The earliest Polish landscape gardens in the light of source materials (descriptions, treatises and poems)

2018

3(55)

DOI: 10.5277/arc180304

Marzanna Jagiełło*, Wojciech Brzezowski*

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe

w świetle materiałów źródłowych (opisów, traktatów i poematów)

The earliest Polish landscape gardens

in the light of source materials (descriptions, treatises and poems)

Złożoność formy ogrodów i parków powstających

w ostatniej tercji wieku XVIII oraz pierwszych latach

XIX stulecia powoduje trudny dziś wielokrotnie do jed-

noznacznego zidentyfikowania obraz objawiający się

w realizacji rozmaitych ideałów, podlegania różnym

wpływom i budowania wielowątkowych powiązań. Jak to

trafnie podsumował przed laty Gerard Ciołek: Re wo-

lucyjna zmiana założeń w sztuce ogrodowej, przejście od

układów zgeometryzowanych do swobodnych, okazała się

początkiem całej serii przemian w treści, programie oraz

kształcie ogrodów i parków. Wykształciła się […] cała

mozaika form ogrodowych. Jednych – „czystych”, będą-

cych wynikiem dążności do realizacji założonych ideałów,

drugich – mieszanych, łączących w sobie różne założenia

ideowe, na koniec jeszcze innych – w których nałożyły się

na siebie formy stare i nowe w najróżniejszych propor-

cjach i zakresach [1, s. 148]. Odnosząc te słowa do ogrod-

nictwa angielskiego, można powiedzieć, że w Polsce wy-

glądało to tak, jakby późna recepcja realizacji Charlesa

Bridgemana i Williama Kenta z lat 1720–1740, łączących

ze sobą elementy formalne i nieformalne, uzupełnione po

sągami, świątyniami i różnego rodzaju pawilonami, a tak-

że uwzględniających uroki wiejskiego krajobrazu, nałoży-

ła się z działalnością Lancelota Browna z lat 1750–1780,

który kierował się ku naturalnemu ukształtowaniu terenu,

wprowadzając kręte ścieżki i zbiorniki wodne traktowane

jak lustra, a następnie przeszła w twórczość Williama

The complexity of the form of gardens and parks which

were established in the last quarter of the 18

century and

at the beginning of the 19

century most frequently leads

to an image that is very often difficult to unequivocally

identify in our times and which is manifested in the im-

plementation of various ideals, being subordinated to nu-

merous influences and resulting in the formation of mul-

tifaceted connections. As it was aptly summarized by

Gerard Ciołek years ago: A revolutionary change of lay-

outs in the garden art, a transition from geometrized sys-

tems to free ones, turned out to be the beginning of a whole

series of changes in the content, program and shape of

gardens and parks. What came into existence was […] an

entire mosaic. Some – “pure” ones being a result of pur-

suit of assumed ideals, others – mixed, combining various

ideological assumptions, and at the end yet others – in

which old and new forms overlap in the most different

proportions and ranges [1, p. 148]. Referring these words

to English gardening, it can be said that in Poland it

looked as if the late reception of Charles Bridgeman’s and

William Kent’s realisations from the years 1720–1740,

which combined formal and informal elements supple-

mented with statues, temples and various types of pavil-

ions, and also taking into account charms of the rural

landscape, overlapped with the activities of Lancelot

Brown from the years 1750–1780, who was guided to-

wards the natural terrain by introducing winding paths and

water reservoirs that were treated like mirrors, and then it

was transformed into the creative activity of William

Gilpin as well as into picturesqueness, uniqueness, sever-

ity, variability and loftiness, which were promoted by him.

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of Ar 

chitecture, Wrocław University of Science and Technology.

42 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

Gilpina i lansowaną przez niego malowniczość, niezwy-

kłość, surowość, zmienność oraz wzniosłość.

O tym swoistym pomieszaniu stylów zaświadcza m.in.

opublikowana w 1827 r. praca wydawcy, fizjografa i zie-

mianina Franciszka Ksawerego Giżyckiego O przyozda-

bianiu siedlisk wiejskich [2], który zalecając […] wybór

rodzaju plantacji, czyli obmyślanie, iaki bydź ma charak-

ter ogólny i iakie bydź maią znamiona szczególne, któremi

plantacya odznaczać się będzie […], podzielił je na dwa

podstawowe rodzaje, a mianowicie […] w guście chiń-

skim i w guście angielskim, zaznaczając jednocześnie,

[…] iż rodzaj każdy ma swoie podziały i nomenklatury

szczególne, zastosowane do niektórych pojedynczych wła-

sności, któremi odznaczaią się i przez które różnią się

między sobą wspomniane podziały [2, s. 107]. W obydwu

tych podstawowych rodzajach wyróżnił następujące „ga-

tunki”: […] melancholiczny, pasterski, bogaty, czyli stroj-

ny, zatrważający (terrible), w którym woda jest przedmio-

tem głównym i rustykalny [2, s. 108], po to, żeby te

klasyfikacje ostatecznie podsumować słowami: Jak kol

wiek więc zachodzi między gatunkami plantacyi powyżey

wyliczonemi rozmaitość nader wielka, i niepodobieństwo

zupełne, pomieszczone bydź przecie mogą w obwodzie

jed ney wielkiey plantacji lub iednego zwierzyńca, a z tego

po łączenia wynik nie ogół najpiękniejszy i arcydzieło

Sztuki [2, s. 110, 111].

Niemały też wpływ na tę epokę wywarły podróże,

zwłasz cza ówczesnej arystokracji i magnaterii, do Francji

i Anglii, a przy ich okazji zapoznanie się z tamtejszymi

ogrodami i ich projektantami oraz późniejsza z nimi kore-

spondencja, a także lektura dzieł poświęconych ogrodom,

przywożonych i sprowadzanych licznie do Polski. Prze

by wanie za granicą jest tu wśród bogatych polskich ro-

dzin bardzo zwyczajnym, żaden naród tyle czasu na po

dró żach nie trawi, co Polacy [3, s. 497].

Mimo wszystkich zastrzeżeń do Stanisława Augusta

Po niatowskiego, trzeba docenić także jego inspirującą na

polu sztuki ogrodowej rolę. Król nabrał zamiłowania do

ogrodów w swych podróżach, zapewne głównie we

Francji, gdzie właśnie wiele ogrodów przerabiano wtedy

na parki naturalne i sentymentalne. Zapragnął też wytwo-

rzyć sobie pod Warszawą taką piękną rezydencję, wśród

wielkiego ogrodu, dającą ciszę i wytchnienie, pozwalają-

cą wolne godziny poświęcić cieszeniu się dziełami sztuki

i zabytkami, w niej zgromadzonemi. Tak powstały

Łazienki. […] Przykładem swem wybitnym zachęcił ludzi

do zakładania nowych ogrodów. […] Że zaś w jego ślady

poszli nie tylko liczni krewni („familija”), ale i wszyscy

niemal możni, więc w tej epoce, utraty wolności, zajaśnia-

ło w Polsce ogrodnictwo ozdobne, naśladowane, a po

części swojskie. Wkrótce też zjawili się tak wybitni miło-

śnicy ogrodów, że równych im trzeba szukać chyba

w Anglii. Inna rzecz, że te ich poczynania i wysiłki nie

miały trwałości. Przyszły rozbiory, wojna Napoleona

z Rosją, potem powstanie z 1830 r. i kraj popadł w nędzę.

Niemniej zaś ważnym powodem zastoju w ogrodnictwie

po tej epoce, którą co do ogrodów ozdobnych można na-

zwać złotą, był bardzo niski poziom oświatowy i zawodo-

wy ogrodników polaków [pisownia oryginalna], jak tego

dowodzą liczne świadectwa współczesnych [4, s. 69].

A study by the publisher, local historian and landowner

Franciszek Ksawery Giżycki entitled O przyozdabianiu

siedlisk wiejskich (On adornment of rural habitats) [2]

which was published in 1827 confirmed this kind of con-

fusion of styles. He recommended [...] the choice of a plan-

tation type, i.e. thinking about its general character and

particular features, which a plantation is supposed to be

characterised by [...]. Then, he divided them into two ba-

sic types, namely [...] in the Chinese taste and in the

English taste, at the same time emphasising [...] that each

type has its own divisions and specific nomenclatures

which are applied to some individual and characteristic

properties and by which the abovementioned divisions

differ from each other [2, p. 107]. In both of these basic

types, he distinguished the following “species”: [...] mel-

ancholic, pastoral, rich, namely ornamental, terrible, in

which water is the main subject and rustic [2, p. 108], to

finally summarize these classifications with the following

words: No matter how enormous the variety of the above-

mentioned plantation species is and complete dissimilari-

ties, they can still be in the area of one big plantation or

one zoo, and this combination will result in the most beau-

tiful wholeness and masterpiece of Art [2, pp. 110, 111].

