of spatial images, valorized as oppositions occurring between the internal and the external. This, in turn, leads us towards primeval and anthropologically conceived category of border, moderating aforementioned oppositions in, at least, social and spatial aspects. This category, according to Edmund Leach, Vladimir Toporow and Stefan Czarnowski, constitutes a widely understood point of transition between them. Classes related to this subject consider the category of the border, expressed in a perspective of its spatial and societal working. As one of the basic reasons of social marginalization coming into being is poverty, that is why this article has been enriched by contemporary social changes profi le and, what follows, diffi culties with identifi cation of the modern polis. Sociologists of the city such as Richard D. Alba, Ash Amin and Nigel Thrift observe that social exclusion which concerns among others physically disabled and homeless (as we read in the document issued in 2003 by Task Group for Social Reintegration, drawing up National Social Integration Strategy for Poland) may lead towards separation and spatial deterioration of the excluded. The young man’s dialogue with the contemporary world’s social changes seems therefore essential, because it may lead, to the realization how the reality co-originates their image of the world, value system and attitude towards people they are going to serve as architects.

Full article view is only available on bigger screens.

Full article

Criterion of knowledge

A good starting point for our reflection on poverty and

wealth can be statistical reports which comprise such data

as numbers of people who are included in groups of the

so called extreme poverty, relative poverty as well as

statutory or realistic statutory poverty [1, p. 2]. Following

this line of reasoning, we ought to mention ways of mea-

suring poorness in Poland and territorial differences in

national ranges of poverty and on this basis determine risk

indexes, e.g. of poverty [cf. 1]. This kind of reasoning

would facilitate scientific development which is becom-

ing more and more specialised and at the same time more

and more enslaved by principles of verifiability. It is often

the case that a researcher who mainly uses quantitative

knowledge is perceived as the one who knows more and

is associated with the author of a report containing empi-

rically reliable calculations which are proved in the par-

ticular probabilistic space. Reductive reasoning which has

undergone enormous changes in its methodology, al -

though “it does eliminate various myths from scientific

circulation” – as it was noticed by Jerzy Lukszyn and Wan-

da Zmarzer – has unfortunately fallen from grace [cf. 2].

José Ortega y Gasset, the author of the famous The Re -

volt of the Masses [3], sacrificed scientific rigors and

me tho do logical purity in favour of intuition and the so

called pre dicting. The author was accused of camouflag-

ing radi ca lism by a brilliant style, overusing a black and

white tech nique of describing social phenomena and ma -

ni pu la ting readers, which was connected by critics with,

2013

4(36)

DOI: 10.5277/arc130407

Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj*

Bieda i bogactwo. Próby artykulacji problemu

i dialog ze studentem architektury, autorem projektu

Poverty and wealth. Attempts to define the problem

and dialogue with a student of architecture – author of the project

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Kryterium wiedzy

Reﬂ eksję na temat biedy i bogactwa można rozpo-

cząć od doniesień statystycznych, podając dane o liczbie

obywateli, których ujęto w grupach tak zwanego ubós-

twa skrajnego, relatywnego, ustawowego lub urealnio-

nego ustawowego [1, s. 2]. Idąc tym tropem, należałoby

wspom nieć o sposobach pomiaru ubóstwa w Polsce, zróż-

nicowaniach terytorialnych zasięgu biedy w kraju i okreś-

lić na ich podstawie wskaźniki zagrożeń, na przykład, ubó-

stwem [por. 1]. Tak przyjęty rodzaj myślenia sprzyjałby

rozwojowi nauki coraz bardziej wyspecjalizowanej i coraz

bardziej zniewolonej regułami weryﬁ kowalności. Sta

ło się

bowiem tak, że badacza, który posługuje się wiedzą ilo-

ściową, uważamy za tego, który wie więcej, utożsamiamy

z autorem raportu, twórcą empirycznie wiarygodnych ob-

liczeń, udowodnionych w konkretnej przes trzeni probabi-

listycznej. Myślenie redukcyjne, w którego metodologii

dokonały się ogromne zmiany, choć „eliminuje z obiegu

naukowego rozmaite mity” – jak zauważa Jerzy Lukszyn

i Wanda Zmarzer – popadło niestety w niełaskę [por. 2].

Na rzecz intuicji i tak zwanego przepowiadania po-

święcił rygory naukowe i czystość metodologiczną José

Or tega y Gasset, twórca słynnego Buntu mas [3]. Auto-

ro wi zarzucono kamuﬂ owanie radykalizmu błyskotliwym

stylem, nadużywanie czarno-białej techniki opisu zjawisk

84 Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

inter alia, instigating social antagonisms. The applied

com pa ri sons and generalisations concerning history were

flagrant.

In fact, authors such as José Ortega y Gasset by reduc-

ing many premises in favour of a target which involves

de termining aftermaths, not only estimate the hitherto

scien tific achievements but they also start a certain me -

cha nism of estimating knowledge. The generalisations

for med by them – effects of deliberate intentional explo-

ration of achievements of many sciences – seen against

the background of arduous efforts of researchers who use

particular paradigms, can be named unserious know ledge.

We must bear in mind that the predictions about the con-

temporary world presented by Ortega y Gasset can en -

liven a dis course on the reality and even introduce order

into some motifs because they start a process that can be

re ferred to as creative thinking and this, according to

authors, is the most adequate approach to the contempo-

rary world.

In this article contextual interpretation

was assumed

to be the most appropriate manner of discussing projects

dealing with the problem of poverty and wealth – two

abstract categories as regards their meaning that are worth

discussing today. The main reason why this method was

chosen is a possibility to depart from stiff rigours of the

analytic workshop for the good of interpretation under-

stood not only as clarification of a message interpreted by

means of special tools, but also as an element of the com-

munication process. The students’ projects referred to the

background presented below, determined by the selected

generalisations of Ortega y Gasset, do not lose their indi-

vidual original characteristics. Quite contrary, they gain

a broader dimension and can be understood by means of

a new language of interpretation, perhaps less specialised

but more understandable due to the topics involved.

The authors think that in the context of the aforemen-

tioned generalisations their attitude towards not evaluat-

ing the students’ works, i.e. not assessing them in the

context of the quality of the presented visions or the

observed intellectual level of the students is more under-

standable. The authors’ aim was rather to subject the stu-

dents’ works to contextual interpretation and to determine

a possible improvement programme connected with the

teach ing process. The main idea of this programme was

based upon Emmanuel Levinas philosophy who put for-

ward the thesis that a man who is able to turn to the world,

returns to himself [4, ch. 3].

My own self in a chorus of masses

One of the selected generalizations of Ortega y Gasset

is as follows: […] we live in an era that is characte ri zed

by the sense of enormous possibilities of performance

but at the same time this era does not know what to per-

Contextual interpretation comprises an analysis of factors which

might have a significant influence on the projects made by the students.

In this article texts by José Ortega y Gasset and Bauman dealing with

problems of contemporary man as well as poverty and wealth constitute

the interpretation background.

społecznych i manipulowanie czytelnikami, które kryty-

cy łączyli, między innymi, z podsycaniem antagonizmów

społecznych. Raziły stosowane porównania i generaliza-

cje na temat historii.

