2015
4(44)
DOI: 10.5277/arc150404
Aleksander Serafin*
Ekspresja architektury Coop Himmelb(l)au
na tle koncepcji estetycznej Gillesa Deleuze’a
The expression of architecture by Coop Himmelb(l)au
against the aesthetical concept by Gilles Deleuze
Wprowadzenie
Współcześni twórcy architektury często stają przed
wy borem pomiędzy kompozycją identykującą miejsce
a for mą zuniwersalizowaną. Wolfgang Dieter Prix, peł
nią cy fun kcję generalnego projektanta zespołu Coop
Himmel b(l)au, wyraził opinię dotyczącą rodzimej archi
tek tury w następującym brzmieniu: Talent austriackich
architektów jest talentem w rozumieniu barokowym. Po -
lega on na umiejętności celebrowania przestrzeni, w od
różnieniu od kalwinistów ze Szwajcarii i Holandii, któ rzy
wolą przestrzeń racjonalizować [za: 1, s. 425]. Te kon
trowersyjne słowa z jednej strony wskazują na roz bież
ność pomiędzy estetyką spontaniczną a ra cjo nalną, ale
z dru giej – zwracają uwagę na silne uwarunkowa nia re
gionalne. Biorąc więc pod uwagę kosmopolityczny cha
rakter architektury Coop Himmelb(l)au, deklaracja wy
daje się nader zaskakująca. Sam Prix mówi o podziale na
architekturę globalną i lokalną, zaznaczając przy tym, że
z artystycznego punktu widzenia nie interesuje go wy miar
regionalny [za: 2, s. 328].
Ekspresyjny wymiar baroku
Podstawowym wyróżnikiem architektury Coop Him
mel b(l)au jest ekspresja. Prol działalności zespołu, po
Introduction
The contemporary creators of architecture often face
the choice between the composition identication of
a place and the universal form. Wolfgang Dieter Prix,
the principal designer at Coop Himmelb(l)au, expressed
the following opinion on the native architecture: The
talent of Austrian architects is the talent in the Baroque
meaning. It concerns the ability to celebrate space, unlike
the Calvinists from Switzerland and Holland who prefer
to rationalize space [after: 1, p. 425]. These controversial
words indicate, on the one hand, the divergence between
spontaneous and rational aesthetics, but, on the other
hand, they show strong regional contexts. Taking into
account the cosmopolitan character of Coop Himmelb(l)au
architecture, the declaration seems really surprising. Prix
himself talks about the division between global and local
architecture, emphasizing at the same time that from the
artistic point of view he is not interested in the regional
aspect [after: 2, p. 328].
The expressive aspect of the Baroque
The basic characteristic feature of architecture by Coop
Himmelb(l)au is expression. Since 1968, the prole of
operations of the team has emphasized the continuation
of German and Austrian expressionistic tradition
1
. This
1
It should be noted that the nature of expressionism in the north of
Germany and the Netherlands was different from that in Saxony,
* Wydział Budownictwa, Architektury i Inżynierii Środowiska
Politechniki Łódzkiej/Faculty of Civil Engineering, Architecture and
Environmental Engineering, Lodz University of Technology.
44 Aleksander Serafin
cząwszy od 1968 r., wskazuje na kontynuację nie miec
kiej i austriackiej tradycji ekspresjonistycznej
1
. Tradycja
ta domaga się ujęcia szerszego aniżeli tylko takiego, które
sięgałoby początków twórczości współczesnej awan gar
dy. Pojęcie ekspresji stanowi bowiem jeden z larów este
tyki barokowej. Architekt Claude Perrault stwierdził, że
ist nie ją dwa rodzaje piękna: to oparte na przekonujących
zasadach i to zależne od uprzedzeń. Ten zasłużony dla
barokowej epoki architekt napisał: […] tamtemu po zy
tywnemu i przekonującemu pięknu przeciwstawiam to,
które nazywam dowolnym, gdyż jest wynikiem woli, aby
dać pewną proporcję, kształt i zarys rzeczom, co mogłyby
mieć inną proporcję nie będąc przez to brzydkimi i co
podobają się nie dla zgodności z zasadami rozumianymi
przez wszystkich, lecz jedynie z przyzwyczajenia i dlatego
w umyśle dokonało się połączenie dwu zupełnie różnych
rzeczy [za: 3, s. 491]. Druga z wymienionych interpretacji
estetycznych jest bliska pojęcia ekspresji, o której pisze
Charles Le Brun. Architekt w 1668 r. deklarował: Moim
zdaniem ekspresja jest wiernym i naturalnym po do bień
stwem rzeczy, które się ma przedstawić: jest ona nie
zbędna i wchodzi do wszystkich części [rodzajów] ma -
lar stwa, a żaden obraz nie może być doskonały bez
eks pre sji, to ona zaznacza prawdziwy charakter każdej
rzeczy, to przez nią rozróżnia się naturę ciał, postacie
wydają się poruszać, a to wszystko, co jest zmyślone,
wydaje się prawdą [4, s. 545]. Jego realizacje w Luwrze
i Wersalu wykazują cechy dojrzałego baroku, który jest
już wyzwolony od manierystycznej statyki. Jednak wśród
całej różnorodnej działalności barokowego architekta nie
tylko jego praktyka rzeźbiarskoarchitektoniczna jest
prze peł niona ekspresją. Jak pisze Ernst Gombrich, trak taty
o sztuce Le Bruna opisują zewnętrzne symptomy emo cji
i cier pienia [5, s. 119]. Najbardziej sugestywną de ni cją
ok reśloną przez architekta jest ta, w której zakłada, że