Travels to France and England, in particular undertak-

en by the aristocracy and magnates of that time, and at the

same time familiarization with local gardens and their de-

signers and subsequent correspondence with them as well

as reading books devoted to gardens, which were brought

and imported to Poland in a large number, also had a con-

siderable influence on this époque. Spending time abroad

is a very ordinary activity among rich Polish families and

no other nation spends so much time travelling as Poles

do [3, p. 497].

Despite all objections to Stanisław August Poniatow

ski, his inspiring role in the field of garden art should also

be appreciated. The king acquired the passion for gardens

in his travels, certainly mainly in France where many

gardens were then transformed into natural and senti-

mental parks. He also wished to create such a beautiful

residence near Warsaw, in the middle of a large garden,

gi ving silence and relaxation, allowing him to spend free

hours enjoying the works of art and monuments gathered

in it. That is how Royal Baths Park came into being. [...]

His outstanding example encouraged people to establish

new gardens. [...] Since not only numerous relatives

(“familija”) but also almost all rich people followed his

idea, in this époque of losing independence, decorative,

imitated, and partly homely gardening flourished in

Poland. Soon such remarkable enthusiasts of gardens ap-

peared that equal enthusiasts can be probably found only

in England. Another thing is that their actions and efforts

did not last long. Partitions took place, Napoleon’s war

with Russia, then the uprising of 1830 and the country fell

into misery. Also an important reason for the stagnation in

gardening after this époque, which can be called golden as

regards gardens, was a very low educational and profes-

sional level of Polish gardeners [original spelling], as evi-

denced by numerous contemporary testimonies [4, p. 69].

It should be added here that the lack of educated Polish

gardeners was a consequence of quite an unusual ap-

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe/The earliest Polish landscape gardens 43

Dodać w tym miejscu należy, że brak wykształconych

ogrodników Polaków był konsekwencją dość szczególne-

go w ówczesnej Polsce podejścia do edukacji. W stolicy

na przykład do 1818 r. nie było uniwersytetu, a o wileń-

skiej uczelni tego typu, powstałej na bazie Szkoły Głównej

Litewskiej w 1787 r., tak się wypowiedział słynny uczony

niemiecki, wykładający tam przez kilka lat przyrodnik

Georg Forster: To, co nazywa się uniwersytetem wileń-

skim, jest w gruncie rzeczy jezuicką szkołą dawnego typu

[5, s. 45]. Zresztą, […] sta nu uczonego, osobnego jak

w Niemczech, w Polsce nie znaleźć. Duchowieństwo

ucho dzi za stan uczony z powołania, a wszyscy inni naukę

upra wiający za amatorów tylko [3, s. 602].

Takich „amatorów”, utalentowanych dyletantów, „bar-

dzo wybitnych miłośników ogrodnictwa” nie brakowało

pośród kształtujących ówczesne ogrody. Zdziałali też oni

dla polskiego ogrodnictwa wtedy tak dużo, jak nigdy

przedtem […]. Na czele tych miłośnikówdziałaczów wy-

pada postawić Izabelę z Flemingów księżnę Czartoryską

[4, s. 60]. Dodajmy do niej Aleksandrę Lubomirską,

Aleksandrę Ogińską, Helenę Radziwiłłową i Stanisława

Kostkę Potockiego.

Równie wielkim miłośnikiem, ale jeszcze większym

znawcą roślin i niestrudzonym pracownikiem w szerzeniu

postępowego ogrodnictwa w Polsce, był hr. Stanisław

Wodzicki

. Od 1814 r. w otoczeniu pałacu w Niedźwiedziu

założył on ogród, gdzie hodował rzadkie rośliny sprowa-

dzane z całego świata, np.: platan klonolistny. […] Wła ś

ciciel zgromadził w Odzie Niedźwieckim liczny nadzwy-

czaj zbiór drzew i krzewów, największy ze wszystkich na

ziemi polskiej […] Hodował też w szklarniach ogromną

liczbę roślin ozdobnych, a w gruncie roślin zimotrwałych

i cebulkowych. Czynił próby z wytrzymałością na nasz

klimat drzew i krzewów obcych, a wyniki ogłosił w swoim

dziele sześciotomowym. [...] Po jego śmierci w 1843 r. syn

park zaniedbał, szkółki kazał wyciąć, szklarnie rozwalić,

jako rzeczy nie przynoszące dochodów, oszczędziwszy

tylko trochę drzew w parku [6, s. 945].

Dla przyswajania nowych idei wielce istotna była także

recepcja w Polsce dzieł poetyckich, m.in. Alexandra Pope’a

[7]–[10] oraz prozatorskich, głównie JeanJacques’a Rous

seau (Nowa Heloiza i Emil, czyli o wychowaniu). Dzięki

nim nowe koncepcje na zakładanie ogrodów rozchodziły

się bardzo szybko, czemu sprzyjał kosmopolityczny cha-

rakter ówczesnej kultury i zainteresowanie światem ów-

czesnych elit, które przejawiało się także w wielkim za 

pale do podróżowania.

Istotną rolę odegrały w Polsce także traktaty ogrodni-

cze, głównie praca Thomasa Whately’ego opublikowana

w Londynie w 1770 r. i niemalże natychmiast przetłuma-

czona na francuski i niemiecki [11]. Jego dzieło w wydaniu

francuskim przygotowanym przez przyrodnika i natura

listę

Stanisław Wodzicki był wybitnym botanikiemogrodnikiem.

Swoją wiedzę i doświadczenia botaniczne skrupulatnie spisywał. Jego

obszerne prace znajdują się m.in. na Uniwersytecie Rolniczym w Kra

ko wie. Od roku 1820 czynnie popierał zgłoszoną przez Feliksa Rad

wańskiego starszego ideę założenia w Krakowie Plant, które powstały

w miejscu dawnych obwałowań i fosy miejskiej (Planty zwano ówcze-

śnie przechadzkami lub plantacyami) [4, s. 108–115] [przyp. autorów].

proach to education in Poland at that time. In the capital

city, for example, until 1818, there was no university and

a Vilnius university of this type, which was founded on

the basis of the Lithuanian High School in 1787, a famous

German scholar and naturalist, who gave lectures there

for several years, Georg Forster commented in the follow-

ing way: What is called Vilnius University is in fact

a Jesuit school of the old type [5, p. 45]. Anyway, [...]

a scholarly type, a separate one as in Germany, cannot be

found in Poland. The clergy are considered to be scholars

by vocation, whereas all other people who study are treat-

ed as amateurs only [3, p. 602].

There were a lot of such “amateurs”, talented dilet-

tantes, “extremely remarkable gardening enthusiasts”

among those who shaped gardens at that time. They also

so significantly contributed to the Polish gardening as

never before [...]. A leader of these enthusiasts and acti

vists was Izabela of the Flemings Princess Czartoryska

[4, p. 60]. We must also mention Aleksandra Lubomirska,

Aleksandra Ogińska, Helena Radziwiłł and Stanisław

Kostka Potocki.

An equally great lover, but even a greater expert on

plants and an indefatigable worker in promoting progres-

sive gardening in Poland, was Count Stanisław Wodzicki

From 1814, in the surroundings of the palace in Nie dź

wiedź, he founded a garden where he raised rare plants

that were imported from all over the world, e.g. London

planetree. [...] In Niedźwiedź garden the owner gathered

an enormously big collection of trees and shrubs, which

was the largest of all on the Polish land […] He also

planted in the greenhouses a huge number of ornamental

plants as well as evergreen and bulbous plants in the soil.

He made attempts at making trees and foreign bushes re-

sistant to the climate and then he announced the results in

his sixvolume work. [...] After his death in 1843, his son

neglected the park. He ordered to cut down tree nurseries

and to pull down greenhouses as things that did not bring

any income, saving only a few trees in the park [6, p. 945].