Rzeczywiście, tacy autorzy jak Ortega y Gasset, redu-

kując wiele przesłanek w imię celu, którym jest określe-

nie następstw, nie tylko sami wartościują dotychczasowe

osiągnięcia nauk, ale i uruchamiają pewien mechanizm

wartościowania wiedzy. Tworzone przez nich uogólnie-

nia – efekty celowej, intencjonalnej eksploracji osiągnięć

wielu dyscyplin – na tle mozolnych wysiłków badaczy,

posługujących się określonymi paradygmatami, można

nazwać wiedzą niepoważną. Należy zauważyć, że przed-

stawione przez Ortegę y Gasseta prognozy na temat świata

współczesnego mogą zarówno ożywiać dyskurs o rze-

czywistości, jak i wręcz porządkować niektóre wątki, po-

nieważ uruchamiają to, co określić można jako myśle-

nie twórcze, najbardziej, zdaniem autorów, adekwatne do

współczesnego świata.

W niniejszym artykule interpretację kontekstową

uznano za właściwy sposób omawiania projektów podej-

mujących problem biedy i bogactwa – dwóch abstrakcyj-

nych pod względem znaczenia kategorii, na których temat

warto dziś debatować. Głównym powodem wyboru takiej

metody jest możliwość odejścia od sztywnych rygorów

warsztatu analitycznego na rzecz interpretacji rozumia-

nej nie tyle jako wykładnia interpretowanego za pomocą

specjalnych narzędzi przekazu, ile jako element procesu

komunikacyjnego. Projekty studentów odniesione do tła

przedstawionego poniżej, określonego przez wybrane ge-

neralizacje autorstwa Ortegi y Gasseta nie tracą indywi-

dualnych, oryginalnych właściwości. Dzieje się wręcz od-

wrotnie – zyskują one szerszy wymiar, dają się odczytać

za pomocą nowego języka interpretacji, być może mniej

wyspecjalizowanego, ale – co determinuje ich tematyka –

bardziej zrozumiałego.

Autorzy uważają, iż w kontekście wspomnianych ge-

neralizacji ich postawa nakierowana na niepoddawanie

ocenom prac studentów, to jest niewartościowanie ich

w kontekście jakości prezentowanych wizji ani też prze-

jawiającego się w nich poziomu intelektualnego studen-

tów, staje się bardziej zrozumiała. Celem autorów było ra-

czej poddanie prac studenckich interpretacji kontekstowej

oraz określenie możliwego programu naprawczego zwią-

zanego z procesem dydaktycznym. Główną ideę tego pro-

gramu oparto na ﬁ lozoﬁ i Emmanuela Levinasa stawiają-

cego tezę, iż człowiek, który umie zwrócić się ku światu,

znów wraca do siebie [4, ch. 3].

Własne ja w chórze mas

Jedno z wybranych uogólnień autorstwa Ortegi y Gas-

seta brzmi: [...] żyjemy w epoce, którą cechuje poczucie

olbrzymich możliwości realizacji, ale która nie wie, co

Interpretacja kontekstowa obejmuje analizę czynników, które

mogły mieć znaczący wpływ na projekty wykonywane przez studentów.

W artykule tło interpretacji stanowią teksty Ortegi y Gasseta oraz Bau-

mana, które poruszają problemy współczesnego człowieka oraz biedy

i bogactwa.

Bieda i bogactwo /Poverty and wealth 85

form. It controls all things but it is not able to control

itself. It feels lost in the excess of its own possibilities

[3, p. 35].

The problem of how the students understand these pos-

sibilities or rather their perception connected with control

without an objective, one effect of which is a specific

moral trap that combines a feeling of improving the world

with a manifested feeling of guilt resulting from taking

advantage of, e.g. economic privileges, shall be discussed

in further parts of the article. At this stage the authors sug-

gest extending a discursive background on the basis of

more general questions posed by José Ortega y Gasset.

These questions refer to, inter alia, participation in the

world which can be determined by means of common-

place phrases such as “saving face” and protecting “my

own self” from “a chorus” of mediocrity.

According to Ortega y Gasset, who in The Revolt of the

Masses describes the phenomenon of the modern so cie ty

logic, the observable attitudes expressed by the students’

projects – such as a specific manifestation of power,

a lack of humbleness and distance in relation to their own

ignorance or inability to see a difference between popular

commonplace knowledge and empirical science resulting

from the process of researching regularities – are manifes-

tations of masking and simultaneously ennoblement of

crisis. The effects of this ennoblement are, in the author’s

opinion, axiological: Mass man simply has no morality

which is always, as a matter of fact, a feeling of being

subordinated to something with the awareness of service

and commitment. But perhaps it is wrong to say that man

“simply” has no morality. It is not only the fact that this

type of man rejects morality and feels free from it. It is not

possible to become free from morality in any way. Some-

thing referred to as amorality, which is even grammati-

cally incorrect, in reality does not exist at all. If you do

not want to be subordinated to any norm, velis nolis you

have to subordinate yourself to a norm which involves

negating the existence of all morality and this is not an

amoral attitude but an immo ral one. This is negative

mo rality in which the latter is kept in the form of an empty

place [3, p. 63].

Therefore, it is worth emphasising that in the light of

the conducted research the observations of the author of

The Revolt of the Masses are significant for two reasons.

The student who deals with a closed task entitled “Poverty

(and) wealth” must express his opinion and reveal his

attitude, whereas the researcher interpreting this work

must recognise this ready product as, for example, a ma -

nifestation of expressing “my own self” or, following

Or tega y Gasset’s reasoning, a lack of this attitude or

subordinating, paradoxically, to this lack or to something.

This type of communication makes it difficult to find an

objective or even a specific code shared by the sender and

the recipient because, according to Ortega y Gasset, for

mo dern man it makes no difference whatsoever whether

he assumes the mask of a reactionary or a revolutionary;

whether he is characterised by an active or passive atti-

tude; sooner or later it comes to light that [...] he ignores

[...] his obligations and at the same time thinks – not

know ing why – that his rights are unlimited [3, p. 63].

ma realizować. Panuje nad wszystkimi rzeczami, ale nie

jest panią samej siebie. Czuje się zagubiona w nadmiarze

włas nych możliwości [3, s. 35].

Rozumienie owych możliwości przez studentów, a ra-

czej ich odczuwania związanego z pozbawionym celu

pano waniem, którego jednym z efektów jest swois ta mo-

ral na pułapka łącząca poczucie ulepszania świata z prze -

ja wiającym się jednocześnie poczuciem winy za ko rzysta-

nie, na przykład, z ekonomicznych przywilejów, zos tanie

omó wiona w dalszej części artykułu. Autorzy w tym miejs

cu proponują rozbudowanie zaplecza dyskursywne go na

podstawie ogólniejszych pytań stawianych przez José

Or tegę y Gasseta. Pytania te dotyczą, między innymi,

uczest nictwa w świecie, które określić można za pomo cą

obie gowych związków frazeologicznych w rodzaju: „za -

cho wania twarzy” i obrony „własnego ja” przed „chórem”

przeciętności.

