Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II

2014

3(39)

DOI: 10.5277/arc140306

Anna Bazan-Krzywoszańska*

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry

Social and spatial development of the town of Zielona Góra

after World War II

Miasto jako system

W ostatnich dziesięciu latach wśród urbanistów ugrun-

to wało się myślenie o mieście jako problemie badaw-

czym rozpatrywanym w kategoriach systemu [1, s. 193],

w któ rego skład wchodzą współdziałające ze sobą na za -

sa dzie sprzężeń zwrotnych dwa podsystemy – urbanistycz-

ny, złożony z elementów wytworzonych przez czło wieka

oraz elementów naturalnych, i społeczny, wytwo rzony

przez użytkowników przestrzeni. Oba podsystemy kształ-

tuje ciąg zdarzeń historycznych, które mogą przy czy nić

się do ich stagnacji, rozwoju lub regresu [2, s. 79] albo

inaczej – do dojrzałości, rozwoju i stagnacji [3, s. 103].

Za najbardziej pożądany uznać należy stan rozwoju

systemu, w którym dzięki lokalizacji i pełnionym funk-

cjom – działalności handlowej, przemysłowej, budow-

lanej, transportowej, kulturalnej czy administracyjnej –

miasto się rozwija. Ale miasto rozwija się również przy

wykorzystaniu swoich sił przyciągania, których źródłem

jest między innymi układ komunikacyjny warunkujący

przede wszystkim wzrost dostępności obsługi komunika-

cyjnej [4, s. 90–91].

Stan badań nad miastem

Miasto jako system ulega ciągłym przekształceniom.

Pomiędzy jego strukturą społeczną a formą urbanistyczną

* Wydział Inżynierii Lądowej i Środowiska Uniwersytetu Zie lo no-

górskiego/Faculty of Civil and Environmental Engineering, University

of Zielona Góra.

City as a system

During the last decade urban planners began to per-

ceive the city as a research problem considered in catego-

ries of a system [1, p. 193] that includes two sub-systems

which cooperate with each other by means of feedback –

an urban sub-system comprising man-made elements and

natural elements accompanied by a social one that is cre-

ated by users of space. Both of these sub-systems are

shaped by a chain of historical events which may contri-

bute to their stagnation, development or regression [2,

p. 79] or in other words to maturity, development and

stagnation [3, p. 103].

The most desirable state of the system development is

that in which due to the location and performed functions

– activities in the scope of trade, industry, construction,

transportation, culture or administration – the city deve lops.

However, the city also develops when it uses its for ces of

attraction which have their source, inter alia, in a co mmu-

nication system that conditions, first of all, the in crease in

accessibility of communication services [4, p. 90–91].

State of research on the city

A city as a system is subject to constant transforma-

tions. There is an inseparable significant connection be -

tween its social structure and its urban form. Human

acti vities are determined by scientific and technical prog-

ress and the level of economic development [5, p. 98].

The global revolution of the 20

century while contri-

buting to economic and social changes most probably

brought about the greatest transformations in the city stru-

64 Anna Bazan-Krzywoszańska

zauważalny jest nierozerwalny, istotny związek. Działania

ludzkie determinowane są przez postęp naukowo-tech-

niczny i poziom rozwoju gospodarczego [5, s. 98]. Rewo-

lu cja ogólnooświatowa XX w., przyczyniając się do zmian

eko nomicznych i społecznych, spowodowała w struk turze

miasta najprawdopodobniej największe prze ob ra żenia.

Zmiany te można scharakteryzować następująco: […]

zadowolenie płynące z posiadania, ozdabiane has ła mi

podnoszącymi konieczność przestrzegania wolności,

przeważyło nad zadowoleniem płynącym z bycia, a zwłasz-

cza bycia razem w formie społeczeństwa obywatelskiego

[6, s. 14]. Przemiany cywilizacyjne, w tym informatyza-

cja społeczeństwa oraz rozwój technologiczny, wpłynęły

na przeobrażenie struktury miasta [7, s. 135].

W literaturze przedmiotu mówi się o renesansie mias ta.

Towarzyszy mu proces globalizacji. Miasta stano wią węz-

ły w systemie przepływów, urastając w wymia rze prze -

strzennym do ośrodków w skali regionów. Dynami ka

roz woju miast stała się również powodem zmiany w me -

to dach i technikach badań prowadzonych nad nimi. Wie-

lo ra kość procesów, jakie daje się zaobserwować w dzi siej-

szym mieście, sprawia, że miejskość badań przestaje być

już wystarczającym kryterium [8, s. 105]. Mias to jako

przed miot badań jest obecnie zbyt mało precy zyj ną ka te-

gorią, uniemożliwiającą zdefiniowanie celu ba dawczego.

Nowa geografia miast, w rozumieniu nowej cen-

tralności i metropolizacji przestrzeni, mimo prób zdefi-

niowania jako zjawisko, nie została sformułowana,

głównie wsku tek braku próby przyjęcia definicji dla no -

wego miasta, po wstającego z rozproszenia miasta tra-

dycyjnego. Z tej też przyczyny przyjęta została, przez

dzi siejszych bada czy, nazwa miasta rozproszonego,

uwzględniająca jed no cześnie fizyczność i niematerialną

jego sieciowość. Dzi siej sze „miasto-sieć” przekracza zna-

ny do tej pory po ziom intensyfikacji tkanki miejskiej,

głów nie poprzez alokację miejsc pracy, dostępność usług,

powi

ązanie za po mocą sieci komputerowych i zróż -

nicowanie społeczne [9].

Powszechnie uznaje się rozpraszanie miast za najważ-

niej szy problem dzisiejszego planowania przestrzennego

i ur banistyki. W wyniku procesu rozpraszania, rozumia-

nego jako prze noszenie miasta w inne miejsce, rozwój

zabudowy poza miastem, zanika obraz miasta tradycyj-

nego. Zanika obraz miasta jako znaku identyfikującego

przestrzeń [10, s. 14–15].

Problem sieciowości miast dodatkowo spotęgowały

zmia ny wywołane wprowadzeniem w Polsce gospodarki

wo lno ryn kowej oraz swobody doboru lokalizacji dzia łal-

noś ci go spodarczej. Efektem tego procesu stały się zmia-

ny w roz mieszczeniu ośrodków usługowych i prze mys-

łowych.

Ogólnie stan badań nad miastem można podsumować

w sposób następujący: Miasta w XXI wieku wymknęły się

spod kontroli w zakresie ich definicji urbanistycznej, speł-

niając nadal kryteria definicji socjologicznych. Przestały

bowiem być spoistymi zespołami przestrzennymi o kontro-

lowanej kompozycji, a przewidywalność dotycząca ich

roz woju oparta na założeniach XX-wiecznego planowa-

nia przestrzennego – przenoszenia wzorów z małej skali

na wielką – zawiodła [1, s. 28–29].

c ture. These changes can be characterised in the following

way: [...] satisfaction deriving from possessing, decora ted

with mottos raising the necessity to perceive freedom, pre-

dominated satisfaction deriving from being, in par ticular,

being together in the form of a civic society [6, p. 14].

Ci vi lisation transformations, including compute ri sa tion

of the society and technological development in fluenced

trans formations of the city structure [7, p. 135].

In the literature on the subject there are mentions of the

city renaissance. It is accompanied by the process of glo-

balisation. Cities constitute nodes in the system of flows

escalating to the centres in the scale of regions in a spatial

dimension. Dynamics of development of cities also be -

came a reason for changes in methods and techniques of

re search carried out on them. A diversity of processes

which can be observed in today’s city is the reason why

ur banity of studies ceases to be a sufficient criterion

[8, p. 105]. Nowadays, the city as a subject of research is

a ca tegory not precise enough and this renders it impossi-

ble to define a research objective.