[…] ekspresja jest czymś, co zabarwia wzru sze nia du szy,
a to ujawnia efekty gwałtownych uczuć [za: 4, s. 545]. De
kla racje autorskie Le Bruna wy sta wia ją świa dectwo epo
ce, która zdominowana jest przez eks pre sję, co od po wia da
spon tanicznej dynamice form plastycznych. W kon sek
wen cji odnajduje to swoje prze łożenie także na for my
architektoniczne w takim stop niu, w jakim po zwa lają
na to możliwości techniczne budownictwa epoki, albo
wiem […] stosowany w baroku system konstrukcyjny […]
był w zasadzie odziedziczony po renesansie. Dla uzys
kania wyrazu pozornego ruchu dynamizowano nie tylko
układy powierzchniowe, ale i przestrzenne […]. Nie tylko
1
Należy w tym miejscu zwrócić uwagę na odmienny charakter
eks presjonizmu północnoniemieckiego i niderlandzkiego wobec eks
presjonizmu saksońskiego, bawarskiego i austriackiego, a na tych właś
nie terenach zlokalizowane są kluczowe europejskie realizacje Coop
Himmelb(l)au. Przyczyny takiego stanu rzeczy można dopatrywać się
w historycznych wpływach sztuki włoskiej. Zarówno Holandia, jak
i pół nocne kraje związkowe Niemiec poprzez uwarunkowania eko no
micz ne i geopolityczne były zdolne wypromować własne, niezależne
od południowoeuropejskich, wzorce estetyczne. Jednocześnie w kul
turze Bawarii i Austrii barok zajmuje szczególne miejsce, co ma tak
że swoje uzasadnienie w kwestiach religijnych i zdaje się tłu maczyć
odmien ność tej kultury zarówno wobec niderlandzkiej, jak i szwaj
carskiej.
tradition should be looked at from a broader perspective
and not only as a tradition that draws from the beginning of
contemporary vanguard because the notion of expression
is one of the pillars of Baroque aesthetics. The architect
Claude Perrault said that there are two types of beauty: one
based on convincing principles and one that depends on
prejudices. That famous architect who greatly contributed
to the Baroque wrote: […] I contrapose that positive and
convincing beauty with the beauty I call free as it comes
from the will to provide some proportion, shape, and
outline of things that might have different proportions
and would not be ugly because of that and that people
like not because they comply with the rules understood by
everybody but only because they are used to it and that is
why two totally different things have been connected in the
mind [after: 3, p. 491]. The other aesthetic interpretation
is close to the notion of expression that Charles Le Brun
wrote about. In 1668, the architect declared: In my opinion
ex pression is a true and natural similarity of things to
be presented: it is necessary and penetrates all parts
[kinds] of painting and no painting can be perfect without
expression, it marks the true character of all things, it di
stinguishes the nature of bodies, gures seem to move and
everything that is made up seems to be true [4, p. 545].
His works in the Louvre and Versailles show the features
of mature Baroque that no longer has to demonstrate the
mannerist statics. However, it is not only the sculptural
and architectural works of that Baroque architect that are
full of expression. Ernst Gombrich wrote that the treaties
on art by Le Brun describe the external symptoms of
emotions and suffering [5, p. 119]. The most suggestive
denition provided by the architect is the one in which he
assumes that […] expression is something that adds color
to the soul which in turn reveals the effects of sudden
feelings [after: 4, p. 545]. Le Brun’s declarations testify to
the age dominated by expression which corresponds to the
spontaneous dynamic visual forms. Consequently, it also
translates to architectural forms to the degree which is
possible due to the technical possibilities of the building at
that time because […] the construction system used in the
Baroque […] was actually inherited from the Renaissance.
Both surfaces and spaces were shown dynamically in
order to create an impression of apparent movement […].
Not only the surface but the whole body of the building
seems to wave [6, p. 29]. In regard to the very notion of
the Baroque it should be noted that […] this term and its
meaning are far from being unequivocally understood and
codied, and more interestingly, the Baroque still today
intrigues not only art historians and theoreticians but it
also generates strong emotions as a cultural force and as
Bavaria and Austria, and in fact the key European designs by Coop
Himmelb(l)au are located in this area. The reason for that might be the
historical influence of Italian art. Both Holland and the northern German
states because of economic and geopolitical reasons were able to pro
mote their own aesthetic patterns independent from south European
ones. At the same time the Baroque is especially important in the culture
of Bavaria and Austria, which is also justified by religious issues and
seems to explain why this culture differs from both Dutch and Swiss
culture.
