The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage

2016

1(45)

DOI: 10.5277/arc160105

Grażyna Michalska*

Domek Loretański w Gołębiu. Dziedzictwo utracone

The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage

Znaczna liczba prac konserwatorskich przeprowa-

dzanych w ostatnich latach w Polsce mogłaby w każdym

przypadku być szansą na ratowanie ginącego dziedzictwa,

gdyby nie – niepokojąco liczne – przykłady utraty w tym

procesie najistotniejszych cech zabytkowych obiek tów.

Do pływ funduszy unijnych z jednej strony oczywiście

ko rzystny, z drugiej okazuje się niebezpieczną zasadz ką,

ze względu na ukrywane de facto cele konserwator skie

w o cjalnych hasłach aplikacji o środki oraz ze wzglę

du na bezwzględne rygory terminowe wydatkowania

otrzy ma nych pieniędzy. A mało jest dziedzin, w których

po śpiech tak bardzo prze szka dza w osiągnięciu pełnego

suk cesu, jak właśnie kon ser wacja zabytków. Świętej pa 

mię ci prof. Andrzej Gru szecki zwykł żar tobliwie mawiać,

że „bieda sprzyja kon serwacji”, ma jąc na myśli ry zyko za

w sze towarzyszące wkraczaniu w substancję za byt ko wą.

Ostat nio maksyma ta utraciła smak tylko żar tu. Za wie rza nie

losu zabytku rękom kon ser wa torów łą czy się z czyn nikiem

wysokiego stopnia za ufania wo bec spe cja li stów. „Ustawa

o ochronie za bytków i opie ce nad za bytkami” szczegóło

wo de niu je narzę dzia do egzekwo wa nia przez urzędy

kon ser wa to rów po praw ne go wyko na nia prac. Hierar chię

i ro dzaje za dań kon ser wa tor skich wobec obiektów dzie

dzic twa kul tu ro we go la pi dar nie usta liła już w 1964 r. po 

wszech nie znana Karta We nec ka i chociaż nie została

unie waż nio na, jej zasady zwy czajnie nie są przestrzegane.

I oto zna leźliśmy się na etapie przejściowym: pomiędzy

moż li wością kontaktu z autentyczną jeszcze substancją

A signicant number of restoration works that have

been carried out in Poland recently could be viewed as an

opportunity to save the endangered heritage in each case

had it not been for – alarmingly numerous – examples of

losing the most important features of historic buildings

in the process. The impact of the EU funds on the one

hand is, of course, benecial, however, on the other

hand it turns out to be a dangerous trap due to actually

concealed restoration goals in the ofcial headings of

applications for funds and also due to absolute deadlines

for timely disbursement of the money received. And it

must be admitted there are not many domains in which

haste does make waste as it is the case in monument

restoration. The late Professor Andrzej Gruszecki used

to say jokingly that “poverty fosters restoration” and

what he had in mind was a risk that is always inherent

when we enter into historical substance. In our times this

maxim has lost its only joking taste. Putting a monument’s

fate into restorers’ hands is connected with the aspect of

a high level of trust in specialists. “Monument Protection

and Care Act” denes in detail the tools that monument

restorers have at their disposal to supervise the correct

performance of restoration works. The hierarchy and

types of restoration tasks towards the cultural heritage

objects were concisely established as early as in 1964 by

a document commonly known as the Venice Charter and

although it has not been changed nor cancelled, its prin 

ciples are simply not observed. And so we are at a tran 

sitional stage: between the possibility to be in touch

with still authentic historical substance (of course often

with restoration layers) and a rapidly increasing group

of monuments which unfortunately “were subjected” to

actual restoration. It is not a part of my nature to complain.

* Wydział Budownictwa i Architektury Politechniki Lubelskiej/

Faculty of Civil Engineering and Architecture, Lublin University of

Technology.

50 Grażyna Michalska

za bytkową (często oczy wiście z nawarstwieniami kon

serwacji) i lawinowo po więk szającą się grupą zabytków,

które niestety „uległy” obec nej konserwacji. Narzekanie

nie leży w na tu rze pi szą cej tej słowa. Często zmuszeni je

steśmy do po go dzenia się z metodą restauracji i adaptacji

zabytku, odmienną od własnej wizji, ale nie sposób zu

pełnie bezemocjonal nie prze chodzić obok obiektów nie 

od wracalnie naznaczo

nych niszczącą konserwacją; zna

ko mitych i niezwykle cen nych dla tożsamości kulturowej

malowniczej Lubelszczyzny.

Spektakularny przykład konserwacji co najmniej bu

dzą cej kontrowersje stanowi unikalny zespół sakralny

w Go łębiu (pow. puławski, woj. lubelskie) (il. 1, 2).