New geography of cities understood as the new cen-

trality and metropolisation of space, in spite of defining it

as a phenomenon, was not expressed mainly due to lack

of an attempt at accepting a definition for a new city

which came into existence from dispersion of a tradi-

tional city. Also because of this, present researchers

accep ted the name of a dispersed city at the same time

taking into account its physicality and non-material web-

byness. Today’s “city–web” exceeds the so far known

level of intensification of a city tissue, mainly through the

allocation of work places, availability of services, con-

nections by means of computer networks and a social

diversity [9].

Dispersion of cities is generally recognised as the most

significant problem of today’s spatial and urban planning.

As a consequence of the above mentioned process under-

stood as transferring a city to another place and develop-

ment of building outside the city, the image of the tradi-

tional city disappears. The image of the city as a sign of

indentifying space vanishes [10, pp. 14–15].

The problem of the city webbyness was additionally

intensified by changes caused by introducing the free

market economy in Poland as well as giving a free hand

in choosing a location of the economic activity. This pro-

cess resulted in changes in the location of service and

industrial centres.

Generally, a state of research on the city can be sum-

marised in the following way: Cities in the 21

century

evaded control in the scope of their urban definition, how-

ever, still meeting the criteria of sociological definitions.

They ceased to be cohesive spatial complexes of a con -

trolled arrangement and the predictability with re gard to

their development based on the 20

-century spatial plan-

ning assumptions – transferring patterns from a small

scale to a big scale – failed [1, pp. 28–29].

Average size cities in the settlement network of Poland

The 20

century, particularly after World War II, saw

considerable transformations as regards population. It

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry /Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II 65

Miasta średniej wielkości w sieci osadniczej Polski

Wiek XX, głównie po II wojnie światowej, zaznaczył

się znacznymi przeobrażeniami w odniesieniu do lud noś-

ci. Charakteryzował go wysoki przyrost naturalny i nasi-

lone procesy urbanistyczne. Głównie jednak wiązał się

z mi gracją ludności ze wsi do miast. Powodem migracji

stał się rozwój przemysłu i usług. Procesy te przyczyniły

się do koncentracji ludności w miastach dużych i średniej

wiel kości.

Koniec wieku XX zapoczątkował nowe zjawiska de -

mo graficzne – zmniejszoną liczbę urodzeń, ujemny przy-

rost naturalny. W literaturze wskazuje się również na

pro cesy przenoszenia funkcji usługowo-handlowych

z cen trów na peryferia miast, tym samym wspomagające

pro ces zaludniania strefy podmiejskiej [11, s. 66]. W re -

zultacie doszło do rozlewania się miast i zacierania ich

gra nic. Opisane procesy mają swój wpływ na sieć osad-

niczą kraju.

Między rokiem 1960 a 1978 liczba miast średnich

w kra ju wzrosła z 88 do 147. Łącznie we wszystkich mia-

stach średnich mieszkało 6 mln osób, co stanowiło 1/6

ludności kraju. Wśród 147 miast średniej wielkości 100

z nich awansowało do tej grupy w ciągu blisko 30 lat po

wojnie [12, s. 4–6].

W wyniku procesu urbanizacji, w latach 1980–2007,

przy uwzględnieniu zmian administracyjnych, doszło do

dalszych przekształceń w strukturze wielkości miast

Polski. Liczba miast liczących od 50 000 do 100 000

mieszkańców, czyli miast średniej wielkości, zwiększyła

się z 38 w 1980 r. do 47 w roku 2007. Miasta te skupiły

niecałe 14% wszystkich mieszkańców miast, miasta małe

– zaledwie 4% ogółu ludności miejskiej [11, s. 68].

Liczba ludności zamieszkującej miasta znacznie

przewyższa liczbę mieszkańców wsi. W roku 2000 sta-

nowiła ona aż 67% populacji kraju. Według danych sta-

tystycznych stan ten ulega jednak znacznym zmianom.

Od roku 1995 liczba ludności miejskiej maleje. W porów-

naniu z rokiem 1945 daje się również zauważyć tendencję

odwrotną – migrację ludności z miasta na wieś [11,

s. 84–85]. Jest to dowód na to, że sieć osadnicza kraju,

pomimo pozornej stabilności, ulega ciągłym przemia-

nom. Niewątpliwie dochodzi do urbanizacji wsi i dezur-

banizacji miast [7, s. 62], a pozorne przybliżanie się

jednos tek osadniczych [3, s. 588] jest następstwem po -

więk szania terenów zurbanizowanych, w tym aglomeracji

miejskich [13, s. 128].

Biorąc powyższe pod uwagę, przyjąć należy, iż sieć

osadnicza kraju ewoluuje nie tylko ilościowo, ale również

jakościowo, jest bowiem w swojej istocie dynamiczna

[14, s. 5–6]. Walory kulturowe, ograniczenia i kierunki

podejmowanych przemian miast mają niewątpliwy wpływ

na ich rozwój. Miasta źle zarządzane i błędnie zorgani-

zowane przestrzennie rozwijają się gorzej. Tendencji tej

nie zrównoważy nawet prężnie funkcjonujący na ich tere-

nie przemysł. Miasta dbające o swój wizerunek, dyspo-

nujące wizją rozwoju, zwiększają swoje szanse na ugrun-

towanie pozycji w hierarchii osadniczej [11, s. 91]. Na

sile przybrało zjawisko współzawodnictwa miast, czego

główną przyczyną stało się umiędzynarodowienie gospo-

was characterised by a high population growth and inten-

sified urban processes. It was mainly connected, however,

with migration of people from the country to cities, which

was due to the development of industry and services.

These processes contributed to population concentration

in big and average size cites.

The end of the 20

century initiated new demographic

phenomena – a reduced number of births and a negative

population growth. The literature also points to processes

of transferring service and trade services from centres to

the outskirts of cities, thus supporting the process of po -

pulating the suburban zone [11, p. 66]. Finally, it re sulted

in the expansion of cities and blurring their boun da ries.

The described processes have their influence on the na -

tional settlement network.

Between the years 1960 and 1978 a number of average

towns in Poland increased from 88 to 147. In total, six

million people lived in all of the average towns, which

constituted 1/6 of the national state. From among 147

average-size towns 100 of them qualified to this group

within 30 years after the war [12, pp. 4–6].

As a result of the urbanisation processes, in the years

1980–2007, taking into account administrative changes,

some further transformations in the size structure of Po -

lish towns took place. The number of towns with 50 000

to 100 000 inhabitants, i.e. average-size towns, in creased

from 38 in 1980 to 47 in 2007. These towns were home to

less than 14% of all city residents, whereas small towns

merely 4% of the total city population [11, p. 68].

The population of the cities was much greater than the

rural population. In 2000 it constituted 67% of the nation-

al population. According to statistical data, this condition,

however undergoes significant changes. Since 1995 the

urban population has been decreasing. In comparison

with 1945 a contrary trend can also be noticed, i.e. migra-

tion of people from towns to villages [11, pp. 84–85].

This proves that the national settlement network in spite

of apparent stability undergoes constant transformations.

Un doubtedly, we are witnessing urbanisation of the coun-

try and deindustrialization of cities [7, p. 62] and apparent

appro ximation of settlement units [3, p. 588] is a conse-

quence of expanding urbanised areas, including city

agglo merations [13, p. 128].

Taking into consideration the above, it must be assumed

that the national settlement network evolves not only in

relation to quantity, but also to quality because it is dy na-

mic in its essence [14, pp. 5–6]. Cultural values, limita-

tions and directions of city transformations have an un -

doubted influence on their development. Cities that are

managed badly and organised spatially in a wrong way

are worse in development. This trend cannot be balanced

even by a dynamically functioning industry in their areas.