Ekspresja architektury Coop Himmelb(l)au /The expression of architecture by Coop Himmelb(l)au 45
powierzchnia, ale cała bryła budynku zdaje się fa lo wać [6,
s. 29]. Odnosząc się natomiast do samego po jęcia baroku
należy zastrzec, że […] termin ten i jego treść dalekie są
od jednoznacznego zrozumienia i skodykowania, a co
cie kawsze, barok bu dzi do dziś jeszcze nie tylko za in te
re sowania historyka i teo retyka sztuki, lecz także uczu
cio wy, żywy stosunek jako siła kulturowa, jako ła du nek
treś ci i formy, wobec któ rego niektórzy znakomici lo zo
fowie kultury i uczeni nie umieją wyrzec się na mięt noś ci
wartościowania [za: 7, s. 269]. Przywołane pojęcie „ba
roku” domaga się za tem interpretacji z ogól no kul tu ro we
go punktu widzenia ze szczególnym uw zględ nieniem jego
plastycznego poten cjału ekspresji.
Barokowa fałda Leibniza
Tom Conley, autor przedmowy do brytyjskiego wyda
nia rozprawy Le Pli Gillesa Deleuze’a, zwraca uwagę na
to, że barok w rozumieniu autora koncepcji „fałdy” to po
jęcie znacznie szersze aniżeli tylko ujęta cezurami epo ka
kojarzona z Le Brunem, Berninim i Borrominim. Zda
niem Deleuze’a osiągnięciem baroku jest w pierwszej
ko lej noś ci zjawisko estetyczne, określane przez nie go
mia nem wspom nianej „fałdy”, które wiąże się nie skoń
czo noś cią pew nych procesów. Tytułowa „fałda” wpływa
na ma te riał, nadając mu ekspresyjny charakter poprzez
zróż ni cowa nie skal, szybkości i kierunków. Autor pisze,
że fałda gene ruje formy ekspresyjne, tzw. Gestaltung, ele
ment ge netyczny lub nieskończenie zmienną linię, tj. krzy
wą o uni katowych parametrach [8, s. 39]. Jednocześnie
za zna cza on, że barok, operując elementami funkcjo
nal noprze strzennymi, koncentruje się na glorykacji,
z cze go wy nika rozdzielenie wnętrza i zewnętrza (fa sa
dy) bu dyn ku [8, s. 31]. Powyższe wydaje się zatem pa
ra dok sem, sko ro wyjściowym założeniem architektury
ba ro ko wej mia łaby być idea „fałdy” zmierzającej do nie
skoń czo ności i sym bo licznie wiążącej wnętrze z oto cze
niem obiek tu, a to Deleuze również przypisuje do bie ba
ro ko wej. Es te tyczny motyw „fałdowania” cha rak te ry zuje
więc już wybrane dzieła wczesnego baroku rzym skie go,
takie jak kon se krowany w 1646 r. kościół pw. św. Ka
ro la „przy Czte rech Fon tannach”, autorstwa Fran cesco
Borro miniego, architekta wspominanego wcześ niej przez
Conleya. Dojrzały barok niemiecki zma te ria li zo wał „fał
dę” przede wszystkim za pomocą płynnie ukształ to wa
nego układu funkcjonalnego (il. 1). Za naj peł niejszą
eks presję, wpisującą się w teorię „fałdy”, można na to
miast uznać kościół pw. św. Jana Ne pomucena w Mo
nachium (il. 2), będący jednym z naj znamienitszych
przy kładów późnobarokowej archi tek tury europejskiej.
Wprawdzie architekci Kosma i Egid Asamowie nie wy
eliminowali ze swojego dzieła de ta lu klasycznego, jed
nak sugestywność i dynamika krzy wizn całej struktury
budynku nadają mu nadzwyczaj eks presyjny charakter.
Władysław Tomkiewicz pisze: Jest to kapitalny przykład,
jak wygląda architektura będąca tworem plastyków
[…]. Efekty plastyczne i świetlne tak dominują nad
wszystkim, że zaciera się konstrukcja architektoniczna
– trudno się nawet zorientować, na jakim planie kościół
został zbudowany. I tutaj również czynnik teatralno
a load of content and form that some great philosophers
of culture and scholars are unable to refrain from judging
[after: 7, p. 269]. The notion of the “Baroque” itself needs
some interpretation from a general cultural point of view,
including especially its visual expression potential.
The Baroque fold by Leibniz
Tom Conley, the author of the foreword to Le Pli by
Gilles Deleuze published in English, notes that the Baroque,
as understood by the author of the concept of the “fold”, is
a much broader notion than only a period limited by speci
c dates associated with Le Brun, Bernini, and Borromini.
In the opinion of Deleuze the primary achievement of
the Baroque is the aesthetic phenomenon that he called
the “fold” which is connected with an unlimited number
of specic processes. The title “fold” affects the material,
imparting to it an expressive quality by distinguishing
scales, speeds, and directions. The author writes that the
fold generates expressive forms i.e. Gestaltung, a genetic
element or an innitely changing line, i.e. a curve of unique
parameters [8, p. 39]. At the same time he notes that the
Baroque, operating with functional and spatial elements,
focuses on glorication which results in a division into
the interior and the exterior (facades) of the building [8,
p. 31]. Then this seems to be paradoxical if the initial
assumption of Baroque architecture would have to be the
idea of the “fold” extending into eternity and symbolically
blending the interior with the surroundings of an object,
and this is something Deleuze also attributes to the age of
Baroque. The aesthetic motif of “folding” characterizes
then already selected works of early Roman Baroque, such
as the church of San Carlo alle Quattro Founte, designed
by Francesco Borromini the architect mentioned earlier
by Conley, that was consecrated in 1646. The mature
German Baroque materialized the “fold” primarily with
the use of smoothly developed functional layout (Fig. 1).