Zabytkowy zespół kościelny w Gołębiu ma wysoką

kla sę artystyczną i wykonawczą, egzemplikując wyjąt

ko wość budownictwa sakralnego doby potrydenckiej na

Lu belszczyźnie. W nurcie takiej architektury powstały

licz ne realizacje o jednoznacznie zdeniowanym stylu na

zwanym „renesansem lubelskim”, łączącym cechy form

re ne sansowych, manierystycznych, barokowych oraz sty

listyki lokalnej [1]–[11]. Malownicza grupa obiektów sa

kral nych i świeckich z przełomu XVI i XVII w. stanowi

więc stylową „markę regionu”, rozsławioną szerzej np.

ar chitekturą Kazimierza Dolnego, z którego wizerunkiem

ko jarzą się w świadomości Polaków manierystyczne ka

mienice braci Przybyłów w rynku, słynne spichlerze, czy

też usytuowana na wzniesieniu piękna fara.

Kościół w Gołębiu i Kaplica Loretańska wpisują się

pod względem architektonicznym w nurt scharakteryzo

wane go w literaturze przedmiotu historycznego zjawiska,

ale wyróżnia je szczególna wartość ze względu na włas

ny wyraz ideowy i artystyczny, osobę fundatora kancle

rza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego [12],

a na ko niec znanych nam wykonawców (co dla owego

cza su na Lubelszczyźnie nieczęste) – muratorów Piotra

Likke la i Jana Wolffa [2], [9], [10]. Istotną wartość wy

mie nio nych obiek tów stanowi to, iż współtworzą zespół

jed no rodny chronologicznie, zharmonizowany stylowo,

w któ rego skład wchodzi też murowane ogrodzenie, częś

cio wo XVIIwieczne. Wszystkie obiekty posiadają jako

do datkowy walor cechy ars militaris w postaci za cho wa-

nych w swoich murach strzelnic.

W latach 2011–2012 zespół poddano kolejnej w jego

historii konserwacji, ale tym razem generalnej i nie 

We are often forced to agree with a given method of

restoration and adaptation of a monument, which happens

to be different from our own vision, however, in no way

can we just unemotionally go past architectural objects

irretrievably marked with destructive restoration, such as

those which are remarkable and extremely valuable for

the cultural identity of the picturesque Lublin region.

A spectacular example of this sort of restoration at

least arousing doubts constitutes a unique sacral complex

in Gołąb (Puławy County, Lublin Province) (Figs. 1, 2).

The historic church complex in Gołąb has a high ar

tis tic and performance class exemplifying uniqueness of

the postTrent sacral construction in the Lublin region.

It was in this architectural trend that numerous buildings

were erected with a clearly dened style called “Lublin

Re naissance”, which combined features of Renaissance,

Mannerist, Baroque forms as well as local stylistics. The

refore, a picturesque group of sacral and secular buildings

dating back to the turn of the 17

century constitutes a sty-

lish “brand of the region” that is made more famous by ar

chitecture of Kazimierz Dolny, the image of which in the

minds of Polish people is associated with Przybyła Brothers

Mannerist tenement houses in the marketplace, famous gra

naries or a beautiful parish church situated on a hill.

The church in Gołąb and the Loreto Holy House with

regard to their architecture become a part of the historical

phenomenon which was characterized in source literature

but they are distinguished by a special value as regards

their own ideological and artistic expression as well as

the person of the founder the Chancellor Jerzy Ossolińs ki

[12] and nally the artists whose names we know (which

is not often the case in the Lublin region of those times) –

stone masons Piotr Likkel and Jan Wolff. These buildings

are particularly valuable due to the fact that they form

a complex that is chronologically uniform and stylisti

cally harmonized, and which also comprises a stone

Il. 2. Domek Loretański, widok od północnego zachodu, 2009

(fot. G. Michalska)

Fig. 2. The northwest view of the Loreto House, 2009

(photo by G. Michalska)

Il. 1. Gołąb. Zespół kościoła parafialnego pw. św. Floriana

i św. Katarzyny, plan sytuacyjny (oprac. Ł. Michalski)

Fig. 1. The situation plan of the St Florian and St Catherine Parish

complex in Gołąb (by Ł. Michalski)

1. Kościół/Church

2. Domek Loretański/The Loreto

House

3. Ogrodzenie/Fence

Domek Loretański w Gołębiu. Dziedzictwo utracone /The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage 51

ste ty niszczącej. Nie ochronił przed nią ani wpis do re 

jest ru zabytków, ani ustalenia miejscowego pla nu za go

spodarowania przestrzennego (mpzp), ani za mie rzo ne

przez Narodowy Instytut Dziedzictwa (NID) w 2009 r.

ty po wanie na listę Pomników Historii. Jest to nie od ża ło 

wana strata dla znawców oraz po prostu mi łoś ników daw

nej architektury.

Szczególne, wręcz spektakularne straty poniósł Dom

Loretański, zbudowany w latach 1634–1638. Wolno sto 

ją cy obiekt stanowi pierwszy, a zarazem jeden z nie wie lu

w Polsce przykładów realizacji kaplicy typu „Santa Casa”,

ustalonego we włoskim Loreto w 1.–3. dekadzie XVI w.