The cities which take care of their image and have a vi -

sion of development increase their chances for rein-

forcing their position in the hierarchy of the settlement

[11, p. 91]. The phenomenon of competition among cities

was intensified, which resulted from internationalization

of economy. In a comprehensive review of the literature

devoted to competitiveness by Llewelyn-Davies [15], it is

indicated that the following factors are the most impor-

66 Anna Bazan-Krzywoszańska

darki. W dość obszernym przeglądzie literatury po świę-

conej konkurencyjności, wykonanym przez Llewelyn-

-Davies [15], wykazano, że za najważniejsze w tym pro-

cesie uznać należy: rozwój gospodarczy, zapotrzebowanie

na inwestycje oraz przyjętą strategię rozwoju miast.

Zmiany powierzchni miasta Zielona Góra

W latach 1945–1961 powierzchnia miasta Zielona

Góra wynosiła 32,30 km

[12, s. 152], [16]. Roz po rzą dze-

niem Rady Ministrów z dnia 5 października 1961 r. [17]

do Zielonej Góry, z powiatu zielonogórskiego, przyłączone

zo stały obszary zniesionej gromady Jędrzychów i wsi

Chy nów z gromady Zawada, razem z otaczającymi lasa-

mi, o łącznej powierzchni 22,70 km

. Tak wyznaczone

gra nice administracyjne miasta nie uległy prze kształ ce-

niom, obejmując obszar 55,0 km

, do dnia 4 lutego

1986 r., kiedy to na podstawie zarządzenia wojewody

zielo nogórskiego w sprawie opisu granic Zielonej Góry

[18] włą czono do miasta część wsi Stary Kisielin, przy-

siółek Ra culkę wraz z przyległymi lasami (tab. 1). Przy-

łączone tereny po większyły obszar gminy Zielonej Góry

o statusie miej skim do 58,32 km

, pomniejszając tym sa -

mym po wierz chnię gminy wiejskiej Zielona Gó ra. Po -

wierzchnia gmi ny Zielona Góra o statusie miejskim nie

uległa zmia nie do dziś.

Wybrane dane o ludności Zielonej Góry

Okres od 1945 do 1950 r. wiąże sie głównie z prze-

siedleniami, zasiedleniami i migracją ludności w związ ku

z koń cem II wojny światowej. Przedwojenne miasto

Grün berg w roku 1939 zamieszkiwały 25 804 osoby [18].

W sa mym mieście Zielona Góra 24 czerwca 1945 r. za -

mel do wa nych było ogółem 11 566 osób i liczba lud ności

w okre sie od 1945 do 1950 stale rosła. W kolejnych mie-

sią cach od czer w ca do września 1945 r. osiedliło się tu

9500 Po la ków. W tym samym czasie teren późniejszego

wo jewództwa zielo nogórskiego

zasiedliło 227 033 osad-

ników [22, s. 152].

Przyrównując liczbę ludności miejskiej w poszczegól-

nych powiatach należących do Ziemi Lubuskiej, w latach

1945–1950 daje się zauważyć dominację powiatów miej-

skich: gorzowskiego i zielonogórskiego. W roku 1950

za mieszkiwało je łącznie 69 239 osób. Były to również

oś rodki znajdujące się w grupie najszybciej rozwijającej

pod względem gospodarczym. Niezależnie Zielona Góra,

ra zem z Kargową, Nową Solą i Sławą zaliczały się do

gru py miast, które najszybciej powróciły do liczby

ludności porównywalnej ze stanem z roku 1939.

Rozwój poszczególnych miast Ziemi Lubuskiej przy-

spieszał dodatkowo wzrost liczby miejsc pracy w prze -

myśle, rzemiośle i handlu. Wśród ośrodków dy s po nu-

jących wyżej wymienionym potencjałem znalazły się:

Go rzów Wlkp., Gubin, Głogów, Żary, Żagań, Zielona

Góra i Nowa Sól. Zielona Góra i Nowa Sól zajmowały

wysokie miejsce w tej hierarchii, mimo że na ich terenie

W granicach administracyjnych z roku 1950.

tant: economic development, demand for investments and

an adopted strategy of urban development.

Changes in the area of the town of Zielona Góra

In the years 1945–1961 the area of the town of Zielona

Góra was 32.30 km² [12, p. 152], [16]. By virtue of Or -

dinance of the Council of Ministers dated 5

October

1961 [17] the areas of annulled Jędrzychów settlement

and the village of Chynów from Zawada settlement along

with the surrounding forests of the total area of 22.70 km

included in Zielonogórski Voivodeship (Province) were

incorporated into Zielona Góra. Administrative boundar-

ies of the town designated in this way did not undergo any

transformations and comprised the area of 55.0 km

until

February 1986 when on the basis of the decision issued

by the governor of Zielona Góra concerning the descrip-

tion of boundaries of Zielona Góra [18] a part of Stary

Kisielin village and Raculka hamlet along with the

adjoining forests were incorporated into the town (Ta-

ble 1). The incorporated areas enlarged the area of Zie-

lona Góra municipality of the urban status up to 58.32 km

and at the same time they reduced the area of the village

municipality of Zielona Góra. The area of Zielona Góra

municipality of the urban status has not been changed up

to this day.

Chosen data about the population of Zielona Góra

The period from 1945 to 1950 is mainly associated

with resettlements, colonisations and migration of people

due to the end of World War II. In 1939 the pre-war town

of Grünberg was inhabited by 25 804 people [18]. On 24

June 1945 in the town of Zielona Góra 11 566 people

were registered in total and in the period from 1945 to

1950 the population steadily increased. In the subse quent

months from June to September of 1945, 9500 Poles

settled there. At the same time the area of later Zie-

lonogórskie Voivodeship

was settled by 227 033 settlers

[22, p. 152].

Comparing the urban population in particular counties

belonging to Lubusz Land, in the years 1945–1950 a do -

minance of the following urban counties can be observed:

Gorzowskie and Zielonogórskie. In 1950 they were in ha-

bited by 69 239 people in total. These areas also belonged

to a group characterised by the fastest economic develop-

ment. Independently, Zielona Góra along with Kargowa,

Nowa Sól and Sława belonged to the group of towns

whose numbers of residents came back fastest to the num-

bers comparable with the state from 1939.

The development of particular towns of Lubusz Land

additionally accelerated the growth in the number of

workplaces in industry, handicrafts and trade. Among the

centres which had the above mentioned potential there are

the following: Gorzów Wielkopolski, Gubin, Głogów,

Żary, Żagań, Zielona Góra and Nowa Sól. Zielona Góra

and Nowa Sól had a high position in this hierarchy despite

Within the administrative borders from 1950.

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry /Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II 67

prawie całkowicie zlikwidowano przedwojenne zakłady

przemysłowe

Od 1945 do 1949 r. Ministerstwo Przemysłu Lekkiego

za decydowało o ponownym rozpoczęciu działalności pro -

dukcyjnej dużych przedsiębiorstw, dla których kom ple-

towano brakujące urządzenia i maszyny. Do zakładów

nad rzędnych w Zielonej Górze należały między innymi Za -

kłady Deutsche Wollen – Waren, na których bazie 18 lipca

1949 r. utworzono państwowe przedsiębiorstwo pod nazwą

Zakłady Przemysłu Wełnianego „Polska Wełna” [23, s. 77].

Od września 1945 r. kolejno swoją działalność rozpoczyna-

ły: Zielonogórska Fabryka Dywanów, Za od rzańskie Zak ła-

dy Budowy Mostów i Wagonów, Lubuska Fabryka Zgrze-

bla rek Bawełnianych „Falubaz”, jak rów nież Państwowa

Wytwórnia Win Musujących w Zielonej Górze.

Znaczące dla rozwoju Zielonej Góry były lata od 1950

do 1999. Miasto, uwzględniając podziały administracyjne

kraju z 1950 i 1975 r., pełniło w tym czasie funkcję stoli-

cy województwa zielonogórskiego. Liczba mieszkańców

od roku 1950 stale rosła. W 1999 r. miasto liczyło 118 800

osób [24], co oznacza, iż w porównaniu z rokiem 1939

zwiększyło liczbę ludności prawie pięciokrotnie (tab. 2).