The church of St. John of Nepomuk in Munich (Fig. 2),
being an exquisite example of late Baroque European
architecture, can be considered to be the fullest expression
falling within the theory of the “fold”. Although the ar
chitects Cosmas and Egid Asam did not eliminate the
classic details from their work, the suggestiveness and
dynamics of the curvatures of the whole structure of the
building provide for an exceptionally expressive character.
Władysław Tomkiewicz writes: This is a great example of
what architecture created by visual artists looks like […].
The visual and light effects dominate everything so much
that the architectural structure becomes hardly visible – it
is even difcult to see the plan of the church. The theatrical
spectacle aspect is also dominating [9, p. 214]. In regard
of its emotional expression this object seems to go even
beyond the possibilities of the pioneering Italian style.
From the dynamic Baroque
to the “cloud building” concept
The issue of dynamism that displaced the Renaissance
concept of beauty based on proportions is raised among
others by Umberto Eco. He noted that assigning the
46 Aleksander Serafin
widowiskowy jest zdecydowanym hegemonem [9, s. 214].
W dziedzinie wyrazu emocjonalnego obiekt ten zdaje się
wykraczać nawet ponad możliwości pionier skiego stylu
włoskiego.
Od dynamicznego baroku
do koncepcji „budynku-chmury”
Kwestię dynamizmu, który wyparł renesansową kon
cep cję piękna opartego na proporcji, podnosi między in
nymi Umberto Eco. Zaznacza on, że przyporządkowanie
ruchu dynamicznego epoce baroku jest uproszczeniem,
ze względu na to, że proces ten ma charakter ciągły i do
dzisiaj dotyka zarówno kwestii estetycznych, jak i spo
łecznych [10, s. 214]. Prix z kolei mówi, że rea li zo wa
na architektura stanowi trójwymiarową ekspresję spo łe
czeń stwa, a im bardziej złożone jest społeczeństwo, tym
bardziej architektura musi byś skomplikowana [za: 11,
s. 376]. To właśnie złożoność i dynamika współ tworzą
eks presję, która nadaje architekturze Coop Himmel b(l)au
kosmopolityczny charakter. Pośród nurtów o cha rakte rze
międzynarodowym Prix wymienia między innymi kla sy
cyzm i barok [za: 2, s. 328]. Powracając na tym tle do
roz ważań Deleuze’a, można wskazać dwie drogi rozwo ju
formy budowanej w oparciu o dynamikę linii. Pierwsza
z nich to oparta mimo wszystko na kartezjańskim mo
dynamic movement to the Baroque is an oversimplication
because this is a continuous process and it regards even
today both aesthetic and social questions [10, p. 214].
Prix, on the other hand, claims that the realized archi
tecture is a threedimensional expression of society and
the more complex the society, the more complicated the
architecture [after: 11, p. 376]. This is the complexity and
dynamics cocreating expression that gives the ar chi tec
ture by Coop Himmelb(l)au its cosmopolitan character.
Among the international currents Prix mentions for in
stance classicism and Baroque [after: 2, p. 328]. Coming
back to Deleuze, it can be pointed out that there are two
roads leading to the development of the building form
on the basis of the dynamic line. The rst of them is the
line propagated by Wassily Kandinsky still based on the
Cartesian model. The other, proposed by Paul Klee, is the
line with no permanent points of reference and according
to Deleuze it arises from the fact that the artist liked the
Baroque and Leibniz philosophy [8, p. 15]. So the Klee
line corresponds best to the architectural concept of the
“cloudbuilding” as a changing, mobile, and dynamic
model. The allusions to expressionism are anyway
recognizable in all works by Coop Himmelb(l)au. Due
to such associa tions the architectural form went through
the deconstruc tion phase when the construction para
doxes were exposed and the shape contrapositions were
Il. 1. Matthäus D. Pöppelmann, zespół pałacowy Zwinger
– detal klatki schodowej, Drezno, Niemcy, 1728
(fot. A. Serafin, 2013)
Fig. 1. Matthäus D. Pöppelmann, palace complex Zwinger
– detail of the staircase, Dresden, Germany, 1728
(photo by A. Serafin, 2013)
Il. 2. Kosma D. Asam i Egid Q. Asam, Kościół pw. św. Jana Nepomucena
– detal sklepienia, Monachium, Niemcy, 1746
(fot. A. Serafin, 2014)
Fig. 2. Kosma D. Asam i Egid Q. Asam, St Johann Nepomuk Church –
the detail of the vault, Munich, Germany, 1746
(photo by A. Serafin, 2014)
Ekspresja architektury Coop Himmelb(l)au /The expression of architecture by Coop Himmelb(l)au 47
delu linia propagowana przez Wassilego Kandinsky’ego.