For the acquisition of new ideas, the reception of po-

etic works in Poland such as works by Alexander Pope [7]

–[10] as well as prose, mainly by JeanJacques Rousseau

(New Heloiza and Emil, namely on upbringing) was of

great importance. Thanks to them, the new concepts for

establishing gardens spread very quickly. A cosmopolitan

character of the contemporary culture and interest in the

world of contemporary elites, which was also manifested

in great enthusiasm for travelling, was really conducive to

these concepts.

In Poland, an important role was also performed by

gardening treatises, i.e. mainly the work by Thomas

Whately, which was published in London in 1770 and al-

most immediately translated into the French and German

Stanisław Wodzicki was an outstanding botanist and gardener.

He meticulously recorded his knowledge and botanical experience. His

extensive works are at the Agricultural University of Kraków. From

1820, he actively supported Feliks Radwański the Older’s idea of estab-

lishing Planty Park in Kraków, which was built on the site of the former

embankments and the city moat (at that time Planty park was called

strolling or plantations) [4, pp. 108–115] [footnote by the authors].

44 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

FrançoisdePaule Latapiego, który dodał doń fragment

pracy Chambersa poświęcony sztuce chińskiej [12], [13]

a także własne komentarze i uzupełnienia

, stało się

głównym źródłem informacji i inspiracji dla Augusta

Fryderyka Moszyńskiego

, autora pierwszego trak tatu

ogrodo wego na gruncie polskim, napisanego w 1774 r.

[14]. I choć dzieło to nie zostało opublikowane, to odci-

snęło znaczące piętno na ówczesnych polskich założe-

niach, zwłaszcza warszawskich i okolicznych, przede

wszystkim poprzez twórczość projektową Szymona

Bogumiła Zuga, który współpracował z Moszyńskim

przy tworzeniu rozprawy, przygotowując do niej (zagi-

nione niestety) ilustracje

Nie wszystkie zalecenia Whately’ego były możliwe do

przeniesienia na grunt polski. Zwłaszcza te, które doty-

czyły systematyki ogrodów. Whately krajobrazowe zało-

żenia ogrodowe dzielił bowiem, mając na uwadze głów-

nie względy funkcjonalne, na: gospodarstwa rolne (farm:

pastoral farm, ancient farm, ornamental farm, simple

farm), ogród (z przykładem w postaci Stowe), park

(Pains hill, Hagley) oraz park z ridings, czyli alejami do

jazdy konnej. Pozostałą część traktatu zajmowały rozwa-

żania dotyczące poszczególnych jego elementów: terenu,

wykorzystania wody (jeziora, rzeki, mosty, kaskady; na

przykładzie Blenheim), użycia skał, różnych form budyn-

ków, a także analizy zależności walorów estetycznych

ogrodów od pór roku i dnia.

Dostosowując swą rozprawę do warunków polskich,

Moszyński przygotował inną klasyfikację ogrodów, kie-

rując się przy tym względami czysto estetycznymi

. Po-

dzielił je na: 1. stworzone przez sztukę (symetryczne), 2.

krajobrazy pogodne albo piękna natura, 3. krajobrazy

melancholijne albo natura dzika, 4. krajobrazy zadziwia-

jące albo przedmioty wywołujące niespodziankę. Odwołał

się przy tym do Chambersa i fragmentu jego pracy po-

święconego sztuce chińskiej, zamieszczonej w dziele

Whately’ego przez Latapiego i z jego komentarzami oraz

francuskimi odniesieniami [12].

To francuskie „pośrednictwo” było w pierwszej fazie

kształtowania ogrodów krajobrazowych w Polsce, a więc

w latach 1760–1795, bardzo ważne, bo choć przyjęło się

je nazywać angielskimi, to właśnie francuskie podejście

do tego zagadnienia okazało się dla ówczesnych gustów

i potrzeb Polaków bardziej odpowiednie. Tam, gdzie An-

glicy dawali wyraz tęsknocie za złotym wiekiem czy szczę-

Dzieła Chambersa znajdowały się w bibliotece Stanisława Au 

gus ta Poniatowskiego.

W tej wersji korzystał z dzieła Moszyński.

August Fryderyk Moszyński (1731–1786) był szambelanem

królewskim, dyrektorem budowli i opiekunem zbiorów sztuki króla Sta

nisława Augusta, a ponadto architektem amatorem i teoretykiem sztuki

ogrodniczej (opracował koncepcję ogrodniczourbanistyczną Zamku

Ujazdowskiego). Moszyński zbierał dla króla medale i numizmaty, ku 

pował ryciny. Czuwał również nad królewskim gabinetem fizycznym,

współpracował z alchemikami i sam prowadził doświadczenia. Zasiadał

w Radzie Skarbu i Komisji Menniczej.

Francuskie tłumaczenie dzieła Whately’ego znajdowało się także

w bibliotece Izabeli Czartoryskiej w Puławach [15, s. 196].

U Whately’ego rozważanych w rozdziałach: Of Art, Of pictor-

esque Beauty, Of Character [11, s. 129–155].

languages [11]. His work in a French edition was prepared

by a naturalist FrançoisdePaule Latapie who added to it

a fragment of Chambers’s work devoted to Chinese art

[12], [13]

as well as his own comments and comple-

ments

and then it became the main source of information

and inspiration for August Fryderyk Moszyński

, the au-

thor of the first Polish garden treatise which was written

in 1774 [14]. And although this work was not published,

it left a significant mark on the then Polish layouts, espe-

cially in Warsaw and the surrounding ones, primarily

through the design creative activity of Szymon Bogumił

Zug who collaborated with Moszyński when writing the

disserta tion and preparing illustrations (unfortunately

lost) to it

Not all Whately’s recommendations were possible to

be transferred to Poland. This refers, in particular, to those

that concerned the systematics of gardens. Whately di-

vided the landscape garden layouts, mainly according to

their functional aspects, into farms (pastoral farm, an-

cient farm, ornamental farm, simple farm), a garden (with

an example in the form of Stowe), a park (Painshill, Hag

ley) and a park with ridings, i.e. with alleys for riding

horses. The remaining part of the treatise dealt with con-

siderations concerning its individual elements, namely the

terrain, the use of water (lakes, rivers, bridges, cascades;

on the example of Blenheim), the use of rocks, different

forms of buildings as well as the analysis of the aesthetic

values of gardens depending on seasons and times of

the day.

Adjusting his dissertation to the Polish conditions, Mo

szyński prepared a different classification of gardens, tak-

ing into consideration purely aesthetic aspects

. He divided

them into the following types: 1. created by art (symmetri-

cal), 2. cheerful landscapes or beautiful nature, 3. melan-

cholic landscapes or wild nature, 4. amazing landscapes

or objects that cause a surprise. He referred to Chambers

and a fragment of his work that was devoted to Chinese

art, and which was included in Whately’s work by Latapi

along with his comments and French references [12].

This French “mediation” was very important in the

first phase of shaping landscape gardens in Poland, i.e. in

the years 1760–1795 because even though the gardens

were called English, the French approach to this issue

turned out to be more appropriate for the tastes and needs

Chambers’s works were in the library of Stanisław August Ponia

towski.

Moszyński used the work in this version.

August Fryderyk Moszyński (1731–1786) was a royal chamber-

lain, director of the building and guardian of the art collections of King

Stanisław August, and moreover an amateur architect and theoretician of

garden art (he developed the concept of gardening and urban planning

of Ujazdów Castle). Moszyński collected medals and numismatics for

the king and he also bought drawings. He also watched over the royal

physics office, collaborated with alchemists and conducted experiments

himself. He was a member of the Treasury Council and the Coinage

Commission.

The French translation of Whately’s work was also in the library

of Izabela Czartoryska in Puławy [15, p. 196].

Whately discussed them in the following chapters: Of Art, Of

picturesque Beauty, Of Character [11, pp. 129–155].