Zdaniem Ortegi y Gasseta, który w Buncie mas opisu-

je zjawisko logiki społeczeństwa nowoczesnego, posta-

wy możliwe do zauważenia i wyrażające się w projek-

tach studenckich – takie jak specyﬁ czna manifestacja

wiedzy, brak pokory i dystansu wobec własnej niewie-

dzy czy nieumiejętność odróżnienia wiedzy potocznej,

obiegowej od na przykład empirycznej, lecz będącej wy-

ni kiem badania prawidłowości – są przejawem masko-

wa nia i zarazem nobilitacji kryzysu. Efekty owej nobi-

li tacji mają, zdaniem tego autora, wymiar aksjologiczny:

Człowiek masowy po prostu nie ma moralności, która

zawsze, z istoty rzeczy, jest poczuciem podporządkowa-

nia się czemuś, świadomością służby i zobowiązania. Ale

może błędem jest mówić, iż „po prostu” nie ma. Bo nie

chodzi tu tylko o to, że ten typ człowieka odrzuca moral-

ność, czuje się od niej wyzwolony. Od moralności w żaden

sposób nie można się

uwolnić. To, co określamy słowem

amoralność, które nawet gramatycznie nie jest popraw-

ne, w rzeczywistości nie istnieje. Jeśli nie chcesz podpo-

rządkować się żadnej normie, to musisz velis nolis pod-

porządkować się normie, jaką jest negowanie istnienia

wszelkiej moralności, a to nie jest postawa amoralna,

lecz niemoralna. Jest to moralność negatywna, w któ-

rej ta druga zachowana jest w formie pustego miejsca

[3, s. 63].

Warto zatem podkreślić, że w świetle podjętych ba-

dań spostrzeżenia twórcy Buntu mas są istotne z dwóch

powodów. Student wykonujący zadanie klauzurowe za -

tytułowa ne „Bieda (i) bogactwo” musi zająć pewne

stanowis ko, ujawnić swoją postawę, natomiast interpre-

tujący jego pracę – uznać gotowy wytwór za, na przyk ład,

przejaw wypowiedzenia „własnego ja” bądź też, podą -

żając za tokiem myślenia Ortegi y Gasseta, braku pos-

tawy czy podporządkowania, paradoksalnie, owemu bra-

kowi lub czemuś. W tak rozumianej komunikacji trudno

znaleźć nie tylko cel, ale i właściwy, wspólny dla nadaw-

cy i odbiorcy kod, gdyż – jak pisze Ortega y Gasset – dla

współczesnego człowieka: Jest rzeczą zupełnie obojętną,

czy przybiera maskę reakcjonisty czy rewolucjonisty; czy

go cechuje postawa bierna czy aktywna; prędzej czy póź-

niej wychodzi na jaw, iż [...] ignoruje [...] obowiązki, a za-

razem uznaje, sam nie wiedząc dlaczego, że prawa jego są

nieograniczone [3, s. 63].

86 Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

Atrybuty władzy w rękach studenta

Zaskakujące dla autorów publikacji było to, iż kilka

spośród poddanych analizie prac przedstawia kategorie

biedy i bogactwa jako dwa niepowiązane ze sobą świa-

ty, często oddzielone murem, rzeką, czy nawet piorunem.

Wypowiedzi studentów, o charakterze sentencji, takie jak

„brak łagodnej granicy pomiędzy biedą i bogactwem”,

wymagają od prowadzących interpretacji, a tym samym

próby podjęcia dialogu z autorami prac. W rozmowach to-

czonych podczas konsultacji zauważyć natomiast można

– typowe dla ignorowania obowiązku – zmęczenie, które

przejawia się powierzchowną pewnością siebie, kamuﬂ o-

waniem się osiąganym za pomocą przysłowio wego „cho-

wania głowy w piasek”. Żaden ze studentów nie poddał

krytyce uwag prowadzących zadanie klauzurowe, utrzy-

mując tylko, że leżące u podstaw projektu tezy ideowe

były słuszne. Postawę taką psycholodzy tłumaczą bra-

kiem umiejętności przeciwstawienia się sytuacji budzą-

cej lęk [por. 5].

Zarówno przyjmujący postawę, wedle określeń Ortegi

y Gasseta, reakcyjną, jak i rewolucyjną (bez względu na

obraną przez siebie metodę zbawienia świata) w momen-

cie pojawienia się propozycji podjęcia dyskusji na temat

wykonanych prac pozostawali bierni. Nawet sugestia czy-

niona przez prowadzących o dającym się zaobserwować

w trakcie realizacji zadania klauzurowego błędnym uży-

ciu zadomowionych w kulturze symboli nie deprymowa-

ła studentów. Ich zachowania można kojarzyć raczej z iry-

tacją, która narastała, kiedy nauczyciel usiłował nakłonić

do dyskursu intelektualnego, pytając o przyczyny, źródła

i prosząc o wyjaśnienia.

Autor Buntu mas, charakteryzując człowieka współ-

czesnego, użył zwrotu „są przekonani”. Rozmowy ze stu-

dentami dowiodły, że dziś mamy do czynienia, o ile nie

z silnie utrwalonym przekonaniem, to wręcz z dominacją

opisanego wzoru myślenia. Banalność i przeciętność nie

są traktowane jako wady. Paradoksem jest, iż określenie

„ludzkie gusty różnią się” – będące sensu largo wykładnią

wzniosłości i odziedziczonych po modernizmie: niepow-

tarzalności, indywidualizmu i podmiotowości – w tym

kontekście staje się pragmatycznym i ﬁ lozoﬁ cznym na-

rzędziem absolutyzowania prawa do bycia przeciętnym

oraz do narzucania tego prawa innym.

Specyﬁ czny brak chęci autorów prac do podejmowania

rozmowy na temat ich kształtu oraz proponowanej przez

nich metody przedstawiania w formie abstrakcyjnej (na

przykład: klas ludzi, którym przyporządkowano pewne

atrybuty, czasem bardzo wymowne i jednoznaczne) moż-

na połączyć z poglądem na to, co Ortega y Gasset określa

jako przejaw nowej władzy organizującej życie publicz-

ne. To zaś […] nie ogranicza się jedynie do sfery polity-

ki […] należy do niego również działalność intelektualna,

moralna, gospodarcza, religijna; obejmuje ono wszelkie

sfery życia zbiorowego, włącznie ze sposobem ubierania

się czy zabawy [3, s. 2].

Użycie słowa władza w odniesieniu do postaw uwi-

docz nionych przez studentów wydaje się trafne, lecz

wyma ga kilku dodatkowych wyjaśnień. W tradycyjnych

relacjach student–nauczyciel akademicki układ instytu-

Attributes of power in student’s hands

The authors of this study find it surprising that in some

of the analysed works the categories of poverty and wealth

were presented as two unrelated worlds, often divided by

a wall, a river or even a thunderbolt. The students’ state-

ments of conclusive character such as “lack of a gentle

border between poverty and wealth” require the research-

ers’ interpretation and at the same time their attempts at

starting a dialogue with the authors of these works. In the

conversations held during consultations we can notice –

typical of ignoring obligations – tiredness which is mani-

fested by superficial confidence and camouflaging achieved

by means of proverbial “hiding your head in the sand”.