Pod względem ideowym budowla była wyrazem wy jąt

ko wej postaci kultu maryjnego. Legenda świętego do mu

Ma rii, przeniesionego przez anioły z Nazaretu do Lo re to,

sięga czasów wypraw krzyżowych (XIII w.), ale naj więk 

szą popularność uzyskała później. Pomogli w tym wiel 

cy architekci doby renesansu i manieryzmu – Bra man te

oraz Sansovino, którzy zaprojektowali bogatą obudo wę

trans lo kowanej skromnej budowli trójściennej, w pier 

wot nym miejscu dostawionej do ściany skalnej. Tamże

mia ła mieszkać rodzina Marii, odbyło się Zwia sto wa nie,

zmarli rodzice Najświętszej Panny i wycho wywał się

mło do cia ny Jezus. Opisanie w latach 1525–1528 dzie 

jów ro dzinnego domu Marii przyczyniło się do po wsta 

nia szyb ko rozpowszechniającego się kultu i sze ro kie go

na śla dow nictwa wzorcowego dom ku. Do ka no nu na le ża

ła za równo architektoniczna forma ca łoś ci, jak i funk cjo

nal na dyspozycja wnętrza. Obo wią zy wa ła tu za sa da archi

tek to nicznej obudowy prostej bu do wli ce gla nej o ściś le

ok reś lonych rozmiarach, z pozo sta wie niem obejś cia

w gru bości murów [3], [4].

Miejscowość Gołąb, chociaż położona jest na uboczu

głównych szlaków komunikacyjnych, bywa częstym ce

lem wypraw turystów oraz badaczy architektury. Na za 

in teresowanie Gołębiem wpływa też dodatkowo histo ria

oko licznych terenów, gdzie miała miejsce ważna bitwa

cza sów potopu szwedzkiego, pomiędzy wojskami hetmana

Ste fana Czarnieckiego i króla szwedzkiego Karola X Gu 

stawa. Wyjątkowej wartości architektura zespołu sa kral

nego oraz walory historyczne miejsca w szerszym kon-

tekście przestrzennym zobowiązują do szczególnej troski

o konserwację i zachowanie tego dziedzictwa. Od wielu

lat widoczna stała się potrzeba niezwłocznej interwencji

zwłaszcza wobec niszczejących, tracących wyrazistość,

ale w znacznym stopniu zachowanych XVIIwiecznych

sztukaterii Domku Loretańskiego.

Architektura domku gołębskiego reprezentowała wy 

so ki poziom wykonawczy, harmonijnie operując forma mi

manierystycznymi i barokowymi. Symboliczna ze wnętrz

na dekoracja reliefowa i rzeźbiarska obiektu sta wiała

jego

wartość na poziomie ponadregionalnym. Na wysokości

dol nej kondygnacji niuanse i archaizm mo de

lo wa nia wy-

na nych w stiuku czterech par postaci ewan ge li stów de -

cy do wa ły do niedawna o unikatowej uro dzie i hi sto ry 

cznej wartości tego wyjątkowego dzieła. Jak wspom nia 

no, lo ret gołębski poddany został re no wa cji w ok re sie od

23.03.2011

do 31.03.2012 r. w ra mach pro jek tu „Ka zi 

mierz Dolny oraz wybrane zespoły za byt kowe Po wi śla

Lubelskiego – renowacja i ochrona dzie dzictwa współ 

fence partly originating from the 17

century. All of these

buildings have an additional merit of ars militaris in the

form of embrasures preserved in their walls.

The years 2011–2012 saw another restoration in the

hi story of the complex, but this time general and un

for tunately destructive. Neither the entry in the register

of monuments nor the ndings of the local zoning plan

(mpzp) or even the 2009 intention of the National Heritage

In stitute (NID) to enter the complex in the list of Histo ric

Monuments managed to protect it from that unfortu nate

restoration. It is a regrettable loss for connoisseurs and

simply for lovers of old architecture.

Special or even spectacular losses were suffered by the

Loreto Holy House, built in 1634–1638. This detached

building constitutes the rst, at the same time one of the

few in Poland examples of realizations of “Santa Casa”

type chapels, originated in Loreto, Italy in the 1

–3

decade of the 16

century. Ideologically, the building was

a manifestation of a unique form of a Marian devotion.

The legend of St Mary’s holy house which was transferred

from Nazareth to Loreto by angels dates back to the Cru

sades (the 13

century), but it gained the greatest po 

pu larity later. Great architects of the Renaissance and

Manne rism Bramante and Sansovino contributed to this.

They designed a rich housing of the translocated modest

trihedral building which was added to the rock wall at

the original site. There, Mary’s family was supposed

to have lived, also the Annunciation took place, Holy

Mary’s parents died and young Jesus was brought up.

The 1525–1528 description of the history of Mary’s fa

mily house played a signicant role in the creation of

a ra pidly developing devotion and wide imitation of the

mo del House. The canon comprised both the architectural

ex ternal form and the functional arrangement of the in 

teriors. A simple architectural housing brick construction

principle was applied here with precisely determined sizes

leaving the yard within the walls’ thickness [3], [4].