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe/The earliest Polish landscape gardens 45

śliwą Arkadią, Francuzi chcieli raczej efektownej dekora-

cji, przywodzącej na myśl dalekie kraje, aby odgrywać

role ludzi szczęśliwych. Ogrody francuskie, i tak jeszcze

od angielskich bardziej teatralne, bywały jeszcze specjal-

nie dekorowane na rozmaite uroczystości; znamy przy-

kład „chińskich iluminacji” czy ogrodowych festynów,

tradycji Fétes galantes

. Oznacza to, że dla wielu tzw.

ogrodów angielskich zakładanych w Polsce, zwłaszcza

tych z 2. połowy XVIII w., bliższe będą założenia krajo-

brazowe, które powstały na terenie ówczesnej Francji niż

Anglii. Jako przykład mogą posłużyć Powązki Izabeli

Czartoryskiej wzorowane na tzw. hameau

, które tak

scharakteryzował po latach Drége: W innej stronie znów,

nad rzeczką, naśladowanie młyna opuszczonego i na wpół

zburzonego, pod nim grota, a w pobliżu wodospad. Dalej

kolumny złamane, głazy z napisami lub napisy wyryte na

konarze drzew; słowem, co krok nowa niespodzianka, ma-

jąca wprowadzać w zadumę, budzić marzenia, roztkliwiać

lub zadziwiać. Na koniec świątynia wsparta na kolum-

nach korynckich dla bóstwa tajemniczego, a pobliżu

obórka nieodzowna, jak przepisywała moda, aby paster-

kom i pasterzom nie brakło kóz, krów i baranków [6,

s. 924].

O dostosowaniu pomysłów angielskich do polskich

warunków pisał zresztą w swojej rozprawie August

Moszyński: […] ci, którzy chcą nadać wdzięk ogrodowi,

urządzając go w guście angielskim, w sposób naturalny

winni szukać rodzaju pośredniego, mogącego w pewnym

stopniu pomysły Anglików, które nie bez racji oceniamy

jako zbyt wielkie i zbyt posunięte w swojej nieregularno-

ści, łączyć z ograniczeniami, które do naszych ogrodów

wprowadził obyczaj czy też konieczność [14, s. 3].

Takim „rodzajem pośrednim” mógł być na przykład

ogród Monceau – utworzony w 1769 r. dla Ludwika

Filipa Józefa BurbonaOrleańskiego, kuzyna ówczesnego

króla Francji, a w 1783 r. przekształcony w park publicz-

ny. Pracami przy jego założeniu kierował Louis Carrogis

Carmontelle, znany ze swoich sympatii do Anglii (il. 1).

Zaprojektował on ogród, czerpiąc wzory z ówczesnych

XVIIIwiecznych ogrodów angielskiej arystokracji, ada-

ptując je jednak do francuskich gustów, przyzwyczajeń

i silnie jeszcze oddziałującej tradycji założeń o charakte-

rze regularnym. Do nagromadzonych w nim rozmaitych

w formie, inspiracji i przesłaniu artystycznych artefaktów

wyjątkowo dobrze pasuje późniejszy komentarz dotyczą-

cy podłowickiej Arkadii: […] pięć akacyj dzieli Gotów od

Greków, tych znowu od Rzymian [17, s. 75], dodalibyśmy

także od: Chińczyków, Holendrów…

Podane przez Moszyńskiego typy ogrodów realizowano

głównie w należących do polskiej arystokracji i magnaterii

Fête galante (fr. święto wytworne) – motyw malarstwa roko ko

wego znany już w XVIIwiecznym malarstwie niderlandzkim (m.in.

twórczość Denysa Van Alsloota), obejmujący sceny zabaw i koncertów

oraz wytwornego towarzystwa na tle przyrody. Uprawiany głównie we

Francji przez A. Watteau, F. Bouchera, J.H. Fragonarda, a w Polsce

przez J.P. Norblina. Anna Morawińska pisze, że Féte galantes nie wystę-

powały w Anglii, co nie do końca odpowiada prawdzie [14, s. 33].

Anglicy uważali ogrody typu hameau za: easy, vulgar and disgu-

sting. Opinia Samuela Johnsona. Cytat za: [16, s. 48].

of Poles at that time. Where the English expressed their

longing for the golden age or happy Arcadia, the French

wanted a rather impressive decoration, reminiscent of

distant countries in order to perform the roles of happy

people. The French gardens, and even more theatrical

than the English ones, were still especially decorated for

various ceremonies; we know the example of “Chinese

illuminations” or garden festivals, the traditions of Fétes

galantes

. This means that for many the socalled English

gardens, which were founded in Poland, in particular

those from the 2

half of the 18

century, landscape lay-

outs that were created in the then France would be closer

than England. As an example, we can present Izabela

Czartoryska’s Powązki that were modelled on the so

called hameau

, which Drége characterized many years

later in the following way: On another side, by the river,

an imitation of the abandoned and halfdemolished flour

mill, a grotto under it, and a waterfall nearby. Then bro-

ken columns, boulders with inscriptions or inscriptions

engraved on a tree branch; namely, every step a new sur-

prise in order to fall into a reverie, to stimulate dreams,

to sensitize or to amaze. In the end, the temple is sup-

ported by Corinthian columns for a mysterious deity and

in the vicinity an indispensable little cowshed, as fashion

imposed, so that shepherds and shepherdesses had lots of

goats, cows and lambs [6, p. 924].

In his dissertation, August Moszyński wrote about adapt-

ing English ideas to the Polish conditions: [...] those who

want to give charm to the garden, arranging it in the English

taste, ought to naturally look for a balanced type that could

to some extent connect ideas of the English – which we

judge, not without reason, as too large and farfetched in

their irregularities – with limitations that were intro duced

to our gardens by a custom or a necessity [14, p. 3].

Such a “balanced type” could be, for example, Parc

Monceau – established in 1769 for Louis Philippe Joseph

d’Orléans, a cousin of the then King of France, and in

1783 transformed into a public park. The foundation

works were supervised by Louis Carrogis Carmontelle

who was known for his sympathy for England (Fig. 1). He

designed the garden, deriving models from the then 18

century gardens of the English aristocracy, however,

adapting them to the French tastes, habits and still strong

tradition of regular character layouts. A later commentary

on Łowicz Arkadia [...] five acacias divide Goths from

Greeks, then Greeks from Romans [17, p. 75], we would

also add from the Chinese, Dutch… perfectly fits a num-

ber of artistic artefacts different in forms, inspirations and

messages gathered in it.

Fête galante (in French, a sophisticated feast) – a motif of rococo

painting already known in the 17

century Dutch painting (including the

works by Denys Van Alsloot), presenting the scenes of balls and concerts

as well as a sophisticated company of people against the background of

nature. Cultivated mainly in France by A. Watteau, F. Boucher, J.H.

Fragonard and in Poland by J.P. Norblin. Anna Morawińska writes that

Féte galantes did not occur in England, which does not fully correspond to

the truth [14, p. 33].

The English considered gardens of a hameau type as easy, vulgar

and disgusting. Samuel Johnson’s opinion. Quote from: [16, p. 48].

46 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

wczesnych założeniach nieregularnych, które przyjęto

określać mianem sentymentalnych, a które powstawały

głównie Warszawie i w jej okolicach. Naj łat wiejsze i je-

dyne możliwe do zrealizowania w warunkach warszaw-

skich były „krajobrazy pogodne albo piękna natura” lub

„zadziwiające, z przedmiotami wywołującymi niespo-

dziankę”. Pozostałe, a mianowicie „melancholijne” wyra

żane przez „dziką naturę”, były w Warszawie trudne do

osiągnięcia, ponieważ nie spełniały warunków założo-

nych przez Moszyńskiego, odnoszących się do: „nagich

gór”, „skał nagich rozłupanych lub nadwieszonych”, „ja-

skiń, grot” oraz „widoków zamkniętych i ciemnych”.

Pewne analogie z propozycjami Moszyńskiego odnaj-

dujemy w świątyni Flory zaprojektowanej przez Zuga dla

Jabłonny oraz w świątyni Diany w Arkadii. Podobieństwo

z proponowaną przez Moszyńskiego świątynią Merkurego

zdradza z kolei ruina kolumnady w Powązkach oraz

w ogrodzie Kazimierza Poniatowskiego Na Solcu, a opis

mo numentu Clelii wpłynął zapewne na nadaną przez

Zuga formę Elizeum w ogrodzie Na Książęcem oraz na

budynek, tegoż projektanta, o kształcie złamanej kolum-

ny w Siedlcach [14, s. 58].

