The secular half-timbered architecture in Europe – the treasure of original exterior decorative forms

Danuta Kowalska

doi:10.5277/arc130403

Abstract

The article deals with picturesque of half-timber houses, which – in spite of time passage – are still proof of remarkable art performed by unknown craftsmen and fascinate even in the surroundings of monumental architecture. Presented decorative forms represent various adornment techniques. Among them are surface decoration like Kratzputz or Wandmalerei as well as decoration carpentry. The synergy of technology, crafts and arts transformed wooden construction into an original ornament, enriched with specific sculpture. Noteworthy is hanging slate, wooden, plaster or ceramic camouflage. The presented examples confirm that half-timbered houses decorative forms are a valuable and important heritage of European culture.

Although half-timbered buildings remain in the sha-

dow of houses built in the so called “permanent techno-

logy” employed in constructing the most famous struc-

tures in the European architecture landscape, “black and

white” can also satisfy the need for the surrounding

beauty and provide harmony understood as order and

unity with nature, preserving the memories of events and

people, and frequently serving important communication

functions – expressing feelings or messages. This is

achieved not only through the spatial layout of half-tim-

bered structures but first of all through specific exterior

decorative forms which provide both cultural and artistic

qualities. The timber-framed technology greatly influ-

enced the development of building as well as emergence

and popularization of aesthetic patterns.

There are many reasons for interest in this kind of

architecture. Firstly, it developed independently from the

main currents of art [1]. Timber-framed houses were the

effect of carpentry and construction, and preserved dis-

tance from mainstream architecture. In fact the history of

half-timbered buildings is also in a sense the history of

craft. Secondly, wooden-frame constructions are unique

from the technical point of view. In traditional buildings

individual parts of the structure lay on one another,

whereas the elements of half-timbered houses are con-

nected together – with the use of timber joints – regard-

less of the load. Such a construction became an impor tant

im pulse for architecture development [2]. Its unique

strength was and still is used in special conditions, e.g. in

seismically active areas [3]. Timber-framed architecture

2013

4(36)

DOI: 10.5277/arc130403

Danuta Kowalska*

Świecka architektura ryglowa w Europie

– skarbnica oryginalnych zewnętrznych form zdobniczych

The secular half-timbered architecture in Europe

– the treasure of original exterior decorative forms

* Wydział Architektury Politechniki Wrocławskiej/Faculty of

Architecture, Wrocław University of Technology.

Znana z europejskiego krajobrazu drewniana ar chi-

tektura ryglowa pozostaje w cieniu domów o tzw. trwałej

tech nologii, w której wznoszono najbardziej rozpozna-

wane dzieła sztuki budowlanej. Tymczasem „domy

w krat kę” również mogą zaspokajać potrzebę piękna

w oto czeniu, harmonii rozumianej jako ład i jedność

z na turą, po

magając zachować pamięć o zdarzeniach

i osobach, a częs t

o pełniąc ważne funkcje komunikacji –

wyrażania uczuć

czy tworzenia przekazów. Osiągają to nie

tylko przez prze strzenny

układ budowli, ale przede

wszystkim dzięki spe cyficznym zewnętrznym formom

zdob niczym, war toś ciowym zarówno w sensie kulturo-

wym, jak i ar tys

tycz nym. Technologia szkieletowa wy -

warła istotny wpływ

na rozwój budownictwa oraz kształ-

towanie i popu la ry zację wzorców estetycznych.

Powodów zainteresowania tym rodzajem architektu ry

jest wiele. Po pierwsze – rozwijała się niezależnie od

głów nych nurtów sztuki [1]. Domy szkieletowe były

zwyk le wytworem sztuki rzemieślniczej – ciesielskiej

i bu dowlanej – i zachowywały dystans do wielkiej ar chi-

tek tury. W istocie historia budownictwa ryglowego jest,

w pewnym sensie, także historią rozwoju rzemiosła. Po

drugie – drewniane konstrukcje szkieletowe są nie zwykłe

z technicznego punktu widzenia. W tradycyjnym budow-

nic twie poszczególne części budowli spoczywają jedne

na drugich. Elementy domów ryglowych są zaś zwią zane

36 Danuta Kowalska

also popularized such design solutions as jetties or illu-

sory construction. Its characteristic synergy of technology

and handicraft, often stepping into the area of art, was

generated by artistic processing of structural elements. It

also introduced many original colors to residential build-

ings in painted and structural decorations. It frequently

combined local materials – clay, stone, brick, limestone,

slate – in various forms what became a standard. Its plen-

tiful symbols are also worth noting. It is as important for

the historical preservation of traditions and heritage as it

was for quick economic and political expansion or rapid

urbanization.

Two most common misconceptions connected with

half-timbered architecture regard its origin. It is often

presumed that its roots are German, which is not true.