There were no students who would criticise remarks of the

researchers conducting the closed task – they basically

recognised the fact that ideological theses underlying the

project were right. Psychologists explain this attitude by

a lack of abilities to oppose a si tua tion arousing fear [cf. 5].

Both those who assumed an approach that was reac-

tionary and revolutionary – according to definitions by

Ortega y Gasset – regardless of their own actual method

of saving the world, the moment when a discussion about

their works was suggested, remained passive. Even when

they heard the researchers’ suggestion that the symbols

present in culture which were used during the closed task

performance were wrong, their only reaction was far from

being disconcerted. Rather, the students’ behaviours can

be associated with irritation that grew when the research-

er tried to induce them to start an intellectual discourse by

asking them questions about reasons and sources and

requesting some explanations.

The author of The Revolt of the Masses, when describ-

ing modern man, used this phrase: “they are convinced”.

Conversations with students showed that what we are fac-

ing today is not only a firmly established conviction but

even the dominance of the aforementioned model of rea-

soning. Banality and mediocrity are not perceived as de -

fects. It is a paradox that the expression “there’s no

ac counting for tastes” – which is sensu largo the interpre-

tation of loftiness and inheritance of modernism: unique-

ness, individualism and subjectivity – in this context be -

comes a pragmatic and philosophical tool that absolutizes

the right to be mediocre and to impose this right on others.

Specific unwillingness of the authors of the works to

start a conversation about their shapes as well as a presen-

tation method in the abstract form suggested by them (for

example, presenting classes of people to whom certain

attributes were assigned, sometimes very meaningful and

unambiguous) may be connected with Ortega y Gasset’s

view on a manifestation of new power that organizes pub-

lic life. However, this [...] is not limited only to politics

[...] it also comprises intellectual, moral, economic and

religious activities; it also involves all spheres of collec-

tive life, including the sort of clothes people wear or how

they have fun [3, p. 2].

Using the word power in reference to the attitudes

demonstrated by students seems accurate, but it requires

some additional clarifications. In traditional student–aca-

demic teacher relations the institutional system de termi-

Bieda i bogactwo /Poverty and wealth 87

nes some roles for people which are interpreted in catego-

ries of the so called good education. In a new com muni-

cation situation, referring to power, we must bear in mind

a relation that can be named as “correct” with a weakly

emphasised subordination relationship between a superior

and a subordinate. Students are neither tactless nor criti-

cal. Their behaviours do not reveal any manifes tations of

intending to change the roles. Should such atti tudes be

observed, the former remarks ought to be seen as sense-

less because we would deal with an attempt at confronta-

tion, resistance, possibly even a revolt. This situation

could be then classified as an act of trying to create some

micro-social division. Meanwhile, as it was noticed by

Ortega y Gasset, power in the amorphous but simultane-

ously atomised world of masses falls to everyone.

In that world there are no authorities either because

a psychological diagram of contemporary mass man [...]

includes two basic features: a free expansion of demands

and needs that life brings, in particular with reference to

oneself and a deeply rooted lack of gratitude for those who

made this comfortable life possible. Both of these features

are characteristic of a spoiled child psyche [3, p. 18].

Poverty as a margin separated by an abyss

The interpretation trails discussed in the article, which

were referred to the selected closed task type works of the

faculty of architecture students, are not only set in the afo-

rementioned José Ortega y Gasset’s book. Numerous ob -

servations referring to their interpretation are contai ned in

the study by Zygmunt Bauman Postmodernity and its dis-

contents and Wasted Lives [6], [7]. The analysed works –

written by students who are a generation that intends to

“slip in” [3, p. 26], as it was put by Ortega y Gas set, to ci -

vi lisation, interpreted in the perspective of Bauman views

– express a longing for order, predicta bility and eli mi-

nation of tension which is experienced in the so cial reali-

ty. They constitute a presentational analo gon of a bi nary

division of the world into two parts, which can be inter-

preted through explicit examples cited by the philosopher.

In a similar way as in the past fools used to be dis-

patched on ships in order to “cleanse” the society, today

neigh bours are treated as germs and minorities are ex clu-

ded by means of the epithet “slob” [6, p. 12], in the stu-

dents’ works the rich and the poor are separated by walls,

roads, routes or a meaningfully used scale symbolising

a difference and system strong – weak constitu ting lines

of a strict social division that is reflected in space. The

reverse nature of these worlds is even expressed in the

works which refer to a religious sphere, for exam ple, on

the side of the poor, i.e. in their world, there is no temple.

The worlds of poverty (and) wealth are by no means

connected relationally in the discussed presentations,

therefore they do not form any structure; they are com-

pletely split and devoid of any hope for a change

. A di -

The title is a quotation from a phrase that was used in one of the

analysed works by its author.

Social exclusion and inclusion have their metaphorical equiva-

lentslents in the form of spatial ideas valorised as oppositions observed

cjo nalny wyznacza ludziom pewne role, interpretowane

w kategoriach tak zwanego dobrego wychowania. W no-

wej sytuacji komunikacyjnej, mówiąc o władzy, należy

mieć na myśli relację, którą określić można jako „popraw-

ną”, ze słabo zaznaczonym stosunkiem zależnościowym

zachodzącym pomiędzy przełożonym a podwładnym.

Stu denci nie są ani nietaktowni, ani krytyczni. W ich za-

chowaniach nie uwidoczniają się również przejawy dąże-

nia do zmiany ról. Gdyby postawy takie zaobserwowano,

wcześniejsze uwagi należałoby potraktować jako pozba-

wione sensu, albowiem mielibyśmy do czynienia wów-

czas z próbą konfrontacji, oporu, o ile nie buntu. Sytuację

taką można byłoby wówczas kwaliﬁ kować jako próbę

wytworzenia jakiegoś mikrospołecznego podziału. Tym-

czasem, jak zauważył Ortega y Gasset, władza, w amor-

ﬁ cznym, lecz jednocze

śnie zatomizowanym świecie mas

przypada każdemu.

W świecie tym nie występują również autorytety, po-

nieważ W diagram psychologiczny współczesnego czło-

wieka masowego możemy [...] wpisać dwie podstawowe

cechy: swobodną ekspansję życiowych żądań i potrzeb,

szczególnie w odniesieniu do własnej osoby, oraz silnie

zakorzeniony brak poczucia wdzięczności dla tych, którzy

owo wygodne życie umożliwili. Obie cechy są charakte-

rystyczne dla psychiki rozpuszczonego dziecka [3, s. 18].