Zielona Góra razem z Gorzowem Wlkp. w analizowanym

okresie stanowiły ośrodki, które pod względem liczby

mieszkańców znalazły się w czołówce najbardziej zalu-

dnionych miejscowości województwa. W roku 1980 jako

jedyne przekroczyły liczbę 100 000 mieszkańców. Stan

ten był konsekwencją stabilizującej się sytuacji ekono-

micznej oraz ogólnego polepszenia warunków życia spo-

łe czeństwa.

Przyrost liczby ludności, w tym w wieku produkcyj-

nym, był jednym z czynników mających znaczenie dla

roz woju gospodarczego Zielonej Góry i regionu. W roku

1950 miasto znalazło się w nowych, szczególnie korzyst-

nych warunkach społeczno-ekonomicznych. Jako stoli ca

wo jewództwa odnotowywało najszybszy wzrost gos po-

darc zy w województwie zielonogórskim. Dodatkowo,

sta jąc się ośrodkiem miejskim o znaczeniu regionalnym,

za notowało rozwój administracji wojewódzkiej i samo-

rzą dowej, a wraz z nimi rozwój nauki, kultury, handlu,

us ług. Zielona Góra bardzo szybko przyjęła rolę naj więk-

szego w regionie celu codziennych dojazdów do pracy

[22]. Wzrost liczby organów i instytucji administracji

przyczynił się do powiększenia liczby zatrudnionych. Pod

koniec 1961 r. do zakładów przemysłowych zlokali zo-

wanych w granicach administracyjnych miasta do jeż-

Głównie elektrotechnicznego i włókienniczo-dziewiarskiego.

the fact that in these areas the pre-war industrial plants

were almost completely liquidated

From 1945 to 1949 the Ministry of Light Industry

decided to restart a production activity of big companies

for which missing devices and machines were collected.

Parent plants in Zielona Góra also included Deutsche

Wollen – Waren Factories on the basis of which a state-

owned company called the Wool Industry Factory “Po lish

Wool” was established on 18

July 1949 [23, p. 77]. In

September 1945 the following factories started their

ac tivities: Zielonogórska Carpet Factory, Zaodrzańskie

Bridge and Railway Car Construction Factory, Lubusz

Cotton Carding Machine Factory “Falubaz” and National

Sparkling Wine Winery in Zielona Góra.

The years 1950–1999 were significant for the develop-

ment of Zielona Góra. The town, taking into account the

administrative divisions of Poland from 1959 and 1975, at

that time performed the role of the capital of Zielono-

górskie Voivodeship. Since 1950 its population increased

steadily. In 1999 the town had 118 800 residents [24],

which means that in comparison with the year 1939 its

po pulation grew almost five times (Table 2). In the analy-

sed period Zielona Góra with Gorzów Wielkopolski con-

stituted the centres which were the most densely popu-

lated towns of the voivodeship. In 1980 they were the

only towns to have exceeded the number of one hundred

thousand residents. This state resulted from a stabilising

economic situation and a general improvement in living

conditions of the society.

The population growth, including people of production

age, was one of the significant factors for the economic

development of Zielona Góra and the region. In 1950

there were particularly favourable social and economic

conditions in the town. As the capital of the province

(voivodeship), it recorded the fastest economic growth in

Zielonogórskie Voivodeship. Additionally, becoming the

urban centre of regional importance, it recorded the

development of the voivodeship and local government

administration and also the development of science, cul-

ture, trade and services. Zielona Góra very quickly

accepted the role of the greatest destination in the region

for commuters [22]. An increase in the number of admin-

istrative authorities and institutions contributed to the

growth in the number of the employed people. At the end

of 1961 about five thousand people commuted to factories

located in the town administrative borders. Residents of

Mainly electrotechnical as well as textile and knitting factories.

Tabela 1. Zmiany powierzchni miasta Zielona Góra w latach (oprac. A. Bazan-Krzywoszańska, 2011, na podstawie [19, s. 33], [20, s. 22], [21, s. 62])

Table 1. Changes of the area of the town of Zielona Góra in the years (by A. Bazan-Krzywoszańska, 2011,

on the basis of [19, p. 33], [20, p. 22], [21, p. 62])

1923 r. 1.01.1959 r. 31.12.1962 r. 31.12.1986 r.

Powierzchnia miasta w km

The area of the town in km

37,00 32,30 55,00 58,32

% powierzchni w stosunku do roku 2010

% of the area in relation to 2010

63,44 55,38 94,30 100

68 Anna Bazan-Krzywoszańska

dżało około 5000 osób. Ponad 50% tej grupy stanowili

mieszkańcy województwa zielonogórskiego, w tym: No -

wej Soli, Sulechowa i Krosna Odrzańskiego. W grudniu

1983 r. liczba osób dojeżdżających wynosiła 10 916 i sta-

no wiła 20% ogółu zatrudnionych w mieście [10].

W Zielonej Górze znaczącą rolę w gospodarce uspo-

łecz nionej pełnił przemysł włókienniczy. W samych Za -

kładach Przemysłu Włókienniczego „Polska Wełna” pra-

cowało 87,3% wszystkich pracujących w zakładach tej

bran ży, zlokalizowanych w mieście i 41,2% wszystkich

za trud nionych kobiet [26, s. 176]. W analizowanym okre-

sie co 17. pracująca osoba w Zielonej Górze związana

była z przemysłem włókienniczym, co 20. stanowiła za ło-

gę „Polskiej Wełny”. Miasto kojarzyło się z włókien nic-

twem jako gałęzią dominującą.

W roku 1986 w 86 zakładach przemysłowych miasta

pracowało 17 400 osób, czyli 32% ogółu zatrudnionych

i jed nocześnie 23% łącznej liczby zatrudnionych w tej

dziedzinie gospodarki w województwie [10]. Był to jeden

z wyższych wskaźników w historii powojennej miasta.

Dla porównania, w administracji pracowało w tym czasie

3800 osób.

Okres kolejnych 10 lat (1990–2000) łączył się z rady-

kalnymi zmianami w przedstawionych wyżej propor-

cjach. Znaczny wpływ na taki stan miały zmiany politycz-

ne i gospodarcze kraju. Zmniejszenie liczby zakładów

państwowych spowodowało spadek zatrudnienia w sek-

torze publicznym gospodarki.

Lata 2000–2010 charakteryzował rozwój gospodarki

opartej na informatyzacji. W województwie lubuskim za -

trud nienie w sektorze publicznym gospodarki naro dowej

Zielonogórskie county constituted over 50% of this

group, including Nowa Sól, Sulechów and Krosno

Odrzańskie. In December 1983 the number of commuting

people was 10 916 and it constituted 20% of all people

employed in the town [10].

In Zielona Góra the cotton industry performed a sig-

nificant role in the nationalised economy. In the Cotton

Industry Factory 87.3% of all working people in factories

of this trade located in the town were employed and

41.2% of all employed women [26, p. 176]. In the anal-

ysed period every 17

working person in Zielona Góra

was connected with the cotton industry and every 20

per son was a worker of “Polish Wool”. The town was

commonly associated with textiles as a dominating branch.

In 1986 17 400 people worked in 86 industrial facto-

ries, which constituted 32% of all employed people and at

the same time 23% of the total number of the employed

in this branch of economy in the voivodeship [10]. It was

one of the higher rates in the post-war history of the town.

By comparison, 3800 people worked in administration at

that time.

The period of the next ten years (1990–2000) was con-

nected with radical changes in the above presented pro-

portions. Political and economic changes had a significant

influence on this situation. A reduction in the number of

state-owned factories brought about a decrease in employ-

ment in the public sector.