Dru ga, proponowana przez Paula Klee, jest natomiast
linią pozbawioną wszelkich stałych punktów odniesie nia
i według Deleuze’a wynika z upodobania artysty do ba
ro ku i lozoi Leibniza [8, s. 15]. Linia Klee naj peł niej
odpowiada więc architektonicznej koncepcji „bu dynku
chmury” jako modelu zmiennego, mobilnego i dy namicz
nego. Odniesienia do ekspresjonizmu są zresztą roz po zna
walne w całokształcie twórczości Coop Himmel b(l)au.
Takie asocjacje sprawiły, że forma archi tek tonicz na prze
szła również fazę dekonstrukcji, kiedy to przy uży ciu ra
dykalnych środków plastycznych eks po no wa no pa ra dok
sy konstrukcyjne i poszukiwano sprzecz noś ci kształ tu.
Prix utrzymywał bowiem pogląd, jako by architektura była
ekspresją napięcia powstałego w wy niku oddziaływania
sztuki, ekonomii i polityki [za: 11, s. 376]. Z dzisiejsze
go punk tu widzenia ostatecznym etapem rozwoju formy
ar chi tektonicznej w ujęciu austriac kich projektantów jest
kon cepcja „budynkuchmury”. Prze ko nanie twórców zo
sta ło wyrażone słowami: Dzi siej sza ar chitektura musi
być ok reś la na jako medium eks pan syw nej żywotności
[12, s. 306]. To stwierdzenie zdaje się kierować poszuki
wania w stro nę płynnej formy dynamicznej. Taka konwen
cja uwy dat nia bowiem spójność i organiczną ciągłość
struktury.
Realizacja wizji symbolicznej
Interesująca wydaje się korespondencja projektów
Coop Himmelb(l)au z biblijnym motywem Wieży Babel,
naj lepiej rozpoznawalnym za pośrednictwem obrazu
Bruegla, dzieła znajdującego się w wiedeńskim Muzeum
Historii Sztuki. Austriacki architekt wyraża następującą
de klarację: Myślimy, że proces ukończenia budowy Wie
ży Babel – fundamentalnego symbolu architektury – po
winniśmy zreinterpretować poprzez zastąpienie róż no
rodności językowej mnogością możliwych rozwiązań […]
zaczęliśmy od artefaktu nazwanego chmurą. Chmura
zinterpretowana w 1968 jako pneumatyczna forma mogła
się zmieniać w zależności od ruchu i stanu emocjonalne go
jej użytkowników […] [za: 13, s. 188]. Koncepcja pod
dana długotrwałej ewolucji zrealizowała się, ostatecznie
przy bierając kształt antropomorczny. Została ona urze
czy wist niona na polu architektury komercyjnej w po sta
ci budynku ekspozycyjnego Bayerische Motoren Wer ke
w Monachium (il. 3, 4). Prix powiedział wtedy: Chce-
my tworzyć architekturę, która wykracza poza jej kon
wencjonalne granice. […] Mowa tu o budowie chmur,
które pływają, są zmienne i nieprzewidywalne. Budynek
BMW, który ostatnio zaprojektowaliśmy, obrazuje nasze
dą żenia do stworzenia budynku na wzór chmury. W grun
cie rzeczy konstrukcja jego dachu stanowi jedną wielką
chmurę [za: 2, s. 326]. Prix zaznacza też, że w przy
padku tej realizacji projektant z inwestorem podjęli od
po wiedzialność za rozwiązanie ekstremalne, oddalając
tym samym ryzyko arbitralnej przeciętności [11, s. 378].
Architekt podkreśla przy tym, że przyszłościowe formy
przestrzenne muszą się charakteryzować odpowiednią pręd
kością [za: 14, s. 330]. Płynność i dynamizm umac nia ją
wizerunek zmiennej architektury Coop Himmel b(l)au,
ale
searched for with the use of radical visual means. Prix
claimed that architecture was an expression of the tension
generated as a result of reaction between art, economy,
and politics [after: 11, p. 376]. From today’s point of
view the nal stage of the architectural form development
presented by Austrian designers is the “cloudbuilding”
concept. The designers’ conviction was expressed with
the following words: Today’s architecture must be dened
as a medium of ex pansive vitality [12, p. 306]. This
statement seems to direct the search in the direction of
a uid dynamic form as such a convention emphasizes
cohesion and a limited continuity of structure.
Realization of a symbolic vision
The correspondence between the designs by Coop
Himmel b(l)au and the Biblical motif of the Tower of
Babel, which is most recognizable due to the painting by
Bruegel that is at the Museum of Art History in Vienna,
seems interesting. The Austrian architect expresses the
following declaration: We think that the process of
nishing the construction of the Tower of Babel – the
fundamental symbol of architecture – should be inter
preted by replacing the language diversity with the
multitude of possible solutions […] we began with the ar-
te fact called the cloud. The cloud interpreted in 1968 as
a pneumatic form could change depending on movement
and emotional condition of its users […] [after: 13, p. 188].