Bieda jako margines oddzielony przepaścią

Podjęte w artykule tropy interpretacyjne, które zostały

odniesione do wybranych prac klauzurowych studentów

wydziału architektury, nie są osadzone jedynie w dziele

José Ortegi y Gasseta. Wiele znaczących dla ich interpre-

tacji spostrzeżeń wniosła publikacja Zygmunta Baumana

Ponowoczesność jako źródło cierpień oraz Życie na prze-

miał [6], [7]. Prace studentów – pokolenia, które usiłuje

„wślizgnąć się” [3, s. 26], jak powiedział Ortega y Gasset,

do cywilizacji, interpretowane w perspektywie Bauma-

nowskiej, wyrażają tęsknotę za ładem, przewidy walnością

i wyeliminowaniem napięcia odczuwanego w spo łecznej

rzeczywistości. Stanowią one przedsta wieniowy analo-

gon binarnego podziału świata na dwie częś ci, który moż-

na interpretować wymownymi przykładami przytaczany-

mi przez ﬁ lozofa.

Podobnie jak niegdyś głupców ekspediowano na stat-

kach w celu „oczyszczenia” społeczeństwa, dziś sąsia-

dów traktuje się jak zarazki, a mniejszości wyklucza epi-

tetem „brudasy” [6, s. 12], tak w pracach studentów tych

biednych i tych bogatych dzielą mury, drogi, szlaki lub

wymownie użyta skala symbolizująca różnicę i układ

silny–słaby, będące liniami ścisłego podziału społecznego

odzwierciedlającego się w przestrzeni. Odwrotność tych

światów wyraża się nawet w pracach odnoszących się do

sfery religijnej, na przykład po stronie biednych – a więc

w ich świecie – nie ma świątyni.

Światy: biedy (i) bogactwa w żaden sposób nie są rela-

cyjnie powiązane w omawianych przedstawieniach, dla -

Tytuł jest cytatem z określenia użytego w jednej z analizowanych

prac przez jej autora.

88 Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

tego też nie tworzą żadnej struktury; są całkowicie roz-

szczepione i wyzbyte nadziei na zmianę

. Dychoto miczny

podział świata na dominujących i zdominowanych sta-

nowi więc – w opinii autorów – obraz świata społecz-

nego, zinterioryzowany przez studentów w ich pracach.

Niemniej ujawniają się w tych pracach kolokwialnie

interpreto wane znaki kulturowe, jak chociażby drabina,

stanowiąca w projekcie jedynie narzędzie, za pomocą któ-

rego można przejść „na drugą stronę”.

W kontekstowej interpretacji prac studentów za naj -

bardziej istotne autorzy uważają dwa możliwe do do-

s trzeże nia w nich wątki: ponowoczesny kult czystości

i bez względność ponowoczesnego społeczeństwa wobec

biedy. Zmaterializowanymi formami sanacji są głównie:

strzeżone osiedla dla bogaczy, kamery pilnujące ich bez-

pieczeństwa i mury otaczające ekskluzywne enklawy.

Formom zmaterializowanym, jak zauważa Bauman, towa -

rzyszą okrutne idee: postulaty ograniczenia wydatków pu-

blicznych dla osób „nieradzących” sobie z konsumpcją,

usuwanie żebraków z galerii handlowych, gdyż ob ni żają

atrakcyjność świątyń wolności, deportacje, krymi nali

za -

cja ubóstwa, demontaż państwa opiekuńczego przy wzroś-

cie nakładów na policję i więziennictwo [por. 7, s. 83].

Warto jednak zwrócić uwagę na wskazywany przez

Bau mana przejaw okrucieństwa współczesnego systemu

z kon sumpcyjnym stylem życia, który z kolei ma łago-

dzić inne „dolegliwości” [por. 6]. W konsekwencji w no-

wym społeczeństwie osoba zmarginalizowana, na przyk-

ład nędzarz widoczny w przestrzeni publicznej, zaburza

manifestujące się w tym systemie poczucie zadowolenia

i tworzone przezeń wyobrażenia o świecie, komplikując

je i de zawuując, wprowadza weń nieprzejrzystość, ambi-

walencję i odczucie niepewności. Należy tych obcych, jak

pisze Bauman, pożreć lub zwymiotować: […] dosłownie

lub w przenośni i przeobrażeniu ich w drodze przemiany

materii, w substancję nieodróżnialną od własnej. Kiedyś

ponoć strategia antropofagiczna [pożerania – przyp. auto-

rów] przybierała postać kanibalizmu. W erze nowoczesnej

odrodziła się

w kształcie asymilacji – kanibalizmu kultu-

Społeczna ekskluzja i inkluzja posiadają swe metaforyczne odpo-

wiedniki w postaci wyobrażeń przestrzennych, waloryzowanych jako

opozycje zachodzące pomiędzy tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrz-

ne. To kieruje nas z kolei ku podstawowej kategorii antropologicznie

pojmowanej granicy, moderującej owe przeciwieństwa w aspektach:

społecznym i przestrzennym, stanowiącej szeroko rozumiane miejsce

przejścia pomiędzy nimi. Jej niejasna morfologia wynika z faktu, iż nie

w pełni należy ona do każdego z nich, stanowiąc ich część wspólną.

Zajęcia prowadzone z przedmiotu odnoszą się do kategorii granicy

ujmowanej w perspektywie jej przestrzennego i społecznego działania.

Kategorie biedy i bogactwa ujmowane w strukturalistycznej perspekty-

wie są ze sobą wzajemnie powiązane, w tym sensie, iż ta pierwsza nie

może istnieć bez tej drugiej. Tym, co powoduje możliwość ujęcia ich

w prosty system różnic, jest właśnie kategoria granicy, umożliwiająca

jednocześnie wzajemne przejście pomiędzy biegunami bogactwa i bie-

dy. Oznacza to również, iż wiążąca je opozycja binarna posiada charak-

ter dynamiczny, powodując, iż po pierwsze – biedni mogą stać się bo -

gaty mi w tym najbardziej kolokwialnym rozumieniu i vice versa, po

drugie zaś – jeśli opozycję tę odniesiemy do rozważań Rogera Caillois

o sac rum – wówczas należy uznać te kategorie za efemeryczne, w tym

rozumieniu, iż na przykład materialna bieda nie oznacza ubóstwa inte-

lektualnego i odwrotnie, oraz że kategorie te mogą być różnie walory-

zowane społecznie.

cho tomous division of the world into the dominating and

the dominated thus constitutes, in the authors’ opinions,

an image of the social world which is interiorized by the

students in their works. Nevertheless, these works reveal

colloquially interpreted cultural signs, for example, a lad-

der that in the project constitutes only a tool by means of

which it is possible to go “to the other side”.

There are two discernible motifs that in the authors’ opin-

ion are the most significant in the contextual interpretation

of the students’ works, namely, a postmodern cult of cleanli-

ness and unconditionality of the postmodern society towards

poverty. Materialised forms of cleansing are mainly the fol-

lowing: guarded housing estates for the rich, video cameras

keeping an eye on their safety and walls surrounding exclu-

sive enclaves. As Bauman notices, these materialised forms

are accompanied by ruthless ideas such as demands to

reduce government spending on people who are “unable to

deal with” consumption, re moving beggars from shopping

malls because they lower the attractiveness of temples of

freedom, deportations, cri minalisation of poverty, disman-

tling the welfare state accompanied by increasing expendi-

tures on the po lice and the penitentiary system [cf. 7, p. 83].