Za sprawą ogrodów podziwianych w czasie zagranicz-

nych wojaży, a także prezentujących je dzieł i ilustracji

(graficznych i malarskich) przyswojone zostały także nie-

które szczególnie atrakcyjne motywy. Powtarzano na

przykład za Ermenonville motyw Wyspy Topolowej (Ille

des Peupliers) z grobowcem Rousseau, podjęty następnie

m.in. w Wörlitz, a na gruncie polskim w Mokotowie,

Arkadii, Wilanowie i Zofiówce. Pola Elizejskie pojawiły się

w Polsce w Arkadii

i Zofiówce, a Elizeum we wspomnia-

nym wyżej ogrodzie Na Książęcem. W większości parków

W latach 1785–1789 został zbudowany na Wyspie Topolowej

symboliczny Nagrobek Księżnej z wieloznaczną sentencją łacińską

Et in Arcadia ego.

The types of gardens mentioned by Moszyński were

mainly realized in the early irregular layouts belonging to

the Polish aristocracy and the magnates, which were

called sentimental, and which were mainly established in

Warsaw and the surroundings. The easiest and the only

possible in Warsaw conditions were “cheerful landscapes

or beautiful nature” or “amazing with objects that cause

a surprise”. The remaining ones, namely “melancholic”

expressed by “wild nature”, were difficult to achieve in

Warsaw because they did not meet the conditions estab-

lished by Moszyński, referring to “bare mountains”, “bare

rocks cracked or overhanging”, “caves, grottos” and

“closed and dark views”.

We find some analogies with Moszyński’s propositions

in Temple Flora which was designed by Zug for Jabłonna

and in Diana Temple in Arkadia. A similarity with Mercury

Temple, which was suggested by Moszyński, is shown by

the ruin of the colonnade in Powązki and in the garden of

Kazimierz Poniatowski In Solec. The description of the

monument of Clelia probably influenced the form of

Elizeum given by Zug in the garden Na Książęcem and

a building with the shape of a broken column in Siedlce

by the same designer [14, p. 58].

Thanks to gardens admired during foreign journeys as

well as works and illustrations presenting them (graphic

and painting), some particularly attractive motifs were

also adopted. For example, a motif of Poplar Island (Ille

des Peupliers) from Ermenonville with the tomb of

Rousseau was repeated, and later followed, inter alia, in

Wörlitz and in the Polish territory in Mokotów, Arkadia,

Wilanów and Zofiówka. The Elysian Fields appeared in

Poland in Arkadia

and Zofiówka, whereas Elizeum in the

In the years 1785–1789, a symbolic Tombstone of the Duchess

with an ambiguous Latin phrase Et in Arcadia ego was built on the

Poplar Island.

Il. 1. Carmontelle wręczający

klucze do ogrodu Monceau

księciu de Chartres,

obraz nieznanego autora, 1790

(źródło: https://pl.m.wikipedia.

org/wiki/Plik:Carmontelle__

Parc_Monceau_1.jpg;

data dostępu: 20.05.2018)

Fig. 1. Carmontelle handing

the keys to Parc Monceau

to Prince de Chartres,

painted by an unknown author 1790

(source: https://pl.m.wikipedia.

org/wiki/Plik:Carmontelle__

Parc_Monceau_1.jpg;

accessed: 20.05.2018)

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe/The earliest Polish landscape gardens 47

wznoszono także „gotyckie”

budowle i „ antyczne”

ruiny.

W prawie każdym pojawiły się: strumienie, mostki, ka-

skady, groty, jeziora z wyspami. W wielu miały swoje

przy bytki: Diana, Wenus, Bachus, Neptun, Merkury, Flora

lub Pan.

Tę pierwszą fazę zakładania ogrodów swobodnych

w Polsce odnotowali licznie przybywający wówczas do

nas publicyści, podróżnicy, dyplomaci, naukowcy, którzy

pozostawili po sobie bezcenne źródłowo „opisy podró-

ży”

. Ich osąd dotyczący naszego kraju bywał – trzeba

przyznać – niezwykle szczery, chwilami wręcz boleśnie:

Miłośnicy ogrodów więcej mają na względzie przyjem-

ność, niż pożytek, więc też widzi się u nich piękne aleje,

wodę, kwietniki (parterres), gazony, gaiki, zajmujące pra-

wie całą przestrzeń; warzywnik i sad mają wygląd zanie-

dbany, a całość trwa, dopóki żyje jej założyciel; następca

rzadko posiada upodobanie i środki do podtrzymania lub

udoskonalenia tego, co odziedziczył. Jeśli młody dziedzic

chce swą siedzibę przyozdobić, sprowadza, wielkim kosz-

tem, ogrodników cudzoziemców, trudnych do utrzymania

na miejscu; ci, nudząc się tu, rozpijają i zaniedbują, do

czego doprowadzają też liczne wyjazdy pana. Każdy dzie-

dzic nowo zaczynać musi robotę, i to jest powodem, że,

w nielicznych sadach po kraju, widzi się tylko młode drze-

wa. Charakter lekki dziedziców, ich życie błędne, liczne

Przez Moszyńskiego raczej niepolecanych z racji „kościelnych”

skojarzeń, jakie budzą w katolickim kraju.

Część z nich została opracowana w 1963 r. przez Wacława Za 

wadzkiego i wydana w dwóch tomach pod tytułem Polska stanisławow-

ska w oczach cudzoziemców. Zawarto w nich dzienniki i relacje m.in.:

an gielskiego historyka Williama Coxa, angielskiego urzędnika Na tha nie

la Williama Wraxalla, astronoma i matematyka Johanna Ber noulliego,

przyrodnika Georga Forstera, badacza stosunków polskofrancuskich

księdza Huberta Vautrina, filozofa niemieckiego Jana Bo gu miła Fich te

go, podróżnika i literata Fryderyka Schulza, literata i bi bliotekarza Jana

Eryka Biestera oraz lekarza Jana Józefa Kauscha i szam belana dworu

pruskiego Ernesta Ahaswera von Lehndorffa [18].

abovementioned Park Na Książęcem. In most of the

parks, also “Gothic”

buildings and “ancient” ruins were

erected. In almost every one of them there appeared

streams, little bridges, cascades, caves, and lakes with

isles. In many of them there were sanctuaries of Diana,

Venus, Bacchus, Neptune, Mercury, Flora or Pan.

This first phase of establishing free gardens in Poland

was noted by numerous journalists who came to visit us

at that time, along with travellers, diplomats, and scien-

tists who left us invaluable in terms of sources “descrip-

tions of travels”

. Their judgment about our country was

– we must admit – extremely honest, and sometimes even

painful, i.e. Lovers of gardens have more pleasure than

benefits in mind, so we can see beautiful alleys, water,

flower beds (parterres), lawns, little forests, which occupy

almost all the space; a vegetable garden and an orchard

look neglected, and the whole continues its living as long

as its founder lives; the successor rarely has the liking

and the means to sustain or improve what he inherited. If

a young heir wants to decorate his residence, he brings,

at great expense, foreign gardeners who are difficult to

keep in place; those who are bored here, drink and ne-

glect, which results from numerous trips of the owner.

Every heir must start the job from scratch and this is the

reason why, in a few orchards in the country, only young

Rather not recommended by Moszyński because of the “church”

associations that they cause in the Catholic country.

Some of them were compiled in 1963 by Wacław Zawadzki and

published in two volumes entitled Polska stanisławowska w oczach

cudzoziemców (King Stanisław’s Poland in the eyes of foreigners). They

included diaries and reports of, inter alia, English historian William Cox,

English official Nathaniel William Wraxall, astronomer and mathemati-

cian Johann Bernoulli, naturalist Georg Forster, and researcher of Polish

and French relations, priest Hubert Vautrin, German philosopher Jan

Bogumił Fichte, traveller and writer Fryderyk Schulz, writer and librar-

ian Jan Eryk Biester and doctor Jan Józef Kausch and the Chamberlain

of the Prussian court Ernest Ahaswer von Lehndorff [18].

Il. 2. Odjazd na Cyterę,

Antoine Watteau, 1718.