The years 2000–2010 were characterised by the eco-

nomic development based on computerisation. In Lubusz

Voivodeship employment in the public sector of the

national economy successively decreased in favour of the

Rok

Year

Ludność w tys. osób

Population in thousands of persons

ogółem

w województwie

total in voivodeship

miejska

województwa

urban

voivodeship

w Zielonej Górze

in Zielona Góra

udział % mieszkańców miasta Zielona Góra

w liczbie ludności województwa

percentage share of Zielona Góra residents

in total population of the voivodeship

ogółem

total

miejskiej

urban

1950 358,7 149,2 33,9 9,5 22,7

1955 429,0 191,0 39,5 9,2 20,7

1960 497,1 242,3 54,3 10,9 22,4

1965 526,1 269,9 62,8 11,9 23,3

1970 553,2 294,9 73,4 13,3 24,8

1975 580,0 322,3 84,2 14,5 26,1

1980 609,2 352,1 101,1 16,6 28,7

1985 645,9 381,7 109,9 17,0 28,8

1990 659,9 407,9 114,2 17,3 28,0

1995 1 014,6 658,9 116,3 11,5 17,7

2000 1 023,5 662,6 118,8 11,6 17,9

2005 1 009,2 645,5 118,2 11,7 18,3

2010 1 010,0 643,1 117,5 11,6 18,2

Tabela 2. Porównanie dynamiki wzrostu liczby ludności województwa i miasta Zielona Góra w latach 1950–2010

(oprac. A. Bazan-Krzywoszańska, 2011, na podstawie [24], [25, s. 114])

Table 2. Comparison of growth dynamics of the population of the voivodeship and the town of Zielona Góra 1950–2010

(by A. Bazan-Krzywoszańska, 2011, on the basis of [24], [25, p. 114])

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry /Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II 69

sukcesywnie malało na rzecz sektora prywatnego. Wzros-

ła liczba zatrudnionych w przemyśle i budownictwie.

Zmalał wskaźnik bezrobocia, który w roku 2009 wy no -

sił 61% stanu z roku 1999

. Według danych za wartych

w ra porcie dotyczącym warunków i jakości życia Pola-

ków z roku 2009 województwo lubuskie charak teryzował

najwyższy w Polsce poziom zaspokojenia potrzeb w za -

kresie warunków mieszkaniowych [26, s. 115].

Obecnie Zielona Góra liczy około 115 000 mie szkań-

ców. Ich liczba przyrasta, lecz nie w imponujących pro-

porcjach, jest to w głównej mierze spowodowane migracją

ludności miasta Zielona Góra na tereny gmin sąsiednich,

w tym gminy wiejskiej Zielona Góra, która według

danych statystycznych za rok 2010 jest najbardziej za -

ludnioną gminą wiejską w województwie [27]. Tendencja

ta wykazuje jednoznacznie preferencje ludności w odnie-

sieniu do wyboru miejsca zamieszkania.

Rozwój Zielonej Góry

i dokumenty planistyczne

Analizując dostępne materiały dotyczące miasta,

w tym planistyczne, można przyjąć, iż Zielona Góra

z osa dy targowej położonej na zbiegu szlaków hand -

lowych prze ob raziła się w ośrodek miejski o znaczeniu

wie lofunk cyjnym. Wzrost liczby ludności wymuszał roz-

wój przestrzenny. Tereny przemysłowe zlokalizowane

po czątkowo na obrzeżach miasta szybko stały się tkanką

wy pełniającą strefę biegnącą z północy na południe po

za chodniej stronie terenów śródmieścia. Sam przemysł,

mi mo że stanowił czynnik napędzający rozwój miasta,

nie zdominował jego przestrzeni, ale kształtował ją łącz-

nie z zabudową mieszkaniową.

Rozwój przestrzeni zurbanizowanych podporząd ko-

wany został

głównym szlakom komunikacyjnym. Tereny

zabudowy mieszkaniowej, po wypełnieniu wolnych prze-

strzeni wewnątrz istniejącej tkanki miejskiej, rozrasta -

ły się na zewnątrz, w większości przypadków w formie

osied

li zabudowy wielorodzinnej wraz z usługami jako

funkcją uzupełniającą. Stąd też, od roku 1950, zajmują

one miejsce uprawom winorośli i sadownictwu.

Plany zagospodarowania przestrzennego miasta, po -

cząwszy od roku 1960, kształtują ośrodek o układzie kon-

centrycznym, w którym dają się wyszczególnić strefy: ści-

słego centrum, śródmieścia, przymiejska i peryferyjna.

Mając na uwadze przedstawiane w latach 2000–2004 przez

władze miasta i gminy Zielona Góra propozycje po łą-

czenia obu jednostek administracyjnych, po ich realizacji

do wy żej wymienionych stref dodać należałoby jesz cze

niewąt pli wie podmiejską, uzupełniającą dla ob szaru mia-

sta, oddzie loną od niego pasem zieleni leśnej. Koncepcja ta

wydaje się prawdopodobna do zrealizowania ze względu

na to, iż miasto posiada w naturalny sposób ograniczoną

przez tereny leśne powierzchnię funkcjonalną. Tereny gmi-

ny wiejskiej Zielona Góra już dziś stanowią jego sypialnię.

Zielona Góra, ze względu na otaczające ją lasy, jest

uwa żana przez swoich mieszkańców za jedno z at rak cyj-

Urząd Statystyczny w Zielonej Górze, www.stat.gov.pl/zg.

private sector. The number of people employed in indus-

try and construction increased. The rate of unemployment

decreased, i.e. in 2009 it constituted 61% of the state from

1999

. According to the data contained in a report on the

conditions and quality of life of Poles from 2009, Lubusz

Voivodeship was characterised by the highest level as

regards meeting the needs in the range of housing condi-

tions [26, p. 115].

At present, Zielona Góra has about 115 000 inhabit-

ants. The number of residents is still growing, however,

not in impressive proportions. This mainly results from

migration of Zielona Góra residents to the areas of neigh-

bouring municipalities, including a village municipality

of Zielona Góra which, according to the statistical data

from 2010, constitutes the most populated village munic-

ipality in the voivodeship [27]. This trend unambiguously

indicates preferences of people in relation to the choice of

a place of living.

Development of Zielona Góra

and planning documents

Analysing available materials concerning the town,

including the planning ones, it can be assumed that Zie lo-

na Góra was transformed from a trade settlement situated

at the junction of trade routes into an urban centre of multi-

functional significance. The population growth forced

spatial development. Industrial areas on the outskirts of

the town quickly became a tissue which filled the north–

south zone on the western side of downtown areas. The

industry itself, despite the fact that it constituted a factor

propelling the town development, did not dominate its

space but it shaped it along with the housing development.

Development of urbanised areas was subordinated to

the main transportation routes. The areas of the housing

development after having filled free spaces inside the

existing urban tissue, grew beyond in most cases in the

form of residential single-family housing development

together with services as an additional function. Hence,

since 1950 they have occupied places which were pre-

viously cultivated as vineyards and orchards.

The land development plans of the town starting from

1960 have been shaping a concentric centre in which we

can distinguish the following zones: the very centre,

downtown, by-city and suburban areas. Taking into con-

sideration the proposals submitted by the town and mu -

nicipal authorities in the years 2000–2004 to connect both

administrative units after these proposals are implement-

ed we would have to add yet another suburban area to

complement the aforementioned ones, separated from the

town by a green forest belt. This concept seems to be

plausible due to the fact that the town has a functional

area which is naturally limited by forests. The rural mu -

nicipality of Zielona Góra already constitutes the town’s

“bedroom” today.

Zielona Góra because of the surrounding forests is per-

ceived by its residents as one of the most attractive towns

Statistical Office in Zielona Góra, www.stat.gov.pl/zg.