The village of Gołąb, although it is situated away from

the main communication routes, happens to be a frequent

destination of tourists and researchers of architecture. An

interest in Gołąb is additionally inuenced by the history

of the surroundings where an important battle took place

during the Swedish Deluge between Hetman Stefan Czar

niecki’s army and King Charles X Gustav of Sweden

troops. Exceptionally valuable architecture of the sacral

com plex and historical merits of the place in a broader

spa tial context require a special concern for restoration

and preservation of this heritage. A need for prompt in ter

vention had been visible for many years, especially with

regard to the de teriora ting, losing clarity, but largely pre

served 17

century stuccos of the Loreto Holy House.

Architecture of the Gołąb House represented a high per 

formance level, harmoniously manipulating with manne

rist and baroque forms. Due to the symbolic external re

lief and sculptural ornamentation of the building, its va lue

was on a supraregional level. At the height of the lower

storey the nuances and modelling archaism of four pairs

of evangelists made of stucco decided till recently about

the unique beauty and historical value of this exceptional

work. The Gołąb Loreto was subjected to restoration

52 Grażyna Michalska

nan sowany przez UE ze środków EFRR w ramach Pro 

gra mu Infrastruktura i Środowisko”. W archi wum Lu

bel skiego WKZ udało się odnaleźć dwie bardzo ogól ne

au toryzowane dokumentacje z przebiegu prac kon ser wa-

torskich

. Konieczność wystawienia wy soce ne gatyw 

nej oceny przeprowadzonych zabiegów re no wa cyjnych

spra wiła piszącej autentyczną przykrość ze względu na

żal za utraconymi nieodwracalnie war toś cia mi, a osoby

wy konawców renowacji nie są jej oso biś cie znane.

Porównanie stanu „sprzed” i „po” może tu dostarczyć

emocji porównywalnych z telewizyjnymi popularny mi

programami nt. poprawiania urody przez zdetermi no-

wa ne myślą o gwałtownym odmłodzeniu pacjentki, ale

w tym przypadku nie chodzi przecież o w pełni zrozumiałe

i up rawnione zaspokajanie potrzeb indywidualnych, lecz

– choć zabrzmi to patetycznie – dobro wspólne!

Dom Loretański założono na planie prostokąta, o po dwój 

nej strukturze murowej (cegła otynkowana), z we wnętrz

nym

obejściem wokół właściwej kaplicy, miesz czą cym

dwu bie go we drewniane schody w części pół noc noza

chodniej. Kap li cę przykryto sklepieniem ko leb kowym

gład kim. Obiekt jest jednokondygnacyjny z roz bu do wa

ną kon strukcyjną attyką osłaniającą dach po grą żo ny, two

rzącą górną kondygnację. W partii zachodniej wy stę puje

jed no komorowe podpiwniczenie.

Elewacje opracowane są parami analogicznie, na nis 

kim cokole, symetryczne, jednokondygnacyjne, zwień 

czo ne gierowaną trójdzielną attyką (cokół, ścia na, zwień

cze nie – grzebień). Brak podkreślenia fasady. Elewacje

dwu i jed noprzęsłowe, o przęsłach wyznaczonych w częś

ci dolnej aediculami ujętymi parami kolumn joń skich

na wysokich cokołach, w kondygnacji attykowej arty 

kułowane są zry za litowanymi prostokątnymi, płyt ki mi

aedi culami zwień czonymi odcinkami gzymsu i przer wa 

nymi frontona mi, tworzącymi wraz z prosto pad ło ścien

nymi obeliskami usta wionymi od tyłu grze bień attyki.

Kondygnacje roz dzie lono gierowanym bel ko wa niem joń

skim z gzymsem kostko wym.

W polach przęseł elewacji dłuższych znajdują się czte 

ry wejścia z dekoracyjnymi nadprożami, an ko wa ne

stiukowymi przedstawieniami guralnymi w pro sto kąt 

nych oprolowanych ramach, a ponad nimi opro  lo wane

panneau, pierwotnie wypełnione poli chro mią ze sce na mi

Narodzenia Chrystusa, obecnie gładkie. Aedi cule w bo 

ga tym obramieniu sklepiono konchowo i zwień czo no

przer wanymi frontonami. W elewacjach dłuż szych wy

peł nio no je pełnoplastyczną rzeźbą guralną z te rakoty;

w krót szych są puste. Attyka wsparta jest na gie ro wa

nym co kole dekorowanym fryzem balaskowym; pola jej

przęseł wypełniają panneau w nawiązaniu do opi sa nych

w partii dolnej. Wieńczy ją gzyms koronujący. W celu

zobrazowa nia problemu zawartego w tytule ni niej szego

artykułu autor ka zestawiła porównawczo wy bra ne ele

Dokumentacja prac przy elewacji Domku Loretańskiego w Go 

łębiu, Łódź 2012, sygn. 25960; Dokumentacja prac przy wnętrzu Dom

ku Loretańskiego w Go łębiu, Łódź 2012, sygn. 25961. Przy obydwóch

opracowaniach nie odnalazłam do kumentacji fotograficznej. Natomiast

zawarta jest informacja o głów nym wykonawcy prac oraz pod wy ko

nawcach.

in the period from 23.03.2011 to 31.03.2012 within the

frame of the following project: “Kazimierz Dolny and

selected historical complexes of the Powiśle Lubelskie

region – restoration and protection of the heritage co

nanced by EU from EFRR funds under the Infrastructure

and Environment Programme”. In the archives of Lub

linWKZ it was possible to nd two very general autho rized

documentations from the course of restoration works

Giving a highly negative assessment of the carried out

restoration works is a real annoyance for the author of this

article due to the sorrow for irretrievably lost values and

I do not know the authors of the restoration personally.