Obraz z cyklu Fétes galantes

(źródło: http://upload.wikimedia.

org/wikipedia/commons/

thumb/7/7f/Antoine_

Watteau__L%27imbarco_per_

Citera.jpg/800pxAntoine_

Watteau__L%27imbarco_per_

Citera.jpg;

data dostępu: 20.05.2018)

Fig. 2. Departure for Cytera,

A. Watteau, 1718.

Picture from series Fétes galantes

(source: http://upload.wikimedia.

org/wikipedia/commons/

thumb/7/7f/Antoine_Watteau_

_L%27imbarco_per_Citera.

jpg/800pxAntoine_

Watteau__L%27imbarco_per_

Citera.jpg; accessed: 20.05.2018)

48 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

spadki i wrodzona obojętność sprzeciwiają się utrzyma-

niu takich przyozdobień, które wymagają ciągłej obecno-

ści, starania i wydatków [19, s. 96].

Niewiele łaskawsza była rodzima opinia na ten temat,

wyrażona w 1908 r. przez historyka, badacza przeszłości

kultury polskiej i sekretarza Ossolineum, Władysława

Łozińskiego: Był to świat całkiem nowy, odcięty od prze-

szłości i społeczeństwa, nawet od dawnych tradycji tych

ludzi, którzy go stworzyli. […] Siedziby w XVIII w. były

niejako celem same w sobie; nie było najczęściej między

niemi a ich panami relacji, szczerze odczuwanej cywiliza-

cji, czy też estetycznej potrzeby i prawdziwego ukształ 

towa nia. W na rodzie młodym, ubogim, surowym jeszcze

i mało oświeconym, był to tylko kontrast szyderczy, a dla-

tego bolesny, że zbiegała się z najtrudniejszą dobą dzie-

jów naszych. […] Nie masz rezydencji bez kosztownego

parku. Wołczyn, Białystok, Powązki, Puławy itd. przewo-

dzą temu amatorstwu, które w stosunkowo krótkim czasie

przechodzi różne fazy smaku, od natury przygwałcanej

w dworską dekorację, od strzyżonych ścian szpalerów

i ciętych w sztuczne formy drzew Wersalu, do szerokich

planów i dalekich perspektyw. Według nowatorskich pro-

jektów anglika Kenta. Najsłynniejsze ogrody francuskie

mają swe kopie i parodje w Polsce, tylko że tych drugich

znacznie więcej. Bywają między nimi wybryki, dziwactwa

i dziecinne igraszki. Powązki, Arkadja, „Małpia kolonja”

ks. Podkomorzego Poniatowskiego w Warszawie, która

miała kosztować 2000 tys. dukatów, wreszcie pełen najko-

miczniejszych sentymentalności i najniedorzeczniejszych

konceptów Jardin moral et emblematique wojewody beł-

skiego Borcha w Warklanach [dzisiejsza Łotwa] [20,

s. 97], [21], [22].

Zatem chęć błyszczenia i popisu, fantazja i moda,

wreszcie często nieudolne i niesmaczne naśladowanie

wzorców obcych, a bardzo rzadko szczere zamiłowanie –

te były pobudki tworzenia owych licznych, kosztownych

ogrodów i parków. Były to pasożytne rośliny wykwitające

na korzeniach obcej cywilizacji i bynajmniej nie stanowi-

ły wyższego stopnia, choćby u powolnego, lecz bezustan-

nego rozwoju, jaki można łatwo odnaleźć w stopniowem

doskonaleniu się ogrodnictwa wielu innych krajów. […]

U nas zaś czynników ujemnych nagromadziło się zbyt

wiele, a pomiędzy sztucznem, cudzoziemskiem ogrodnic-

twem panów i ogrodnictwem krajowym w ogóle, była głę-

boka przepaść [20, s. 98].

Najwcześniejsze ogrody nieformalne w Polsce założo-

no, jak już wspomnieliśmy, w Warszawie

i jej okoli-

cach. Charakter ówczesnego miasta i jego przedmieść

od notowany został w wielu zapiskach i relacjach: War

sza wa jest miastem bardzo dużym, ludnym, bogatym

i przy jemnym, w którym wiele jest pałaców i w nadmiarze

ogrodów, zapewniających wygody i zbytkowne życie

Ludność Warszawy wzrosła z 20–30 tys. w połowie XVIII w. do

100 tys. w 1792 r.

Opinia o pozostałych miastach polskich nie była wówczas tak

pochlebna. Kraków na przykład w 1784 r. był […] smutnym i opustosza-

łym miastem. Wszystkie domy grożą zawaleniem, a żaden nie jest napra-

wiany. […] Wszystkie domy są od frontu przedziurawione kulami

z czasu, kiedy Rosjanie oblegali w tym mieście konfederatów i wygłodzili.

trees can be seen. The happygolucky character of heirs,

their improper life, numerous inheritances and innate in-

difference are contrary to the maintenance of such deco-

rations which require constant presence, efforts and

expenses [19, p. 96].

A native opinion on the subject, which was expressed

in 1908 by Władysław Łoziński – a historian, researcher

of the past of Polish culture and the secretary of Osso

lineum – was not much more favourable: It was a com-

pletely new world, cut off from the past and society, even

from old traditions of those who created it. [...] In the 18

century, the estates were in a way an end in themselves;

there was usually no relationship between them and their

owners, there was no truly experienced civilization, or an

aesthetic need and a real shape. In a young, poor, austere

and littleenlightened nation, it was only a derisive con-

trast and so painful that it coincided with the most difficult

period of our history. [...] You will not find any residence

without an expensive park. Wołczyn, Białystok, Powązki,

Puławy, etc. are leaders in this amateurism, which in a rel-

atively short period of time goes through different phases

of taste, from nature forced into court decoration, from

trimmed walls of rows and cut into artificial forms of

Versailles trees, up to broad plans and distant perspectives

according to innovative projects by Englishman Kent. The

most famous French gardens have their copies and paro-

dies in Poland, but the latter occur much more frequently.

There are freaks, eccentricities and childish frolics among

them, i.e. Powązki, Arkadja, “Monkey colony” of priest

Chamberlain Poniatowski in Warsaw, which was sup-

posed to cost 200 000 ducats, and finally full of the most

sentimental and the most unquestionable concepts Jardin

moral and emblematique of Borch, the Bełski governor in

Warklany [today’s Latvia] [20, p. 97], [21], [22].

Therefore, a desire to be in a spotlight and show off,

then fantasy and fashion as well as finally often inept and

tasteless imitation of foreign models and very rarely sin-

cere love – these were the motives of establishing these

numerous, costly gardens and parks. These were parasitic

plants that bloomed on the roots of an alien civilization,

and by no means constituted a higher degree, even if it

was a slow but steady development that could be easily

found in the gradual improvement of horticulture in many

other countries. [...] In our country too many negative

factors were accumulated and there was a huge gap be-

tween the artificial foreign gardening of lords and na-

tional gardening in general [20, p. 98].

The earliest informal gardens in Poland were founded,

as we have already mentioned, in Warsaw and its sur-

roundings

. The character of the contemporary city and

its suburbs was presented in many records and reports:

Warsaw is a very large, populous, rich and pleasant city, in

which there are many palaces and gardens in excess which

provide comfort and luxurious living

. The city is situated

The population of Warsaw increased from 20–30 thousand in the

mid18

century up to 100,000 in 1792.

The opinion on other Polish cities was not so favourable at that

time. Kraków, for example, in 1784 was [...] a sad and abandoned city.

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe/The earliest Polish landscape gardens 49

on a flat lowland going down to the river on the left bank

of the Vistula which flows majestically [23, p. 208].

This “flat lowland” caused some problems when found

ing new gardens. The main designer of many Warsaw gar-

den layouts i.e. Zug also complained about the restrictions

connected with this area: Warsaw’s neighbourhoods do

not have any variety at all, except for the hill where the

city itself is situated from the side of the river [...] it is

surrounded only by large plains, where only hillocks can

be encountered. We do not know here what the romantic

surroundings are [...] These hillocks [...] spreading to-

wards the east for several German miles, thanks to their

beautiful location by the River Vistula, encouraged local

owners, under the rule of the present king, to develop ru-

ral properties and revive the slopes by means of various

gardens [24, p. 8].