70 Anna Bazan-Krzywoszańska

niejszych miejsc do osiedlania w Polsce. Stałe po szu ki -

wanie nowych terenów inwestycyjnych i mie szka nio wych

powoduje bezpowrotne zmniejszanie się powierz ch -

ni lasów, zieleni i terenów otwartych. Prowadzenie poli-

tyki przestrzennej reagującej tylko na doraźne potrzeby

inwestorów nie wymusza rozwoju miasta „do we wnątrz”.

Miejskie dokumenty programowe najczęściej odnoszą

się w swoich zapisach do konieczności: zachowania syste-

mów zieleni, przeciwdziałania antropopresji, polep szania

stanu zasobów krajobrazowych, zwiększania atrakcyjnoś-

ci środowiska przyrodniczego jako elementu wizerunku

miasta oraz czynnika przyciągającego turystów i inwesto-

rów . Ustalenia te nie mają jednak swojego odzwierciedle-

nia w aktualnych planach miejscowych miasta. Zie lona

Góra rozwija się nieracjonalnie i wręcz amorﬁ cznie nie

tylko w strukturze podmiejskiej. Ta nieracjonalność od-

nosi się nie tylko do terenochłonności, energochłonności

oraz wzrostu kosztów społecznych i infrastrukturalnych,

ale także do gospodarowania zasobami środowiska bez

uwzględnienia potrzeb mieszkańców. Wśród lasów domi-

nuje bór świeży, który jest przyjazny i łatwo dostępny np.

do pieszych wędrówek, tym bardziej że kompleksy leśne

zaczynają się niemal w osiedlach mieszkaniowych i peł-

nią funkcję „miejskich parków rekreacyjnych”, których

miasto w istocie nie posiada.

Niestety, otaczające miasto kompleksy leśne – tak jak

niegdyś mury miejskie – tworzą swego rodzaju współ-

czesną barierę rozwoju przestrzennego. Stałe poszuki-

wanie i wykorzystywanie nowych terenów inwestycyj-

nych, w tym mieszkaniowych, powoduje bezpowrotne

zmniejsza nie się powierzchni lasów otaczających Zieloną

Górę. Wy lesianie obszarów pod rozwój miasta następuje

najczęś ciej na styku z już istniejącą zabudową i w kon sek-

wencji powoduje stałe odsuwanie zieleni od śródmieścia.

Chęć pozyskania jednorazowych, znaczących wpływów

do bud żetu uniemożliwia racjonalną politykę w tej kwe-

stii, zorientowaną na np. sukcesywną intensyﬁ kację po-

przez np. dogęszczenie czy wzrost intensywności istnieją-

cej struktury urbanistycznej.

Łatwość wprowadzania częściowych zmian zapisów

w lokalnych dokumentach planistycznych oraz posługi wa-

nie się decyzjami o warunkach zabudowy i zagospo da ro-

wania terenu (zastępującymi w myśl ustawy o pla no waniu

i zagospodarowaniu przestrzennym prawo miejs co we)

powoduje, że pozyskiwanie nowych tere nów leśnych i nie-

zabudowanych jest wciąż opłacalne eko no micznie. Mimo

wprowadzonych opłat za wycinkę drzew powierzchnia

lasów w Zielonej Górze dotkliwie i systematycznie się

zmniejsza (il. 1). W 1998 r. lasy w gra nicach administra-

cyjnych miasta stanowiły 740 ha, a w 2008 r. już tylko

557 ha. Ponad 80% powierzchni tych terenów to lasy

ochronne – najczęściej wodonośne. W ciągu zaledwie

10 lat wycięto prawie 200 ha lasów. Niestety, nie us pra-

wiedliwia tego faktu ani prognozowany wzrost liczby

mieszkańców, ani poprawa standardu zamieszkiwania

Rozwój miasta nie jest tak dynamiczny, jak mogłoby to

wynikać z zapotrzebowania na nową powierzchnię zabu-

Dane Głównego Urzędu Statystycznego za 2008 r.

to settle in Poland. A constant search for new in vest ment

and residential areas causes forests and green open areas

to reduce irretrievably. Carrying out a land de velop -

ment policy that reacts only to immediate needs of inves-

tors does not force the town development “to the inside”.

The town’s policy documents in their provisions most

often refer to the preservation of green systems, prevent-

ing anthropopressure, improving the state of landscape

resources and increasing the attractiveness of the environ-

ment as an element of the town’s image as well as a factor

that attracts tourists and investors. These assumptions are

not reflected in the current local zoning plans. Zielona

Góra develops irrationally and even in an amorphous way

not only in the suburban structure. This irrationality refers

not only to land absorption, energy consumption as well

as an increase in social and infrastructural costs, but also

to the management of environment resources without tak-

ing into account needs of residents. Fresh coniferous for-

est is a dominant forest type which is friendly and easily

accessible for hiking because the forest complexes start

already in housing estates, thus performing the function

of “urban recreational parks” which in fact the town does

not have.

Unfortunately, forest complexes surrounding the town,

similarly to defensive walls of the past, form a specific

contemporary barrier to spatial development. Constant

searching and using new investment areas, including resi-

dential ones, brings about irretrievable reduction of forest

areas that surround Zielona Góra. Deforestation in order

to expand the town usually takes place at the interface

with the existing development and as a consequence it

results in the permanent moving of green areas away from

downtown. Willingness to achieve immediate substantial

incomes to the budget makes it impossible to carry out

a rational policy in this regard, i.e. a policy which would

be oriented towards, e.g. successive intensification by,

e.g. den sification or increasing the intensity of the exist-

ing urban structure.

Easiness of introducing partial changes in legal provi-

sions in local planning documents and taking advantage

of decisions on conditions of development and land

development (replacing a local law in accordance with an

act on planning and land development) contribute to the

fact that acquiring new forest and undeveloped areas is

still cost-effective. Despite the introduced charges for log-

ging, the forest areas in Zielona Góra are severely and

systematically reduced (Fig. 1). In 1998 forests in admi-

nistrative borders of the town constituted 740 hectares

and in 2008 only 557 hectares. Over 80% of these areas

are protection forests, mostly water-bearing forests.

Within only ten years almost two hundred hectares of

forests were cut down. This fact is by no means justified

by a fore cast increase in the number of residents or the

improvement in the living standard

The town’s development is not so dynamic as it might

result from a demand for a new building area. The number

of Zielona Góra residents has been the same for 20 years

Data of the Central Statistical Office for the year 2008.

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry /Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II 71

dowy. Liczba mieszkańców Zielonej Góry jest od 20 lat

stała i wynosi obecnie prawie 117 000

. Zieleń w postaci

lasów odsunęła się jednak od centrum o kolejne kilkaset

metrów. Co ciekawe, nie powstał w tym czasie żaden

kom pleks zieleni rekreacyjnej czy terenów otwartych.

Jed nocześnie stale zmniejsza się obszar przynależny do

je dynego już cieku wodnego w pobliżu śródmieścia –

Gęśnika – na korzyść napierającej na niego zabudowy.

Ciek ten jest już w części skanalizowany.

Wnioski

Zielona Góra w systemie osadniczym kraju stanowi

miasto średniej wielkości, pełniące funkcje stolicy woje-

wództwa, siedziby władz – marszałka i sejmiku samorzą-

du województwa. Jako ośrodek obsługi okolicznych

miejs cowości pełni funkcję nadrzędną o charakterze:

administracyjnym, kulturalnym i usługowym. Skupione

w mieście instytucje, ich rodzaj i zasięg oddziaływania

Przy stałej liczbie mieszkańców Zielonej Góry na osobę przypa-

da średnio 24,2 m

powierzchni mieszkania. Średnia krajowa to 23,6 m

na osobę. Średnia powierzchnia użytkowa mieszkania w Zielonej Górze

wynosi 61,2 m

, co jest bliskie średniej krajowej dla mieszkań w mieście

w Polsce, która wynosi 62,2 m

. Dane Głównego Urzędu Statystycznego

za 2008 r.

and it is now almost 117 000

. However, green areas in

the form of forests have moved away from the centre by

another few hundred meters. Interestingly enough, no

complex of recreational green areas or open areas were

built during this period. At the same time, the area which

belongs to the only watercourse in the vicinity of down-

town is constantly reduced – Gęśnik – in favour of

expanding development. This watercourse is already

partly canalised.