After a longlasting evolution the concept was ulti mate
ly realized taking an anthropomorphic shape in the area
of commercial architecture as an exposition build ing of
Bayerische Motoren Werke in Munich (Fig. 3, 4). Prix
said then: We want to create architecture that goes be
yond its conventional boundaries. […] we are talk ing
about building clouds that oat, change and are un pre
dic table. The building of BMW which we have re cently
designed demonstrates our efforts at creating a building
like a cloud. In fact the construction of its roof is one
huge cloud [after: 2, p. 326]. Prix also notes that in the
case of that structure the designer and the investor de
cided to take responsibility for an extreme solution, con
sequently dismissing the risk of arbitrary mediocrity [11,
p. 378]. The architect also stresses that the future spatial
forms must feature adequate speed [after: 14, p. 330].
The uidity and dynamism enhance the appearance of
changing architecture by Coop Himmelb(l)au as well as
em phasize the continuity of the aesthetic phenomenon
Deleuze wrote about.
Continuation of the expressive trend
The development of the “cloud building” concept
affected the form of next objects built in compliance
with the designs by Coop Himmelba(l)au. The design in
Munich preceded the projects, such as the cinema cen
ter in Busan, South Korea or the conference center in
Dalian, China. That trend which undoubtedly results in
increasing the visual attractiveness regards, however,
not only commercial but also ecclesiastical objects.
The evangelical church in Hainburg, Austria (known as
48 Aleksander Serafin
także podkreślają ciągłość zjawiska estetycznego, o któ
rym pisał Deleuze.
Kontynuacja tendencji ekspresyjnej
Powstanie koncepcji „budynkuchmury” wpłynęło na
formę kolejnych obiektów budowanych według pro jek
tów
Coop Himmelb(l)au. Monachijski projekt po prze
dził realizacje takie jak centrum kinowe w Busan w Ko
rei
Południowej, czy też centrum konferencyjne w Da lian
w Chinach. Ten nurt, niewątpliwie prowadzący do pod no
szenia atrakcyjności wizualnej, dotyczy jed nak nie tylko
obiektów komercyjnych, ale również sa kral nych. Ukoń
czony w 2011 r. kościół ewangelicki w au striac kim Hain
burgu (popularnie zwany Martin Luther Church),
poprzez
odważnie uformowany dach, w ory gi nalny spo sób wpi
su je się w historyczne otoczenie. Tło dla za pro jek to wa
nych giętych i nieregularnych form skle pie nia świąty
ni stanowią wielospadowe dachy ota cza jących domów.
W przy padku tego obiektu jednak określoną rolę odgry
wa sym bo lika, która z natury rzeczy stanowi opo zy
cję wo bec ekspresji w architekturze. Autorzy ukształ to
wali potrójnie skrętną strukturę dachu, wieńcząc każ dą
z trzech części świetlikiem, nadając tym samym szcze gól
Martin Luther Church) completed in 2011 with its au
da ciously shaped roof originally blends in the historical
surroundings. The background for the bent and irregular
forms of the church ceiling is provided by the multi
pitched roofs of the surrounding houses. In the case of
this object, however, a specic role is played by symbols
which naturally oppose the expression in architecture.
The authors designed the curved structure of the roof with
three skylights which gives the interior unusual spatial
character. That conception with three visual elds of light
and shadow alludes symbolically to the Christian dogma
of Holy Trinity [15]. The architects noted also that the
interior of the building, apart from its mystical nature, is
a kind of contrapositum to the dynamics and media chaos
[15] that seem to correspond to the cosmopolitan message
of Coop Himmelba(l)au architecture.
Summary
So far the architectural modernism and postmodernism
have been trying hard to blend in the diversity and mul
tidirectional character of the world with its more and more
universal globalization. The Baroque, on the other hand,
by denition tried to provide order and hierarchy to the
Il. 3. Wolf D. Prix, Paul Kath, Tom Wiscombe,
kompleks komercyjnomuzealny – narożna wieża,
Monachium, Niemcy, 2007
(fot. A. Serafin, 2014)
Fig. 3. Wolf D. Prix, Paul Kath, Tom Wiscombe,
commercialexhibition complex – the corner tower,
Munich, Germany, 2007
(photo by A. Serafin, 2014)
Il. 4. Wolf D. Prix, Paul Kath, Tom Wiscombe,
kompleks komercyjnomuzealny – detal wnętrza,
Monachium, Niemcy, 2007
(fot. A. Serafin, 2014)
Fig. 4. Wolf D. Prix, Paul Kath, Tom Wiscombe,
commercialexhibition complex – the interior detail,
Munich, Germany, 2007
(photo by A. Serafin, 2014)
Ekspresja architektury Coop Himmelb(l)au /The expression of architecture by Coop Himmelb(l)au 49
ny wyraz przestrzenny wnętrzu. Ta koncepcja trój po lo we
go ukształtowania plastyki światła i cienia spro wa dzo na
została symbolicznie do chrześcijańskiego dog ma tu Trójcy
Świętej [15]. Architekci zwrócili także uwagę na to, że
wnętrze budynku, poza swoim mis tycz nym charakterem,
stanowi swoiste contrapositum wobec dynamiki i me
dial nego chaosu [15], które zdają się odpowiadać kos mo
politycznemu wydźwiękowi architektury Coop Himmel
b(l)au.