It is worth, however, focusing attention on a certain

ma nifestation of cruelty – as indicated by Bauman – of

the contemporary system with the consumer lifestyle

which in turn is supposed to alleviate other “inconvenien-

ces” [cf. 6]. As a consequence, in a new society a margi-

na lised person, e.g. a pauper visible in public space inter-

feres with a feeling of satisfaction and the resultant ideas

about the world manifested by the sys tem, thus compli-

cating and disavowing these ideas, introducing a lack of

transparency, ambivalence, and a feeling of un certainty.

According to Bauman, these strangers ought to be de vou-

red or vomited: […] literally or metaphorically and by

metabolism transformed into a substance indistinguish-

able from our own. Apparently, an anthropopha gic strat-

egy [devouring – note by authors] used to have the form

of cannibalism. In the modern era it was reborn in the

shape of assimilation – cultural cannibalism: attempts to

make look similar that which was once different, to exter-

minate different lifestyles, different memory judgments or

between that which is internal and that which is external. This in turn

guides us to the basic category of an anthropologically understood bor-

der that moderates these opposites in their social and spatial aspects thus

constituting a broadly perceived place of transition between them. Its

unclear morphology results from the fact that it does not fully belong

to each of them but it constitutes their common part. Classes conducted

in this subject refer to the category of a border understood in the per-

spective of its spatial and social functioning. Categories of poverty

and wealth seen from the structuralist point of view are mutually con-

nected in that the former cannot exist without the latter. It is possible to

deal with these categories using a simple system of differences, namely

by the category of a border which at the same time enables a mutual

tran sition between the poles of poverty and wealth. This also means that

the binary opposition connecting them has a dynamic character which

results in the following situation: firstly, the poor may become the rich

in this most colloquial understanding and vice versa, and secondly, if we

refer this opposition to Roger Caillois’ considerations on sacrum, then we

must recognise these categories as ephemeral, i.e. for example, ma terial

poverty does not mean intellectual poverty and conversely as well as the

fact that these categories might be valorised socially in a different way.

Bieda i bogactwo /Poverty and wealth 89

different languages. The other strategy – anthropoemic –

consists in “vomiting strangers”: expelling them from

areas of order or isolating them from being in touch with

those engulfed by this order and those who were legiti-

mate occupiers of the ordered space [6, pp. 37–38].

The analysed narrations mainly illustrate their authors’

unwillingness to notice a broadly understood ambiva-

lence of the category of poverty and wealth, i.e. their

mutual dialectic relationship and the possibility to refer

them to various systems of values and perception. The

topic of “Poverty (and) wealth”, although it was expressed

in a suggestive way, did not result in a desired reflection

on the part of the students and it did not become a stimu-

lus for them to start intellectual search. Perhaps the stu-

dents feel the need to think about sociological problems,

for example, social mechanisms underlying the reasons of

poverty and wealth and contributing to poverty or margin-

alisation; however, it was difficult for them to present

abstractions in particular forms, which was revealed in

the closed task. More often the concepts contain generali-

sations and commonplace knowledge which is sometimes

of a colloquial and infantile character.

Most authors intended to emphasise the motifs axio-

logically (e.g. one of the works even contained a demago-

gical thesis that the poor, weaker, and more numerous

work for the rich, strong and few, therefore the author

named them an elite). The remarks which often accompa-

nied the pictures had the form of threadbare slogans such

as “poor people striving for a better material status work

hard need spiritual support”

, “people do not strive for any-

thing

be cause they already achieved everything”, “each

poor person desires to be rich”, “to be rich first you have to

earn a lot”, “when they achieve what they want, they forget

about the most important things and they build a wall.”

The number of verbal comments is also a feature dis-

tinguishing the projects and illustrating their authors’

helplessness in the sphere of using a visual symbolic

utterance. The students could not cope with construc-

ting a message, hence they created mind mapping, they

accompanied naive representations with banal descrip -

tions placed at random. The observation is explained

by Ortega y Gasset in the following words: A man who

claims the right to have his own opinion about something

but makes no effort to think it over beforehand, is a per-

fect example of the invariable and absurd way of being

a human, which I called revolted mass [3, p. 12].

Conclusions

Authors of reductive and prognostic studies have been

criticised many times for a too generalised approach to

the society [cf. 8]. They were mainly reproached for their

misanthropy, aversion to the human race that – as

Emmanuel Kant would say – was created from a crooked

piece of wood, therefore it cannot be straightened. A tem-

ptation to “straighten man” always originated from the

need to improve a human being, although this need of

Original spelling.

rowego: czynienia jednakim tego, co różnym zastano, tę-

pienia odmiennych sposobów życia, odmiennych osądów

pamięci czy odmiennych języków. Druga strategia antro-

poemiczna, polegająca na „wymiotowaniu obcych”: wy-

ganianiu ich poza granice obszaru objętego ładem lub

izolowaniu ich od wszelkiego kontaktu z tymi, których ład

ogarniał i którzy byli przestrzeni uporządkowanej lokato-

rami pełnoprawnymi [6, s. 37–38].

Analizowane narracje ilustrują przede wszystkim wy-

rażoną w nich niechęć do dostrzegania szeroko rozumia-

nej ambiwalencji kategorii biedy i bogactwa, to jest ich

dialektycznego powiązania oraz umiejętności odniesienia

ich do różnych systemów wartości i postrzegania. Temat

„Bieda (i) bogactwo” mimo sugestywnego zapisu nie wy-

wołał wśród studentów pożądanej reﬂ eksji, nie stał się dla

nich również bodźcem do poszukiwań intelektualnych.

Być może studenci odczuwają potrzebę myślenia o prob-

lemach socjologicznych, na przykład o społecznych me-

chanizmach stojących u ź

ródeł powstawania biedy i bo-

gactwa, kształtujących ubóstwo czy marginalizację, ale

– co uwidoczniło zadanie klauzurowe – trudno im było

zaprezentować abstrakcje w określonych formach. Częś-

ciej w koncepcjach pokutują schematy i wiedza obiego-

wa, mająca niekiedy charakter potoczny i infantylny.

Największa grupa autorów dążyła do aksjologicznego

spuentowania wątków (jedna z prac zawiera nawet de-

mago giczną tezę, że biedni, słabsi, liczniejsi pracują na

boga tych, silnych, nielicznych, dlatego nazwanych przez

autor kę elitą). Często uwagi towarzyszące warstwie ry-

sun ko wej posiadają wydźwięk mocno zużytych senten-

cji w rodzaju: „ludzie biedni, dążąc do większego statu -

su materialnego ciężko pracują potrzebują duchowego

wspar cia”

, „ludzie do niczego nie dążą, bo wszystko

już osiągnęli”, „każdy biedny pragnie być bogaty”, „aby

być bogatym trzeba się najpierw tego bogactwa dorobić”,

„gdy już osiągną tego co chcą, zapominają o rzeczach

najbar dziej istotnych i budują mur”.