Conclusions

Zielona Góra in the national settlement system consti-

tutes an average-size town performing the functions of the

capital of the voivodeship, the seat of authorities – the

Marshal and the provincial-level Assembly. As a service

centre for the surrounding villages, it fulfils a superior fun-

ction of the administrative and cultural character. The

town’s institutions, their type and scope of impingement

With the constant number of Zielona Góra inhabitants, on aver-

age 24.2 m

of the flat’s area falls per person. The national average value

is 23.6 m

per person. The average usable area of a flat in Zielona Góra

is 61.2 m

, which is close to the national average value for flats in

Poland, which is 62.2 m

. Data of the Central Statistical Office for the

year 2008.

II. 1. Rozwój przestrzenny

miasta Zielona Góra

(oprac. A. Bazan-

-Krzywoszańska, 2011,

rys. realizowany na potrzeby

projektu badawczego NCBiR

pt. „Zintegrowany system

zmniejszania eksploatacyjnej

energochłonności budynków”,

Zad. Nr 1: Analiza możliwości

i skutków socjoekonomicznych

wzrostu efektywności energe-

tycz nej w budownictwie,

Zad. Nr 8: Warunki i możliwości

oszczędzania energii za pomocą

instrumentów polityki miejskiej)

Fig. 1. Spatial development

of the town of Zielona Góra

(by A. Bazan-Krzywoszańska, 2011,

Fig. implemented for the

research project NCBiR

“Integrated system for reducing

operating energy consumption of

buildings”, Task No. 1: Analysis

of the effects of socio-economic

opportunities and increase ener-

gy efficiency in buildings, Task

No. 8: Conditions and energy

saving opportunities using

instruments of urban policy)

do 1965/since 1965

osiedla i rejony z podziałem na lata wykonania

housing estates and areas by year of construction

lata wykonania/years of construction

od 2009/until 2009

1966-1985

1986-1992

1993-2008

granica Miasta Zielona Góra

administrative border city of Zielona Góra

linie PKP/course of the railway

ulice/road

lasy/forest

granice osiedli i rejonów/boundaries of housing estates and areas

niezabudowane/areas free from building

osiedla i rejony/housing estates and areas

kompleksy ogródków działkowych/complexes allotments

72 Anna Bazan-Krzywoszańska

plasują Zieloną Górę wysoko w hierarchii ośrodków

osadniczych województwa i regionu. Ponadto Zielona

Góra jest mias tem lubianym przez swoich mieszkańców.

Ma cechy i ele menty, z którymi zielonogórzanie od lat się

utoż samiają, pie lęgnując jako swego rodzaju symbole,

dzięki czemu wciąż aktywnie zabierają głos w dyskusji

po święconej te matom związanym z przyszłością miasta.

Zielona Góra jako założenie urbanistyczne, w myśl

obowiązującej strategii rozwoju, powinna stanowić jed-

ność z otoczeniem na zasadzie wzajemnego uzupełnienia

się układów. Ochrona wizerunku, jeśli ma się na względzie

marketingowy rozwój miasta, powinna opierać się na

wskazanej idei ośrodka „ekologicznego i zielonego”. Ze s-

poły zieleni otaczającej Zieloną Górę stanowić powinny

jeden z elementów reklamy miasta „wiecznie zielonego”.

Na tym założeniu opierać należałoby również plan przy-

ciągania inwestorów. Optymalizacja struktury miejskiej

ze względu na: klimat, gospodarkę gruntami, tradycję

miejsca i potrzeby samych mieszkańców powinna przy-

bliżać rozwój miasta ku urbanistyce, w której polityka

eko logiczna, z zachowaniem okalających miasto lasów,

sta nowi priorytet. Wyważenie proporcji pomiędzy dzia ła-

niami mającymi na celu realizację doraźnych potrzeb

a ochroną wartości krajobrazu miasta, jego struktury

stwo rzyć może logicznie funkcjonujący układ przestrzen-

ny. Całość opisanych założeń tworzy podstawę doku-

mentów strategicznych miasta. Z niewyjaśnionych przy-

czyn nie są one jednak realizowane w ramach działań

inwestycyjnych promowanych przez władze miasta.

place Zielona Góra high in the hierarchy of settlement

centres of the province and the region. Moreover, Zielona

Góra is a town that is liked by its inhabitants. It has features

and elements with which its residents have been identify-

ing themselves for years taking care of them as specific

symbols thanks to which they actively participate in dis-

cussions on any topics connected with the town’s future.

Zielona Góra as an urban layout in accordance with the

existing strategy of development should constitute a unity

with the surroundings on the basis of mutual complemen-

tation of systems. Protection of the image, when we take

into account marketing development of the town, ought to

be based on the presented idea of the “ecological and

green” centre. Green complexes surrounding Zielona

Góra should constitute one of the elements of advertising

the “evergreen” town. This assumption must be a basis of

planning how to attract investors. Optimisation of the

town structure with regard to the climate, land economy,

a local tradition and needs of inhabitants themselves

should direct the town development towards such urban

planning where an ecological policy constitutes a priority

along with the preservation of the forests that surround

the town. Balancing the proportions between activities

aimed at satisfying immediate needs and protection of the

town landscape values and its structure may result in

a logically functioning spatial system. All of the described

assumptions form a basis for the strategic town docu-

ments. For unknown reasons, however, they are not

implemented in the framework of the investment activi-

ties which are promoted by the town authorities.

Translated by

Bogusław Setkowicz

Bibliografia /References

[1] Jałowiecki B., Wspólne i odrębne płaszczyzny badań nad miastem,

[w:] B. Jałowiecki (red.), Miasto jako przedmiot badań naukowych

w początkach XXI wieku, Centrum Europejskich Studiów Regio-

nalnych i Lokalnych UW, Wydawnictwo Naukowe Scholar, War-

szawa 2008, 193–206.

[2] Szymańska D., Niektóre zagadnienia urbanizacji w Polsce w dru-

giej połowie XX wieku, [w:] J. Słodczyk (red.), Przemiany bazy

ekonomicznej i struktury przestrzennej miast, Wydawnictwo UO,

Opole 2002, 53–69.

[3] Domański R., Geografia ekonomiczna. Ujęcie dynamiczne, Wy -

daw nictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.

[4] Domański R., Gospodarka przestrzenna, Wydawnictwo Naukowe

PWN, Warszawa 2002.

[5] Pirveli M., Model struktury społecznej w mieście okresu przemian,

[w:] J. Słodczyk (red.), Demograficzne i społeczne aspekty rozwo-

ju miast, Wydawnictwo UO, Opole 2002, 127–132.

[6] Gzell S., Miasto jako przedmiot badań urbanistyki, [w:] B. Ja ło wiec-

ki (red.), Miasto jako przedmiot badań naukowych w po cząt kach

XXI wieku, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lo kal-

nych UW, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2008, 11–27.

[7] Szczepański M.S., Kozielska B., Miasto jako przedmiot badań

socjologii, [w:] B. Jałowiecki (red.), Miasto jako przedmiot badań

naukowych w początkach XXI wieku, Centrum Europejskich

Studiów Regionalnych i Lokalnych UW, Wydawnictwo Naukowe

Scholar, Warszawa 2008, 135–157.

[8] Sagan I., Miasto jako przedmiot badań geografii, [w:] B. Jałowiecki

(red.), Miasto jako przedmiot badań naukowych w początkach XXI

wieku, Centrum Europejskich Studiów Regionalnych i Lokalnych

UW, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2008, 105–119.