Comparing the state “before” and “after” may provide

here some emotions comparable to popular television

programs on improving beauty by female patients who

are determined to be rejuvenated rapidly, but in this case

the point is not the fully understandable and legitimate

satisfaction of individual needs, but – although it may

sound pathetically – the common good!

The Loreto Holy House was founded on a rectangu

lar plan with a double structure of masonry (plastered

brick) and with an internal yard around the actual chapel,

which had wooden dog-leg stairs in the north-western

part. The chapel was covered with a smooth barrel vault.

It is a singlestorey building with an extensive constru 

ction attic protecting a recessed roof, which forms the

upper storey. In the western part there is a single room

ba sement.

The elevations are similarly developed in pairs, on

a low plinth, symmetrical, singlestorey, surmounted with

a broken tripartite attic (plinth, wall, nial – comb [Polish

attic]). There is no emphasis of the facade. Two and one

bay elevations with bays marked in the lower part by

means of aediculae with pairs of Ionic columns on high

plinths; on the attic storey they are articulated by avant

corps rectangular low aediculae surmounted with sections

of the cornice and broken pediments forming the comb of

the attic together with rectangular obelisks arranged at its

back. Floors were separated by broken Ionic entablature

with a cube cornice.

In the areas of bays of longer elevations there are four

entrances with ornamental lintels anked with stucco

gural representations in rectangular proled frames,

whereas above them there is a proled panneau originally

lled with polychrome with the scenes of the Nativity of

Jesus, now smooth. Aediculae in a rich frame were vaulted

in the form of conch and crowned with broken pediments.

In longer elevations they were lled with a fully artistic

gural sculpture made of terracotta; in shorter elevations

they are empty. The attic is supported by a broken plinth

which is decorated with a baluster frieze; the elds of

their bays are lled with panneau with reference to the

above mentioned one in the lower part. It is surmounted

Documentation work on the facade of the House of Loreto in

Gołąb, Łódź 2012, No 25960; Documentation work on the interior of the

House of Loreto in Gołąb, Łódź 2012, No 25961. I did not find

photographic do cumentation as regards these two studies. However,

there is in for mation about the main contractor of the work and sub con

tractors.

Domek Loretański w Gołębiu. Dziedzictwo utracone /The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage 53

menty dekora cji płas korzeźbiarskiej, w stanie przed kon

ser wacją i po niej.

Dekoracja reliefowa, flankująca cztery otwory

drzwiowe w elewacjach dłuższych

Elewacja północna

Portal wschodni ankowany umieszczonymi w ra

mach antytetycznymi płaskorzeźbami, przedsta wia ją cy

mi ewangelistów z ich atrybutami: Mateusza z aniołem

i Mar ka z książką.

Dostrzeżone przez autorkę różnice pomiędzy sta nem

z 2009 i 2015 r.:

– zmieniony wyraz twarzy postaci Mateusza i anio ła;

utracona została klasyczna archaiczność modelowania,

– w nowej wersji Mateusz nie ma włosów nad czołem

(w rodzaju grzywki),

– zupełnie inny sposób wykończenia dołu szaty nad

ko lanem św. Mateusza (il. 3a, b),

– zupełnie inny sposób wykończenia od góry obuwia,

– w gurze św. Marka układ szat zmieniony, co widocz

ne jest zwłaszcza w dolnej partii.

Portal zachodni ankowany postaciami św. Paw ła

z mie czem i św. Piotra z kluczami.

Dostrzeżone przez autorkę różnice w sylwetce św. Pa

w ła pomiędzy sta nem z 2009 i 2015 r.:

– inny mankiet szaty,

– koniec miecza był pierwotnie oparty o skraj szaty,

– szata była dłuższa, sięgała kostki,

– odmienny układ rzemieni sandałów (il. 4a, b).

with a crowning cornice. In order to illustrate the problem

presented in the title of this article, the author compared

selected elements of relief decoration in the state before

and after restoration.

Relief ornamentation flanking four door openings

in longer elevations

Northern elevation

Eastern portal anked with antithetic reliefs in frames

featuring evangelists with their attributes: Matthew with

an angel and Mark with a book.

Differences noticed by the author between the con

dition from 2009 and 2015:

– changed expression on faces of Matthew and angel;

classic archaic character of modeling was lost,

– in the new version Matthew has no hair above the

fore head (fringelike),

– completely new way of nishing the lower robe

above the knee St Matthew (Figs. 3a, b),

– completely new way of nishing the shoe from the top,

– in St Mark’s statue the robe arrangement is changed,

which is particularly visible in the lower part.

Western portal anked with gures of St Paul with

a sword and St Peter with keys.