Liczba komentarzy słownych jest także cechą, która

wyróżnia projekty, i która świadczy o bezradności ich

auto rów w obszarze posługiwania się wizualną wypowie-

dzią symboliczną. Studenci nie radzili sobie z konstru-

owaniem przekazu, dlatego tworzyli mapy myśli (mind

mapping), opatrywali naiwne przedstawienia banalny-

mi opisami umieszczanymi w przypadkowych miejscach.

Obserwację tłumaczy Ortega y Gasset: Człowiek, który

przypisuje sobie prawo posiadania własnego zdania na

jakiś temat, nie zadając sobie uprzednio trudu, by go prze-

myśleć, jest doskonałym przykładem owego niezmiennego

i absurdalnego sposobu bycia człowiekiem, który nazwa-

łem zbuntowaną masą

[3, s. 12].

Wnioski

Za zbyt uogólniające podejście do społeczeństwa auto-

rów publikacji redukcyjnych i prognostycznych krytyko-

wa no wiele razy [por. 8]. Dominował zarzut mizan tropii,

niechęci do ludzkiego gatunku, który – jak powiedział -

Pisownia oryginalna.

90 Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

by Immanuel Kant – został zrobiony z krzywego kawał-

ka drewna, dlatego nie można go wyprostować. Pokusa

owego „prostowania” brała się zawsze z potrzeby udos-

ko nalenia człowieka, choć często potrzeba doskonało-

ści prze radzała się w chorobliwą antrofobię wspomnia-

nych au torów. W efekcie głosy krytyków i tych poddanych

kryty ce, współtworzące zbiorowy portret człowieka, znaj-

duj ą się na forum dyskusyjnym.

Dialog między tezami Ortegi y Gasseta i Baumana

a wątkami zawartymi w projektach studentów, możli-

wymi do dostrzeżenia i poddającymi się interpretacji

w kontekście tez wymienionych autorów, można by kon-

ty nuo wać. Wzbogaciłby ją najnowszy dyskurs wokół

no woczes nego polis. Socjologowie miasta, tacy jak Ash

Amin i Nigel Thrift, zauważają, że wykluczenie społeczne,

które dotyczy między innymi – jak czytamy w dokumen-

cie przygotowanym w 2003 r. przez Zespół Zada nio-

wy ds. Reintegracji Społecznej opracowujący Narodową

Strategię Integracji Społecznej dla Polski – osób niepeł-

nosprawnych ruchowo oraz bezdomnych, prowadzić mo-

że do separacji i degradacji przestrzennej [9]–[11].

Ciekawe, czy problem degradacji przestrzennej w ta-

kim rozumieniu zainteresowałby studentów architek tury.

Czy kojarzyliby degradację z układem wertykalnym, co

świadczyłoby znów o dominacji dychotomicznego po-

działu na „tych” i „tamtych” (zapewne z atrybutami – sil-

ny, słaby)? Czy ktoś podjąłby wysiłek intelektualny, szu-

kając źródeł wyjścia z impasu i pokazałby degradację jako

kolejną utratę, ale postrzeganą w procesie współzależ noś-

ci biedy (i) bogactwa. W procesie, który trwa i służy me-

tropolizacji i prywatyzacji jednocześnie, podtrzymywaniu

więzi anonimów oraz tożsamości człowieka – tj. własne-

go ja. Czy przyszły samoświadomy architekt poszukiwał-

by drogi do przestrzeni dobrej, bo możliwej do ogarnięcia

spojrzeniem i rozpoznawalnej, a jednocze

śnie autentycz-

nej – zatem takiej, która umożliwia zakorzenienie w niej,

w dalszej kolejności zaś – różnorodnej, estetycznie i emo-

cjonalnie inspirującej?

Kończąc tekst ideą programu naprawczego, której

twór ca, Emmanuel Levinas, zdawał sobie sprawę, że wie-

dza może być tylko cząstkowa i posiada charakter nie-

ciąg ły, autorzy akcentują raz jeszcze rolę kontekstowej in-

ter pretacji rozumiejącej. Metodę warto wykorzystać do

kształ cenia umiejętności nie tyle do wślizgiwania się do

cy wilizacji [3, s. 26], ile obrony własnego ja w masie. Ar-

chi tekt powinien być świadomy tego, że istnieją czynni-

ki, które kształtują jego wyobrażenie o świecie, oraz tego,

że istnieją warunki poznawcze, w których owo wyobra-

żenie można zmienić. To z kolei wiąże się ściśle ze świa-

tem wartości i świadomym określeniem swego miejsca

w świecie.

Jedynie na tak osadzonym w świadomości fundamen-

cie człowiek buduje system wartości i w konsekwencji –

stosunek do innych ludzi. A tym innym przecież architekt

ma służyć w przyszłości. Z tego powodu antropologiczna

kategoria granicy, której istotą jest moderowanie przejść

pomiędzy kategoriami wzajemnych przeciwieństw, będą-

ca istotą zajęć z przedmiotu „architektura monumental-

na”, stanowić może część wspomnianego już programu

naprawczego.

perfectness was often transformed into obsessive anthro-

pophobia

of the aforementioned authors. As a result,

voices of critics and those subjected to criticism co-creat-

ing a collective image of man are on the discussion forum.

A dialogue between theses by Ortega y Gasset and

Bauman on the one hand and the motifs contained in the

students’ projects on the other hand – the observable motifs

that can be subjected to interpretation in the context of the

theses of the aforementioned authors – could be contin-

ued. Our interpretation would be enriched by the most

recent discourse on the modern polis. Urban sociologists,

e.g. Ash Amin and Nigel Thrift notice that social exclusion

which comprises, inter alia – as we learn from the docu-

ment prepared in 2003 by the Task Team for Social Re in-

te gration working on the National Social Integration Stra-

tegy for Poland – physically disabled and homeless persons,

may lead to spatial separation and degradation [9]–[11].

We could ask whether this understanding of the prob-

lem of spatial degradation could be of some interest to

students of architecture. Would they associate degradation

with the vertical system which would confirm the domi-

nance of a dichotomous division into “these” and “those”

(most probably with attributes – strong, weak)? Would

anyone make an intellectual effort looking for sources of

coming out of the impasse and show degradation as a yet

another loss but perceived in the process of interdepen-

dence of poverty (and) wealth? This process is still on and

serves metropolisation and privatisation at the same time

and helps maintain bonds of anonymous persons and the

identity of man, i.e. one’s own self. Would a future self-

conscious architect search for a road to a good space

which is good because it can be taken in and recognisable

and which is simultaneously authentic, therefore the

space that we can be rooted in and furthermore which is

varied and inspiring aesthetically and emotionally?

Bringing our reflections to an end, let us recall the idea

of an improvement programme whose author Emmanuel

Levinas was well aware that knowledge can be only partial

and discontinuous, hence the authors emphasise once

again the role of contextual understanding interpretation.