Gardens in Mokotów, Solec, Na Książęcem, and Na

Górze, which were limited strictly by streets, were estab-

lished in this way. Most of them were located on the es-

carpment in the southern part of Warsaw, creating scenic

connections between them and first of all opening a per-

spective of a large riding leading from Warsaw to Wilanów

and then to the Vistula and a vast area located on its right

bank. Friedrich Schulz pointed out the importance of

roads intended for horse rides and recreational properties

of gardens as well as walking areas: People living in

Warsaw like to ride a horse or travel by carriage, where-

as they walk less often [...] due to bad pavement or hor-

rible mud, or dust which covers everything, so that walk-

ing around the city is difficult. Even Saski and Krasińskich

All houses threaten to collapse but none are repaired. [...] All houses are

pierced from the front with bullets from the time when the Russians

besieged the Confederates in this city and hungered them. The bridge

across the Vistula is a miserable raft. [...] At every step filthiness and

rubbish [5, vol. 2, p. 50] [footnote by the authors].

Miasto położone jest na płaskiej nizinie spadającej ku

rzece na lewym brzegu Wisły, płynącej majestatycznie

[23, s. 208].

Ta „płaska nizina” przysparzała kłopotów przy zakła-

daniu nowych ogrodów. Na związane z tym ograniczenia

narzekał także główny projektant wielu warszawskich za-

łożeń Zug: Okolice Warszawy nie mają wcale rozmaito-

ści, oprócz wzgórza, na którym stoi samo miasto od stro-

ny rzeki […] otoczone jest samymi tylko nieprzejrzanymi

równinami, gdzie zaledwie tylko wzgórki zdarza się napo-

tkać. Nie znamy tutaj, co to są okolice romantyczne […]

Wzgórki te […] ciągnące się kręto ku wschodowi w prze-

strzeni kilku mil niemieckich, przez swoje piękne położe-

nie od strony Wisły, zachęcały właścicieli miejscowych do

zabudowania pod panowaniem teraźniejszego króla wiej-

skich pomieszkań i ożywienia pochyłości rozmaitymi

ogrodami

[24, s. 8].

Tak powstały ogrody w Mokotowie, w Solcu, Na Ksią

żęcem, Na Górze, ograniczone ściśle ulicami. Usytuowano

je w większości na skarpie w południowej części

Warszawy, tworząc pomiędzy nimi połączenia widokowe,

a przede wszystkim otwierając perspektywę na wielki ri-

ding prowadzący z Warszawy do Wilanowa, a dalej na

Wisłę oraz rozległy obszar położony na jej prawym brze-

gu. Na znaczenie dróg przeznaczonych do konnych prze-

jażdżek i właściwości rekreacyjne ogrodów i terenów

spacerowych zwrócił uwagę Friedrich Schulz, pisząc:

Warszawianie lubią jeździć konno lub powozem, prze-

chadzki piesze mniej daleko. […] z powodu złego bruku

albo błoto jest nieprzebrnione, albo pył, który wszystko

pokrywa, tak że pieszo po mieście chodzić trudno. Nawet

Ogród Saski i Krasińskich, które prawie w środku miasta

Most przez Wisłę jest nędzna tratwą. […] Na każdym kroku nieczystości

i brudy [5, t. 2, s. 50] [przyp. autorów].

Il. 3. Warklany,

pałac Sanguszków

w akwareli Napoleona Ordy,

1875 „Teka Witebska” IS PAN

poz_12721

(źródło: Muzeum Narodowe

w Krakowie, MNK IIIr.a4121)

Fig. 3. Warklany,

Sanguszko Palace, watercolour

painting by Napoleon Orda,

1875 „Teka Witebska” IS PAN

poz_12721

(source: National Museum

in Cracow, MNK IIIr.a4121)

50 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

Gardens, which are situated almost in the middle of the city,

as soon as some rain falls, are inaccessible to pedestrians,

whereas the garden of the Prince Chamberlain, Aleje

Ujazdowskie with Belvedere Palace and royal Baths Park

are less affected. These five places for walking are located

inside the embankments surrounding Warsaw and more

or less these are pleasant places for walking [3, p. 540].

We cannot fail to notice the fact that at that time in

Warsaw the largest and most important royal garden was

also established, which was called Royal Baths Park. And

although it was founded in the same period as sentimental

gardens, it differs from them basically, [...] bearing the

mark of a different taste and a different function [16,

p. 79]. It is, however, a simplification to define it as a clas-

sicist garden because what distinguishes it from the others

is not a fundamental stylistic difference, but a modus

For sentimental gardens, it was an idyllic modus based on

the Arcadian myth, whereas for Royal Baths Park which

was opened by the king for the subjects – a higher modus

and as such meeting the requirements of the then public

garden designers, which for functional reasons were

based on a transparent layout and equipped with wide,

straight alleys, at that time already abandoned in English

gardens. In this way, a layout was established which – like

many others in Poland at that time – combined various

stylish features, namely classicist architecture (Palace on

the Water), sentimental oriental ornaments (Turkish

House, Chinese bridge) and romantic ruins – Amphitheatre.

But it is not the confusion of styles of Polish gardens

that seems to be the most intriguing in the presented pe-

riod, but rather a peculiar transition from the sentimental

to the romantic stage, whose most vivid illustration can be

seen in the activity of Izabela Czartoryska who in the past

Morawińska made a mention of this [14].

leżą, jak tylko cokolwiek deszczu spadnie, są dla pieszych

niedostępne, mniej temu podlegają ogród księcia podko-

morzego, Aleje Ujazdowskie z Bel wederem i Łazienki. Te

pięć miejsc do przechadzki położone są wewnątrz wałów

otaczających Warszawę i mniej lub więcej przyjemne sta-

nowią dla spacerujących lokale [3, s. 540].

Nie sposób nie zauważyć, że w Warszawie założono

w tym czasie także ogród największy i najważniejszy za-

razem, bo królewski, zwany Łazienkowskim. I choć po-

wstał on w tym samym okresie co ogrody sentymentalne,

różni się od nich zasadniczo, […] nosząc piętno innego

smaku i odmiennej funkcji [16, s. 79]. Jest jednak uprosz-

czeniem określanie go ogrodem klasycystycznym, albo-

wiem tym go co różni od pozostałych, jest nie zasadnicza

odmienność stylistyczna, ale modus

. Dla ogrodów sen-

tymentalnych był to modus sielski, oparty na micie arka-

dyjskim, a dla Łazienek stanowiących ogród królewski,

otwarty przez króla dla poddanych – modus wyższy i jako

taki spełniający wymagania stawiane przez ówczesnych

projektantów ogrodom publicznym, które ze względów

funkcjonalnych opierano na przejrzystym układzie i wy-

posażano w szerokie, proste aleje, w owym czasie już za-

rzucone w ogrodach angielskich. Tym sposobem powsta-

ło założenie, które – tak jak wiele innych w ówczesnej

Polsce – łączyło w sobie różne cechy stylowe, a mianowi-

cie: klasycystyczną architekturę (Pałac na Wodzie), senty-

mentalne orientalizmy (Domek Turecki, mostek chiński)

oraz romantyczne ruiny – Amfiteatr.

Lecz nie pomieszanie stylów wydaje się w polskich

ogrodach przedstawianego okresu najbardziej frapujące,

ale raczej swoiste przejście od etapu sentymentalnego do

romantycznego, którego najwyrazistszą ilustrację stanowi

działalność Izabeli Czartoryskiej, tworzącej niegdyś –

Zwróciła na to uwagę Morawińska [14].

Il. 4. Widok Warszawy

od strony Nowego Miasta.

Akwarela Zygmunta Vogla, 1804.

(źródło: Muzeum Narodowe

w Warszawie,

Rys. Pol. 14316MNW)

Fig. 4. View of Warsaw from

Warsaw New Town. Water color

by Zygmunt Vogel, 1804

(source: National Museum

in Warsaw,

Rys. Pol. 143316MNW)

Najwcześniejsze polskie ogrody krajobrazowe/The earliest Polish landscape gardens 51

Streszczenie

Artykuł przedstawia historię rozwoju ogrodów nieformalnych w Polsce. Najwcześniejsze założenia tego typu powstały w 3. tercji XVIII w. Tę

pierw szą fazę zakładania ogrodów swobodnych odnotowali licznie przybywający wówczas do nas publicyści, podróżnicy, dyplomaci, naukowcy,

którzy pozostawili po sobie bezcenne źródłowo „opisy podróży”. Ich osąd bywał nieraz boleśnie szczery. Wielu właścicielom tych ogrodów

Bibliografia /References

[1] Ciołek G., Ogrody polskie, Arkady, Warszawa 1978.