Differences noticed by the author in the gure of St

Paul between the con di tion from 2009 and 2015:

– different cuff of the robe,

– originally, the end of the sword was leaning on the

robe’s edge,

Il. 3. Święty Mateusz, prawa noga: a) 2009 r., b) 2015 r. (fot. G. Michalska)

Fig. 3. The right leg of St Matthew in: a) 2009, b) 2015 (photo by G. Michalska)

54 Grażyna Michalska

Dostrzeżone przez autorkę różnice w postaci św. Piot ra

pomiędzy sta nem z 2009 i 2015 r.:

– odmienny wyraz twarzy,

– inne szaty, pierwotnie w dolnej partii spod spodu wi

dać było wertykalny układ fałd,

– odmienny układ rzemieni sandałów (il. 5a, b).

Elewacja południowa

Portal wschodni ankowany płaskorzeźbami przed

sta wiającymi ewangelistów św. Jana z orłem i św. Łuka

sza z piórem, pędzlem i paletą (il. 6).

Dostrzeżone przez autorkę różnice w sylwetce św. Łu 

kasza pomiędzy sta nem z 2009 i 2015 r.:

– odmienny wyraz twarzy,

– inny układ kołnierza,

– inny układ fałd pod łokciem,

– całkowicie inny układ i długość szaty w części dolnej

(il. 7a, b).

Portal zachodni ze św. Józefem z piłą, dłutem i młot

kiem oraz św. Janem Chrzcicielem z krzyżem i owie 

czką.

Dostrzeżone przez autorkę różnice w sylwetce Jana

Chrzciciela pomiędzy sta nem z 2009 i 2015 r.:

– inny układ szat w lewym dolnym rogu,

– wydaje się, że postać miała na nogach obuwie z cho

lewką,

– wydaje się, że nieco inny prol miała owieczka.

– the robe was longer, it reached the ankle,

– arrangement of sandals’ thongs was different (Figs.

4a, b).

Differences noticed by the author in the gure of St

Peter between the con di tion from 2009 and 2015:

– different facial expression,

– different robes, originally a vertical arrangement of

creases was visible in the lower part from underneath,

–

arrangement of sandals’ thongs was different (Figs. 5a, b).

Southern elevation

Eastern portal anked with reliefs of evangelists St

John with an eagle and St Luke with a pen, brush and

palette (Fig. 6).

Differences noticed by the author in the gure of St

Luke between the con dition from 2009 and 2015:

– different facial expression,

– different collar’s arrangement,

–

different arrangement of creases under the elbow,

– completely different arrangement and length of the

robe in its lower part

(Figs. 7a, b).

Western portal with St Joseph with a saw, chisel and

hammer and St John the Baptist with a cross and lamb.

Differences noticed by the author in the gure of St John

the Baptist between the con dition from 2009 and 2015:

–

different arrangement of the robe in the left lower

corner,

Il. 4. Święty Paweł, dół postaci: a) 2009 r., b) 2015 r. (fot. G. Michalska)

Fig. 4. St Paul, lower part of the figure in a) 2009, b) 2015 (photo by G. Michalska)

Domek Loretański w Gołębiu. Dziedzictwo utracone /The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage 55

Zaprezentowany materiał porównawczy (tylko w wy

bo rze) jednoznacznie wykazuje, jakiemu to prze ob ra że

niu uległa cenna XVIIwieczna sztukateryjna dekoracja

Loretu. Zadaniem artykułu nie jest wywoływanie sen

sa cji, ale pokazanie „niedobrej praktyki” i ostrzeżenie

przed zagrożeniami wynikającymi z powierzania cen nych

zabytków niesprawdzonym warsztatom, chyba dzia ła

ją cym tu bez właściwego nadzoru konserwatorskiego

i nie w oparciu o uzgodniony szczegółowy zakres prac.

Wszel kie słowa wyjaśnień i tłumacze nia na nic się już

nie zdadzą, bo zniszczonej substancji zabytkowej nie

da się niestety przywrócić. Wydaje się przy tym, że wy 

ko naw cy renowacji mieli świadomość swoich działań,

pro wa dzących do zastąpienia nową formą substancji za

byt ko wej, ponieważ w przywoływanej już dokumentacji

po wykonawczej przyznali z dezynwolturą, że budowla

– it seems that the gure had footwear with uppers on

his feet,

– it seems that the lamb’s prole was different.

It can be clearly seen from the presented comparative

ma terial (only selected) what sort of transformations

were made to the valuable 17

-century stucco or na-

men ta tion of the Loreto House. This article is not aimed

at causing sensation, however, it indicates “bad prac 

tice” and it is a warning against dangers that result from

putting valuable historic building into the hands of un 

tested workshops which seem to operate without proper

re storation supervision and not observing an agreed de

tailed restoration work schedule. Any explanations or ex 

cuses are for nothing now because the destroyed hi sto ri 

cal substance unfortunately cannot be restored. It seems

Il. 5. Święty Piotr: a) 2009 r., b) 2015 r. (fot. G. Michalska)

Fig. 5. St Peter in: a) 2009, b) 2015 (photo by G. Michalska)

56 Grażyna Michalska

od zyskała harmonię, ale na pewno dalece odbiega od pier

wotnego wyglądu

. No właśnie!