Podsumowanie
Dotychczas architektoniczna nowoczesność i post no
wo czesność usilnie próbowały wpisywać się w zmienność
i wielokierunkowość globalizującego się świata. Barok
natomiast z założenia dążył do porządkowania i hierar
chi zowania systemu estetycznego, a zarazem etycznego
2
.
Podążając za teorią cytowanego wcześniej Eco, należy
zwrócić uwagę na to, że barok opierał swą etyczność na
całościowym charakterze własnej artystycznej kreacji.
Pro mował spójność, podczas gdy następstwem moder
niz mu jest ponowoczesna informacyjna entropia. Roz wój
formy architektonicznej na przestrzeni ostatnich de kad
po ka zu je jednak, że dzięki myśli Deleuze’a niektórzy
pro jek tan ci zwrócili się w stronę koncepcji syntezy prze
strzeni, albowiem […] fałda (Le Pli) staje się lozocz ną
za sadą budowy świata, ujęciem jego ciągłości i kon ty
nuacji. Przy jęcie w architekturze dyskursu de leu zjań skie
go oz na cza zastąpienie nieciągłości dekonstruktywis
tyczne go teks tu posprzecznościową ciągłością [16, s. 51].
Obra zuje to przede wszystkim przemiana twórcza, jaka
zasz ła podczas kilku dziesięcioleci działalności grupy
pro jek towej. Dekonstrukcyjna dialektyka umożliwiała to,
że […] w działaniach zespołu Coop Himmelb(l)au nie
po ko jące kształty budowli mogły wyjść poza odręczny
szkic […]. Szczególną popularność zapewnił im właśnie
kry tyczny stosunek do tradycji, ponieważ bunt stał się
jed nym z najlepiej sprzedających się towarów na rynku
no wo czesnych środków informowania [17, s. 105]. W os
tat nich latach jednak na kanwie zaznaczanej przez Prixa
obecności dialogu z barokową tradycją [18, s. 52] archi
tektura zwróciła się ku ciągłości
3
. Ewolucja pod kreś liła
kontynuację oraz znaczenie barokowej tradycji Austrii
i południowej części Niemiec, przy czym należy zwrócić
uwa gę na to, że pojęcie […] „barokowy” – to nie tylko
zwią zany z barokiem, określoną chronologicznie epoką,
ale także odznaczający się ponadczasowymi cechami zde
nio wanymi jako barokowe. Charakterystyka ta by wa od
no szo na do różnych epok [19, s. 158]. W świetle tej teo rii
można więc wskazywać na ponadczasową iden ty ko wal
ność formy w tradycji architektonicznej wy mienionych
wcześniej krajów.
2
Zestawienie tych dwóch ujęć zdaje się zatem odpowiadać starciu
tendencji relatywistycznej z absolutystyczną w kulturze zachodniej.
3
Odmiana ta jednak nie nastąpiła w formie nagłego zwrotu, lecz
miała charakter ciągły, co może wskazywać na możliwość dalszego
rozwoju tej tendencji.
aesthetic and ethical system
2
. Following the theory of the
earlier quoted Eco, it should be noted that the Baroque
based its ethics on the holistic character of its own artistic
creation. It promoted cohesion, whereas modernism re
sulted in postmodern information entropy. The de ve lop
ment of architectural form over the last decades, how ever,
shows that because of Deleuze’s ideas some de sign ers
turned towards the conception of space synthesis be cause
[…] the fold (Le Pli) becomes a philosophical prin ciple
of building the world, a presentation of its continui
ty and continuation. The assumption of the Deleuzian
discourse in architecture means the replacement of the
dis continuities of the deconstructivist text with the post
con traposition continuity [16, p. 51]. This is demonstrated
primarily by the artistic transformation that occurred over
several decades of operations of the design group. The
deconstructivist dialectics enabled […] the disturbing
shapes of the buildings to go beyond handmade drafts in
the operations of Coop Himmelb(l)au […]. They became
especially popular because of the very critical approach to
tradition because the protest became one of the bestselling
products on the market of modern means of information
[17, p. 105]. Over the last years, however, architecture
turned toward continuity on the basis of the presence
of the dialog with the Baroque tradition marked by Prix
[18, p. 52]
3
. The evolution stressed the continuation and
the signicance of the Baroque tradition of Austria and
south part of Germany, however, it should be noted that
the term […] “Baroque” – does not only mean something
connected with the Baroque, a chronologically dened
period, but also something characterized by timeless
features dened as Baroque. Such characteristics some
times refer to different epochs [19, p. 158]. The timeless
traceability of form in the architectural tradition of the
countries mentioned earlier can be then identied in the
light of that theory.
Translated by
Tadeusz Szałamacha
2
The juxtaposition of those two types of presentation then seems
to correspond to the clash between the relativistic and absolutistic trend
in the western culture.
3
This change, however, was not sudden but continuous which may
indicate a possibility of further development of that trend.
50 Aleksander Serafin
Bibliografia /References
[1] Prix W.D., Rapid eye movement Schindler, 2001, [w:] M. Kandeler
Fritsch, T. Kramer (red.), Get off of my cloud, Wolf D. Prix, Coop
Himmelb(l)au: texts 1968–2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 425.