[9] Kuryłowicz E., Miasto jako przedmiot badań architektów, [w:]

B. Jałowiecki (red.), Miasto jako przedmiot badań naukowych

w po czątkach XXI wieku, Centrum Europejskich Studiów Regio-

nalnych i Lokalnych UW, Wydawnictwo Naukowe Scholar, War-

szawa, 28–49.

[10] Miejscowy plan ogólny zagospodarowania przestrzennego miasta

Zielonej Góry. Część opisowa, Wojewódzkie Biuro Planowania

Przestrzennego w Zielonej Górze, Zielona Góra 1988 [mpis].

[11] Maciejuk M., Suburbanizacja miast średniej wielkości w Polsce na

przykładzie Jeleniej Góry, [w:] J. Słodczyk (red.), Studia Miejskie.

Procesy suburbanizacji w wybranych miastach Polski, Wydawnic-

two UO, Opole 2011, 67–79.

[12] Walis A., Miasto i przestrzeń, PWN, Warszawa 1977.

[13] Borcz Z., Niedźwiecka-Filipiak I., Zmienność hierarchii sieci

osadniczej na przykładzie okolic Wrocławia, „Śląski Kwartalnik

Historyczny Sobótka” 2000, nr 4, 579–589.

[14] Bagiński E., Sieć osadnicza w wielowątkowych badaniach pla nis-

tów przestrzennych (wprowadzenie do problematyki), [w:] E. Ba -

giński (red.), Sieć osadnicza jako przedmiot badań, Oficyna Wy -

dawnicza PWr, Wrocł

aw 2006, 4–5.

[15] Llewelyn-Davies, Banister D., Hall P., Transport and City Com-

petitiveness – Literature Rewiew, London 2004, http://www.trans-

portworks.org/sites/default/files/assets/evidence_base_documents/

Transport%20and%20City%20Competitiveness%20Review.pdf

[accessed: 25.08.2014].

Powojenny rozwój społeczno-przestrzenny Zielonej Góry /Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II 73

[16] Gołdyka L., Rozwój struktury przestrzennej Zielonej Góry,

„Przegląd Lubuski” 1976, nr 1.

[17] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 października 1961 r.

w spra wie przekształcenia granic miast Zielonej Góry i Gorzowa

Wielkopolskiego w województwie zielonogórskim, Dz.U. 1961,

Nr 46, poz. 242.

[18] Zarządzenie Nr 8/86 Wojewody Zielonogórskiego z dnia 4 lutego

1986 r. w sprawie szczegółowego opisu granic miasta Zielonej

Góry, Dziennik Urzędowy Województwa Zielonogórskiego z 5 lu -

tego 1986 r. Nr 2, poz. 44.

[19] Bujkiewicz Z., Krajobraz naturalny i społeczny Zielonej Góry od

końca XVIII do połowy XX wieku, Archiwum Państwowe w Zie-

lonej Górze, Polskie Towarzystwo Historyczne Oddział w Zielonej

Górze, Zielona Góra 2003.

[20] Rocznik statystyczny województwa zielonogórskiego 1963–1964,

Wojewódzki Urząd Statystyczny w Zielonej Górze, Zielona Góra

1964.

[21] Rocznik statystyczny województwa zielonogórskiego 1987, Woje-

wódzki Urząd Statystyczny w Zielonej Górze, Zielona Góra 1987.

[22] Dominiczak H., Wysiedlenie ludności niemieckiej z obecnego ob -

sza ru województwa zielonogórskiego w latach 1945–1950, Archi-

wum Państwowe w Zielonej Górze, sygn. 161 [mpis].

[23] Wyder G., Przedsiębiorstwa Zielonej Góry w latach 1945–1955,

Studia zielonogórskie, Tom IV. Pod red. A. Toczewskiego, Lubus-

kie Towarzystwo Naukowe w Zielonej Górze, Muzeum Ziemi

Lu bus kiej w Zielonej Górze, Zielona Góra 1998, 69–86.

[24] Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Lokalnych, http://stat.

gov.pl/bdl/app/miejsc_w.dims?p_id=19185&p_token=735409463

[accessed: February 2011].

[25] Poprawa B., Ruch naturalny w woj. zielonogórskim w latach 1976–

1983 r. Studium do Planu Województwa, Wojewódzkie Biuro Plano-

wania Przestrzennego w Zielonej Górze, Zielona Góra 1984 [mpis].

[26] Czapliński J., Panek T. (red.), Diagnoza społeczna 2009. Warunki

i jakość życia Polaków, Wyższa Szkoła Finansów i Zarz

ądzania

w Warszawie, http://www.diagnoza.com/ [accessed: February 2011].

[27] Stan i ruch naturalny w województwie lubuskim w roku 2010,

Urząd Statystyczny w Zielonej Górze, http://stat.gov.pl/bdl/app/

strona.html?p_name=indeks [accessed: February 2011].

Streszczenie

Miasto jako system ulega ciągłym przekształceniom, co nie wpłynęło na fakt, iż pomiędzy jego strukturą społeczną a formą urbanistyczną

zauważalny jest nadal nierozerwalny związek. Rewolucja ogólnooświatowa XX w., przyczyniając się zmian ekonomicznych i społecznych,

spowodowała w strukturze miasta znaczne przeobrażenia. Przemiany cywilizacyjne, w tym informatyzacja społeczeństwa oraz rozwój technologicz-

ny wpłynęły na zmiany struktury miasta. Wiek XX, głównie po II wojnie światowej, zaznaczył się dużymi przeobrażeniami w odniesieniu do

ludności. Procesy demograficzne i nasilone zmiany urbanistyczne przyczyniły się do koncentracji ludności w miastach dużych i średniej wielkości.

Do zobrazowania ww. procesów w niniejszym artykule autorka posłużyła się przykładem Zielonej Góry, która w systemie osadniczym kraju stano-

wi miasto średniej wielkości. Optymalizacja struktury miejskiej ze względu na klimat, gospodarkę gruntami, tradycję miejsca i potrzeby samych

mieszkańców przybliża rozwój ośrodków ku urbanistyce, w której polityka ekologiczna stanowi priorytet. Wyważenie proporcji pomiędzy działa-

niami mającymi na celu realizację doraźnych potrzeb a ochroną wartości krajobrazu miasta, jego struktury stworzyć powinny logicznie funkcjonu-

jący układ przestrzenny – system.

Słowa kluczowe: planowanie przestrzenne, rozwój przestrzenny

Abstract

The city as a system undergoes constant changes. However, this does not change the fact that there is still to be seen a strong connection between

its social structure and urban form. The world revolution of the 20

century contributed to economic and social transformations, and caused consi-

derable reform in the structure of the city. Civilization changes, including faster circulation of transformation in society and technological modifi-

cations, had an impact on the structure of the city. The 20

century, mainly after World War II, saw consuiderable changes in population. Demogra-

phic processes and intensive urban restyling resulted in the concentration of the population in large cities and medium-sized towns.

In order to illustrate the abovementioned processes in this paper, the author used the town of Zielona Góra as an example. This is a medium-sized

town in the country’s settlement system. The optimization of the urban structure in terms of the climate, land management, the tradition of the place

and the needs of the inhabitants leads to urban planning in which ecological policy is a priority. Balance between activities directed at satisfying

immediate needs and protection of the town’s landscape and structure should form a logical spatial system.

Key words: spatial planning, spatial development

Katedra we Fromborku,

wspornik sklepienia zakrystii

(fot. E. Łużyniecka)

The cathedral in Frombork,

cantilever of the sacristy vault

(photo by E. Łużyniecka)

Social and spatial development of the town of Zielona Góra after World War II

Anna Bazan-Krzywoszańska

doi:10.5277/arc140306

Abstract