This method is worth using in the formation of skills that

not only enable slipping into civilisation [3, p. 26] but

secure the protection of one’s own self in the mass. An ar -

chitect ought to be aware of the existence of factors which

shape his ideas about the world and that there exist cogni-

tive conditions in which these ideas can be changed. This

in turn is strictly connected with the world of values and

conscious determination of one’s own place in the world.

It is only on the foundation set in the awareness in this

way that a human being builds a system of values and con-

sequently an attitude to other people. And it is for others

that an architect is supposed to serve in the future. For this

reason, the anthropological category of a border whose

essence involves moderating transitions between ca tegories

of mutual opposites forming the substance of the classes

in the subject “monumental architecture”, may con stitute

a part of the aforementioned improvement programme.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Bieda i bogactwo /Poverty and wealth 91

Bibliografia /References

[1] Ubóstwo w Polsce w 2011 r. (na podstawie badań budżetów gospo-

darstw domowych), http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/WZ_

ubostwo_w_polsce_2011.pdf [accessed: january 2013].

[2] Lukszyn J., Zmarzer W., Teoretyczne podstawy terminologii, Ka -

tedra Języków Specjalistycznych UW, Warszawa 2001.

[3] Ortega y Gasset J., Bunt mas, Wydawnictwo Literackie MUZA,

Warszawa 2008.

[4] Levinas E., Existence and existents, Kluwer Academic Publishers,

Dordrecht, Boston, London 1988; http://ebookbrowse.com/existence-

and-existents-emmanuel-levinas-pdf-d41838121 [accessed: janu-

ary 2013].

[5] Grzesiuk L., Psychoterapia. Szkoły, zjawiska, techniki i specyficz ne

problemy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.

[6] Bauman Z., Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo

Zygmunt Bauman, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000.

[7] Bauman Z., Życie na przemiał, Wydawnictwo Literackie, Kraków

2004.

[8] Magierowski M., Krytycy Samuela P. Huntingtona a rozwój nauk

społecznych, KRYTYKA.org 2009; http://krytyka.org/krytycy-

samuela-p-huntingtona-a-rozwoj-nauk-spolecznych [accessed:

january 2013].

[9] Amin A., Thrift N., Cities. Reimagining the urban, Polity Press,

Cambridge 2002.

[10] Besteman C., Gusterson H., Why America’s Top Pundits Are

Wrong. Anthropologists Talk Back, University of California Press,

Berkeley 2005.

[11] Narodowa Strategia Integracji Społecznej dla Polski, dokument

przygotowany przez Zespół Zadaniowy do Spraw Reintegracji

Społecznej, powołany 14 kwietnia 2003 r. przez Prezesa Rady

Ministrów; http://www.mpips.gov.pl/userfiles/File/mps/NSIS.pdf

[accessed: january 2013].

Streszczenie

W artykule analizowano wybrane prace klauzurowe wykonane przez studentów wydziału architektury drugiego roku studiów magisterskich w roku

akademickim 2011–2012. Rysunki zatytułowane „Bieda (i) bogactwo”, wykonane w ramach przedmiotu „architektura monumentalna”, były rozwa-

żane w szerokich kontekstach wykluczenia społecznego i marginalizacji.

Wykluczenie społeczne i marginalizacja posiada swe metaforyczne ekwiwalencje w formie wyobrażeń przestrzennych, waloryzowanych jako opo-

zycje zachodzące pomiędzy tym, co wewnętrzne, a tym, co zewnętrzne. To kieruje nas, z kolei, ku pierwotnej i antropologicznie pojmowanej kate-

gorii granicy, moderującej owe przeciwieństwa w aspektach, co najmniej, społecznym i przestrzennym. Kategoria ta, według Edmunda Leacha, Wła-

dimira Toporowa i Stefana Czarnowskiego stanowi szeroko rozumiane miejsce przejścia między nimi. Zajęcia prowadzone z przedmiotu odnoszą

się do kategorii granicy ujmowanej w perspektywie jej przestrzennego i społecznego działania. Ponieważ jeden z podstawowych powodów powsta-

wania marginalizacji społecznej stanowi bieda, dlatego artykuł ten został wzbogacony o charakterystykę współczesnych przemian społecznych oraz

idących za tym trudności z identyﬁ kacją nowoczesnego polis. Socjologowie miasta, tacy jak: Richard D. Alba, Ash Amin i Nigel Thrift zauważają,

że wykluczenie społeczne, które dotyczy między innymi – jak czytamy w dokumencie przygotowanym w 2003 r. przez Zespół Zadaniowy ds. Rein-

tegracji Społecznej opracowujący Narodową Strategię Integracji Społecznej dla Polski – osób niepełnosprawnych ruchowo oraz bezdomnych, pro-

wadzić może do separacji i degradacji przestrzennej.

Istotny zatem wydaje się dialog młodego człowieka z zachodzącymi we współczesnym świecie przemianami społecznymi, aby dzięki dokonanej re-

ﬂ eksji człowiek ów uświadomił sobie, na ile rzeczywistość współtworzy jego wyobrażenie o świecie, system wartości i stosunek do ludzi, którym

ma służyć jako architekt.

Słowa kluczowe: architektura monumentalna, bieda, bogactwo, granica, prace studentów architektury

Abstract

This work analyses selected invigilated examination-papers performed by second year students of the department of architecture during their master’s

degree course in the academic year 2011–2012. Depictions entitled “Poverty (and) wealth”, carried out within conﬁ nes of Monumental architecture

subject, have been considered in a broad contextes of social exclusion and marginalization. Societal exclusion and inclusion possess their metaphori-

cal equivalences in the form of spatial images, valorized as oppositions occurring between the internal and the external. This, in turn, leads us towards

primeval and anthropologically conceived category of border, moderating aforementioned oppositions in, at least, social and spatial aspects. This

category, according to Edmund Leach, Vladimir Toporow and Stefan Czarnowski, constitutes a widely understood point of transition between them.

Classes related to this subject consider the category of the border, expressed in a perspective of its spatial and societal working.

As one of the basic reasons of social marginalization coming into being is poverty, that is why this article has been enriched by contemporary social

changes proﬁ le and, what follows, difﬁ culties with identiﬁ cation of the modern polis. Sociologists of the city such as Richard D. Alba, Ash Amin

and Nigel Thrift observe that social exclusion which concerns among others physically disabled and homeless (as we read in the document issued in

2003 by Task Group for Social Reintegration, drawing up National Social Integration Strategy for Poland) may lead towards separation and spatial

deterioration of the excluded.

The young man’s dialogue with the contemporary world’s social changes seems therefore essential, because it may lead, to the realization how the

reality co-originates their image of the world, value system and attitude towards people they are going to serve as architects.

Key words: monumental architecture, poverty, wealth, border, the work of architecture students

92 Jacek Kotz, Anna Nowel-Śmigaj

Pfaffenhoffen – charakterystyczna dla Alzacji

polichromia malarska (Wandmalerei)

(fot. D. Kowalska)

Pfaffenhoffen – a typical Alsatian

polychrome paint (Wandmalerei)

(photo by D. Kowalska)