Należałoby podjąć próbę znalezienia przyczyn tak poj 

mowanej konserwacji zabytku, poza wspomnianym we

wstępie reżimem czasowym przy korzystaniu ze środ ków

unijnych, sprzyjającym, jak się wydaje, po wierz chow

noś ci działań konserwatorskich, ze swej isto ty żmud nych

Por. przypis 1.

here that the performers of renovations were aware of

their actions leading to the replacement of the historical

sub stance by a new form because in the al ready afore 

men tioned postexecution documentation they contemp

tuously admitted that the building re gained harmony,

but it is certainly far from its original appearance

. Yes,

exactly!

Cf. footnote 1.

Il. 6. Święci Jan i Łukasz,

2009 r. (fot. G. Michalska)

Fig. 6. St John and St Luke

the Evangelists in 2009

(photo by G. Michalska)

Il. 7. Święty Łukasz, dół postaci: a) 2009 r., b) 2015 r. (fot. G. Michalska)

Fig. 7. St Luke, lower part of the figure in: a) 2009, b) 2015 (photo by G. Michalska)

Domek Loretański w Gołębiu. Dziedzictwo utracone /The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage 57

An attempt should be made in order to nd the reasons of

so understood restoration of the monument, apart from the

regime of time which was mentioned in the introduction,

when using the EU funds which seem favourable for

superciality of the restoration work being arduous and

timeconsuming by its nature. But certainly not only

this is harmful to our heritage. We probably accepted

the new “nice” and clean appearance of monuments too

easily, we do not notice that the widespread use of mo

dern readymade restoration plaster, perfectly resistant

si li conorganic paints signicantly changes the artistic ex 

pression of objects, especially ones that are so intimate

as the regrettable Loreto Holy House in Gołąb. In a hurry

or due to ignorance, good preexecutive documentation

is forgotten and at the stage of execution – playing with

textures, soft modelling, nuances of roughness, respect

for the authentic and original beauty of the monument

which is not to be improved or replaced. That is what

I learned from oldschool professors whom I had the ho

nour of being a student. Pity that in the Lublin secondary

pro fessional school there are no longer any construc tion

classes educating professionals in molding, who were

known for their brand name, similarly to the artists who

were also once sought and trained in a good PKZ school.

The fate of modern “improving beauty” of the hi

sto rical substance with blurring the original was shared

by many monuments in the Lublin region, among other

things, a Baroque chapel by architect Paul Fontan in Peo

wia ków Street in Lublin or a valuable Mannerist chapel

in the palace complex in Gardzienice

. There, due to in 

explicable reasons old church pews – in fact a detail but

how beautiful – were also left to undergo destruction

Article on these architectural objects in preparation.

i cza sochłonnych. Ale zapewne szko dzi dziedzictwu nie

tyl ko to. Chyba zbyt łatwo za ak cep towaliśmy nowy,

„ładny” i czysty wygląd zabytków, nie zauważamy, że

pow szechne używanie gotowych współ czesnych tyn ków

re nowacyjnych, znakomicie od por nych farb krze mo or

ga nicznych bardzo zmienia wy raz artystyczny obiektów,

zwłaszcza tak kameralnych jak nieodżałowany Domek

Loretański w Gołębiu. W pośpiechu, czy też niewiedzy,

zapomina się o dobrej dokumentacji przedwykonaw czej,

a na etapie wykonania – grze fakturą, miękkim mode

lowaniu, niuansach chropowatości, szacunku dla auten

tycz nej, nie do poprawiania czy zastąpienia oryginalnej

urody zabytku. Tego właśnie uczyli oldskulowi profeso

ro wie, których miałam zaszczyt być studentką. Żal, że

nie ma już w lubelskiej średniej szkole budowlanej klasy

kształcą cej sztukatorów, którzy znani byli ze swojej mar 

ki, podob nie jak niegdyś poszukiwani wykonawcy, przy

uczeni w dob rej szkole PKZ.

Los współczesnego „polepszania urody” substancji za 

byt kowej z zacieraniem oryginału dotknął wiele za byt ków

na Lubelszczyźnie, m.in. barokową kapliczkę ar chi tek ta

Pawła Fontany przy ul. Peowiaków w Lublinie, czy cen

ną manierystyczną kaplicę w zespole pałacowym w Gar 

dzienicach

. Tamże, z niezrozumiałych powodów ska za no

też na zagładę, co prawda szczegół, ale jakże pięk ny –

stare ławki kościelne (il. 8); niszczeją sobie po cichu już

kilka lat, wystawione na zewnątrz…

Niniejszy artykuł, koncentrując się na wybranym przy

kładzie kalekiej konserwacji, ma również za zada nie zwró

cenie uwagi na niepokojąco szeroką skalę tego zjawis ka.

Jest więc zarazem apelem o daleko większą rozwa gę przy

powierzaniu prac konserwatorskich, a następnie kon sek

Artykuł dotyczący wymienionych obiektów w przygotowaniu.