[2] Giżycki F.K., O przyozdabianiu siedlisk wiejskich. Rzecz zastoso-

wana do Polski, t. 1–2, Nakładem i drukiem N. Glücksberga, War

szawa 1927.

[3] Schulz F., Podróże Inflantczyka z Rygi do Warszawy, [w:] W. Za

wadzki (oprac.), Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców,

t. 2,

PIW, Warszawa 1963, 381–634.

[4] Jankowski E., Dzieje ogrodnictwa w Polsce, t. 1, Bank dla Handlu

i Przemysłu, Kraków 1923.

[5] Forster G., Dzienniki podróży do Polski, [w:] W. Zawadzki (oprac.),

Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, t. 2, PIW, War sza

wa 1963, 41–104.

[6] D(rège) J(ózef), Ogrody w Polsce, [w:] Wielka Encyklopedia Pow

szechna Ilustrowana, Seria 2, t. 3–4, Nakład i druk S. Si kor skiego,

Warszawa 1904.

[7] Pope A., The Rape of the Lock, London 1714, http://www.eighteen-

thcenturypoetry.org/works/o3695w0010.shtml [accessed:

25.04.2018].

[8] Pope A., Eloisa to Abelard, London 1717, https://www.poetryfoun-

dation.org/poems/44892/eloisatoabelard [accessed: 25.04.2018].

[9] Pope A., O krytyce Alexandra Pope wiersz polski obok z angiel-

skim, tłum. J. Przybylski, Kraków 1790, https://fbc.pionier.net.pl/

details/nnw4Tzl [accessed: 25.04.2018].

[10] Pope A., Wybór poezyi Alexandra Popa, tłum. L. Kamiński, War

szawa 1822, https://fbc.pionier.net.pl/details/nnwqw9r [accessed:

25.04.2018].

[11] Whately T., Observations on Modern Gardening, London 1770,

https://archive.org/details/onmoderngardenin00what [accessed:

8.05.2018].

[12] Chambers W., Designs of Chinese Buildings, Furniture, Dresses,

Machines and Utensils, London 1757, https://www.bl.uk/collec-

tionitems/designsofchinesebuildingsandfurniture [accessed:

10.05.2018].

[13] Chambers W., Dissertation of Oriental Gardening, London 1772,

https://archive.org/details/dissertationonor00cham [accessed:

10.05.2018].

[14] Morawińska A., Augusta Fryderyka Moszyńskiego rozprawa o og

downictwie angielskim 1774, Zakład Narodowy im. Osso

lińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław 1977.

[15] Gołębiowska Z., Angielskie wzorce i inspiracje w życiu dworu pu-

ławskiego na przełomie XVIII i XIX w., „Annales Universitatis

Mariae CurieSkłodowska”. Sectio F, Historia 46/47, Wydawnictwo

UMCS, Lublin 1992.

[16] Polanowska J., Stanisław Kostka Potocki, twórczość architekta

ama tora przedstawiciela neoklasycyzmu i nurtu picturesque, Insty

tut Sztuki PAN, Liber Pro Arte, Warszawa 2009.

[17] Biernacka K., Podróż z Włodawy do Gdańska powrotem do Nie

borowa w roku 1816, Wrocław 1823, http://bc.wimbp.lodz.pl/dlibra/

docmetadata?id=12340&from=publication [accessed: 12.05.2018].

[18] Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców, W. Zawadzki

(oprac.), t. 1–2, PIW, Warszawa 1963.

[19] Vautrin H., L’Observateur en Pologne, Paris 1807, https://books.

google.pl/books?id=4hsVAAAAQAAJ&printsec=frontcover&hl=

pl#v=onepage&q&f=false [accessed: 15.05.2018].

[20] Łoziński W., Życie polskie w dawnych wiekach, Nakładem H. Al

ten berga. E. Wende i Spółka. Lwów–Warszawa 1908, http://dlibra.

bibliotekaelblaska.pl/dlibra/docmetadata?id=27069&from=publi-

cation [accessed: 15.05.2018].

[21] Borch J.M., Jardin sentimental du château de Warkland dans la

Comté de Borch en Russie Blanche, [Warszawa] 1795.

[22] Polanowska J., Michal Jan Borch and his residence in Varklani:

genesis and ideological programme, „Makslas Vesture un Teorija”

2013, t. 16, 18–32.

[23] Biester J.E., Kilka listów w Polsce latem 1791 roku, [w:] W. Za

wadzki (oprac.), Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców,

t. 2, PIW, Warszawa 1963, 185–242.

[24] Zug S.B., Ogrody w Warszawie i jej okolicach, opisane w roku

1784. „Kuryer Niedzielny” 1898, R. 2, nr 27.

[25] Niemcewicz J.U., Puławy, „Przegląd Poznański” 1855, t. 21, 155.

created – as a playful bluestocking – sentimental Powązki,

and following the national catastrophe established a ro-

mantic and patriotic park in Puławy. These changes were

also noticed by poets, including Julian Ursyn Niemcewicz,

who commemorated them with the following stanzas:

In the moments of harsh destiny for us

I do not enjoy other funs any more,

They only sweeten bitter memories,

Trees, plants, flowers and grass!

Looking at the old oak that covers us,

Memory went back to past times:

And by planting shrubs, a thought desires a hope,

To see brighter skies in the future!

Translated by

Bogusław Setkowicz

The poem written in around 1804 was finally published in 1855 [25].

jako swawolna sawantka – sentymentalne Powązki, a po

narodowej katastrofie zakładającej romantycznopatrio-

tyczny park w Puławach. Zmiany te dostrzegli także po-

eci, między innymi Julian Ursyn Niemcewicz, który od-

notował je takimi oto strofami:

W chwilach srogiego dla nas przeznaczenia

Straciły dla mnie wdzięk inne zabawy,

Wy tylko gorzkie słodzicie wspomnienia ,

Drzewa, rośliny, kwiaty i murawy!

Patrząc na stary dąb, co nas okrywa,

Pamięć na przeszłe czasy się wracała:

A sadząc krzewy, myśl, nadziei chciwa,

Jaśniejsze nieba w przyszłości widziała!

Poemat napisany około 1804 r. doczekał się publikacji w 1855 r. [25].

52 Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

zarzucano bowiem chęć błyszczenia i popisu, często nieudolne i niesmaczne naśladowanie wzorców obcych, a bardzo rzadko szczere zamiłowanie.

Tego ostat niego nie sposób odmówić zasłużonym polskim ogrodnikomdyletantom: Izabeli Czartoryskiej, Aleksandrze Lubomirskiej, Aleksandrze

Ogińskiej, Helenie Radziwiłłowej i Stanisławowi Kostce Potockiemu. To dzięki nim, inspirowanym wieloma europejskimi podróżami i jeszcze

liczniejszymi publikacjami poświęconymi sztuce ogrodowej, powstała w ostatnich latach istnienia Rzeczpospolitej i pierwszych jej unicestwienia

mozaika form ogrodowych, trudnych czasami do sklasyfikowania, które później przyjęto nazywać „angielskimi”, choć bliżej im wówczas było do

wielu krajobrazowych ogrodów francuskich.

Słowa kluczowe: ogród krajobrazowy, Rzeczpospolita, materiały źródłowe

Abstract

The article presents a history of development of informal gardens in Poland. The earliest gardens of this kind arose in the 3rd terce of the 18

cen

tury. This first phase of establishing freestyle gardens was noted by many journalists, travelers, diplomats, scientists who came to us at that time and

who left behind priceless „travel descriptions”. Their judgment was sometimes painfully honest. Many owners of these gardens were accused of

glistening and showing off, often ineptly and unpalatably imitating foreign patterns, and very rarely manifesting sincere involvement. The latter

cannot be denied to Polish gardenersdilettantes: Izabela Czartoryska, Aleksandra Lubomirska, Aleksander Ogińska, Helena Radziwiłowa and Sta

nisław Kostka Potocki. It is thanks to them, inspired by many European journeys and even more numerous publications devoted to garden art, that

in the last years of the Republic’s existence and the first few of its downfall, a mosaic of garden forms appeared, sometimes difficult to classify, later

named “English”, though they were closer to many French landscape gardens at that time.

Key words: landscape garden, Poland, source materials

The earliest Polish landscape gardens in the light of source materials (descriptions, treatises and poems)

Marzanna Jagiełło, Wojciech Brzezowski

doi:10.5277/arc180304

Abstract