[2] Baroque Himmelb(l)au, Wolf D. Prix in conversation with René
Erven and Bärbel van Zanten, 2002, [w:] M. KandelerFritsch,
T. Kramer (red.), Get off of my cloud, Wolf D. Prix, Coop Himmel
b(l)au: texts 1968–2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 326–329.
[3] Perrault C., Ordonnance de cinq espèces de Colonnes, Jean
Baptiste Coignard, Paris 1683, [w:] W. Tatarkiewicz (red.), Este-
tyka nowożytna, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967,
490–493.
[4] [Charles le Brun], O ekspresji ogólnej i szczegółowej, 1668, [w:]
J. Białostocki (red.), Teoretycy, historiografowie i artyści o sztuce,
PWN, Warszawa 1994, 545–553.
[5] Gombrich E., Akcja i ekspresja w sztuce zachodniej, [w:]
R. Woodeld (red.), E.H. Gombrich. Pisma o sztuce i kulturze,
Universitas, Kraków 2011, 113–137.
[6] Sławińska J., Ekspresja sił w nowoczesnej architekturze, Arkady,
Warszawa 1997.
[7] Białostocki J., Pięć wieków myśli o sztuce, [w:] A. Kuczyńska
(red.), Jan Białostocki. Wybór pism estetycznych, Universitas,
Kraków 2008, 268–300.
[8] Deleuze G., The Fold. Leibniz and the baroque, Routledge,
London–New York 2006.
[9] Tomkiewicz W., Piękno wielorakie: sztuka baroku, Wiedza
Powszechna, Warszawa 1971.
[10] Eco U. (red.), Historia piękna, Rebis, Poznań 2005.
[11] On the added value of form. Wolf D. Prix in conversation with
Roland Kanfer, 2003, [w:] M. KandelerFritsch, Kramer T. (red.),
Get off of my cloud, Wolf D. Prix, Coop Himmelb(l)au: texts 1968–
2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 376–379.
[12] Prix W.D., Przyszłość wspaniałej pustki, 1978, Coop Himmelblau,
[w:] C. Jencks, K. Kropf (red.), Teorie i manifesty architektury
współczesnej, Grupa Sztuka Architektury, Warszawa 2013, 306–
307.
[13] Architecture at the end of the twentieth century. Lecture by Wolf
D. Prix at the City Hall, Vienna, 1998, [w:] M. KandelerFritsch,
T. Kramer (red.), Get off of my cloud, Wolf D. Prix, Coop Himmel
b(l)au: texts 1968–2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 184–201.
[14] We build spaces that are as fast as cars. Wolf D. Prix in conversation
with Beate Hoffmann, 2002, [w:] M. KandelerFritsch, T. Kramer
(red.), Get off of my cloud, Wolf D. Prix, Coop Himmelb(l)au: texts
1968–2005, Hatje Cantz, Stuttgart 2005, 330–332.
[15] http://www.coophimmelblau.at/architecture/projects/martin
lutherchurch [accessed: 20.09.2014].
[16] Januszkiewicz K., Powierzchnia w projektowaniu cyfrowym,
„Archivolta” 2012, Nr 3, 48–55.
[17] Wąs C., Przestrzenie różnicy. Modernizm, postmodernizm i de
konstruktywizm w architekturze (próba denicji), „Quart” 2008, Nr
4(10), 88–111.
[18] Prix W.D., Let’s rock over Barock, „Architectural Design” 2010,
No. 2(80), 50–57.
[19] Mischke W., Barokizacja gotyku czy gotyzacja baroku…, [w:]
K. Brze zina, J. Wolańska (red.), Barok i barokizacja, Universitas,
Kraków 2007.
Streszczenie
Artykuł ma na celu zwrócenie uwagi na współzależność pomiędzy estetyką barokową a współczesną architekturą, odznaczającą się ekspresyjnym
wyrazem. Przyczynkiem do rozważań stała się teoria lozoczna Gillesa Deleuze’a, który postrzegał architekturę poprzez pryzmat barokowej
ciągłości i płynności form. Analizę w tym kontekście przeprowadzono w oparciu o wybrane realizacje grupy Coop Himmelb(l)au. Twórczość tego
zespołu projektowego z jednej strony charakteryzuje kosmopolityzm, podejmowanie wyzwań dotyczących architektury komercyjnej, z drugiej zaś
strony zdaje się sprawnie pod względem kulturowym wpisywać w ciągłość austriackiej i południowoniemieckiej tradycji architektonicznej. Zarówno
bowiem barok, jak i ekspresjonizm odegrały dużą rolę w jej ukształtowaniu.
Słowa kluczowe: forma architektoniczna, Coop Himmelb(l)au, fałda, Leibniz, barok
Abstract
The article draws attention to the interdependence between Baroque aesthetics and contemporary expressive architecture. A contribution to the
reection has become the philosophical theory by Gilles Deleuze, who considered architecture in the context of a Baroque continuity and liquidity of
a form. In this context particular works by group Coop Himmelb(l)au was analysed. On the one hand, the work of this design team is cosmopolitan
and commercial, but on the other hand, it aptly ts into the terms of cultural continuity of Austrian and South German tradition. In fact, both Baroque
and Expressionism inuenced their character.
Key words: architectural form, Coop Himmelb(l)au, fold, Leibniz, Baroque