Il. 8. Gardzienice, stare ławki kościelne niszczejące w parku pałacowym, 2015 (fot. G. Michalska)

Fig. 8. Gardzienice. The old pews from the church decaying in the palace garden, 2015 (photo by G. Michalska)

58 Grażyna Michalska

Bibliografia /References

[1] Kurzej J., Jan Wolf. Monograa architekta…, Dodo Editor, Kra

ków 2009.

[2] Majewski K., O działalności kilku muratorów lubelskich z lat

1571–1625, [w:] T. Hrankowska (red.), Sztuka ok. roku 1600, Ma

teriały Sesji SHS, PWN, Lublin 1972, 180–198.

[3] Michalczuk S., Domek Loretański w Gołębiu. Geneza jego treści

ideowych i artystycznych, [w:] M. Witwiński (red.), Treści dzieła

sztuki. Materiały z sesji SHS, PWN, Warszawa 1969, 153–171.

[4] Michalska G., Dom Loretański w Gołębiu, Lublin 2003, karta

ewidencyjna „biała”, LWKZ Lublin.

[5] Michalska G., Ogrodzenie zespołu kościoła paraalnego p.w. św.

Floriana i Katarzyny w Gołębiu, Lublin 2003, karta ewidencyjna

„biała”, LWKZ Lublin.

[6] Miłobędzki A., Architektura polska XVII w., PWN, War szawa

1980.

[7] Miłobędzki A., Z prac nad syntezą architektury polskiej XVII w.,

„Rocznik Historii Sztuki” 1976, t. 11, rozdz. 3, 69–84.

[8] Paranowicz K., Domek Loretański w Gołębiu i grupa dzieł archi 

tektonicznorzeźbiarskich (Tarłów, Kazimierz, Wysokie Koło, Jed

lińsk, Lublin), [w:] Studia Puławskie, Materiały z sesji po pu larno

naukowej, Towarzystwo Przyjaciół Puław, Puławy 1978, 109–147.

[9] Paranowicz K., Petrus Likkiel Italus, „Kurier Lubelski” 1969,

R. 17, Nr 86 (13.04.1969), 3.

[10] Paranowicz K., Wzorek J., Z badań nad rozwojem architektury

w Lublinie w 1 poł. XVII w., „Rocznik Lubelski” 1971, T. 13, 71.

[11] Tatarkiewicz W., Typ lubelski i kaliski w architekturze XVII wieku,

[w:] W. Tatarkiewicz, O sztuce XVII i XVIII wieku, PWN, Warszawa

1966, 122–147.

[12] Kubala L., Jerzy Ossoliński, Ossolineum, Warszawa 1924.

Streszczenie

Celem artykułu jest zwrócenie uwagi na nieudane prace konserwatorskie na obszarze Lubelszczyzny, której „marką kulturową” jest manierystyczna

architektura sakralna i świecka. Jednym z cennych obiektów stylu nazwanego „renesansem lubelskim” jest unikatowa w formie i symbolice Kaplica

Loretańska w Gołębiu (pow. puławski). Poddana zabiegom renowacyjnym w latach 2011–2012 utraciła wiele w zakresie substancji zabytkowej.

Dowodem jest porównanie stanu zabytku sprzed prac konserwatorskich z obecnym. Autorka próbuje odpowiedzieć na pytanie o przyczyny

przeprowadzania obecnie prac konserwatorskich, jak się wydaje, z pominięciem ustawowo regulowanych procedur na kolejnych etapach takich

zadań.

Słowa kluczowe: Dom Loretański w Gołębiu, renesans lubelski, renowacja, konserwacja zabytków

Abstract

The main aim of this article is to draw attention to unsuccessful renovation works in the Lublin Region. The Lublin Region is famous for Mannerist

architecture. The Loretto Chapel in Gołąb near Puławy is one of the most precious masterpieces of the Lublin Renaissance style (local variety of

Mannerism). The Loretto Chapel was renovated in 2011–2012. During that renovation it lost much of its authentic artistic matters. The proof for

this statement can be a comparison between the condition before and after renovation. The author asks for the reasons for unprofessional renovation,

which was carried out without necessary procedures prescribed by Polish law.

Key words: Loretto Chapel in Gołąb, Lublin Rennaisance Style, renovation, conservation of monuments

(Fig. 8); they have been quietly decaying for several years

after being carried away outside...

This article’s purpose, focusig on the chosen example

of “crippled” restoration, is also to draw attention to the

alar m ingly wide scale of this phenomenon. It is there fore

also a call for far greater consideration when entrusting

restoration work and then consequent enforcement of

classi cal requirements in the range of projects (based on

mul ti di rectional research on a given architectural object),

detailed documentation as well as supervision over the

works.

Translated by

Bogusław Setkowicz

wentne egzekwowanie klasycznych wymagań w za kre sie

projektów (opartych na wielokierunkowych ba da niach

obiek tu), szczegółowej dokumentacji oraz nad zo ru nad

prze bie giem robót.

The Loreto Holy House in Gołąb. Lost heritage

Grażyna Michalska

doi:10.5277/arc160105

Abstract