It is also inaccurate to claim that this type of houses were

first built in the Middle Ages because there are sources

describing half-timbered structures and their original

samples which testify to the origins of that technolo gy at

least in antiquity. The wattle-and-daub technique was

known in ancient Rome where it might have been brought

from Britain where it was rather popular, which is con-

firmed by excavations in Brentford and Verulamium.

A wooden frame structure, with its walls filled with clay

and stones, which directly preceded the Medieval frame

structure, was known in Laviunium in the 7

century B.C.

[4]. Timber joints similar to those found in original

Me dieval structures were also used, and a well-de veloped

tech nique – opus craticium – was described in detail by

the Roman architect Vitruvius (Marcus Vitruvius Pollio)

in the 1

century B.C. in his treatise The Ten Books on

Architecture. However, the origin of opus craticium is

uncertain. Ulrich claims [4] that Valerio Papaccio put

forward a hypothesis in 1993 that this building technique

might have been brought to the Apennine Peninsula from

Asia Minor. Anyway, probably the oldest preserved

example of half-timbered architecture – the house in Her-

cu lanum – Casa a Graticcio, erected in 62–79, comes

from the area of the Roman Empire.

It seems that the half-timbered technology developed

in two directions: a spontaneous development of building

art resulted in the development of similar solutions in the

countries located far away from one another. The fact that

the frame construction system quincha was known for

cen turies in Peru seems to support this thesis [3]. At the

same time the technique became popular along with the

growth of cultural, political or economic expansion. Con-

se quently, the Roman building technique of opus crati-

cium developed in the areas which were in contact with

Im perium Romanum – first the provinces and later, in

va rious forms, other areas in the region of the Medi terra-

nean Sea and Europe

. At present half-timbered buil -

dings can be found in many countries, e.g. in England and

Wales, Germany, in some regions of France and Swi tzer-

land, Poland and Scandinavia. The technology was brought

In the 8

century, the technology was known in Turkey, in the

Byzantine times; it was also employed in Greece. Houses with similar

construction (bindingverk) from the 9

–10

centuries have been docu-

mented also in Norway.

ze sobą – za pomocą złączy ciesielskich – nie zależnie od

siły ciężkości. Taka konstrukcja stała się ważnym im pul-

sem do rozwoju budownictwa [2]. Jej wyjątkowe właś ci-

wości wytrzymałościowe wykorzystywano i wy korzys tuje

się w szczególnych warunkach, np. na terenach ak tyw-

nych sejsmicznie [3]. Architektura szkieletowa upow-

szech niła również takie rozwiązania, jak nadwieszenia

kon dyg

na cji czy kamuflaż konstrukcji. Charakterys tycz-

na dla niej

synergia techniki i rzemiosła, często wkra-

czają cego w ob szar sztuki, dokonała się przez artystycz ne

prze tworzenia ele men tów konstrukcyjnych. Wprowa dzi-

ła tak że do bu downictwa mieszkalnego wiele oryginal-

nych roz wią z a ń kolo rys tycznych: dekoracji ma lar skich

i struk tu ralnych. Korzystając z lokalnych ma te riałów –

gliny, ka mienia, cegły, wapienia, łupków – często łączyła

je w róż nych kombinacjach, co stało się standardem. Na

uwagę zasługują też jej nieodgadnione treści symbo-

liczne. Jest ważna dla historycznego trwania tradycji

i war tości, tak samo jak była kluczowa dla szybkiej eks-

pansji gospodarczej lub poli tycznej czy gwałtownej

urbanizacji.

Dwie najczęściej spotykane nieścisłości związane z ar -

chitekturą ryglową odnoszą się do jej pochodzenia. Częs-

to przyjmuje się, że jej korzenie są niemieckie, co nie jest

prawdą. Nieścisłe jest również przypisywanie domów

o tego typu budowie do okresu średniowiecza. Przeka zy

opisujące konstrukcję ryglową oraz jej zachowane przyk-

łady pozwalają bowiem zaliczyć taką technologię przy-

najm niej do świata antyku. W starożytnym Rzymie znano

szachulec, który mógł dotrzeć tam z Brytanii, gdzie był

dość rozpowszechniony, o czym świadczą wykopalis ka

w Brentford i Verulamium. W Laviunium, w VII w. p.n.e.,

znana była ramowa konstrukcja drewniana – bez pośredni

protoplasta średniowiecznego szkieletu, przy czym wy -

peł nieniem ścian była glina i kamienie [4]. Stosowano

również złącza ciesielskie podobne do zachowanych

w kons trukcjach średniowiecznych, a rozwinięta technika

– opus craticium – została dokładnie opisana przez rzym-

skiego architekta Witruwiusza (Marcusa Vitru viusa Pollio)

w I w. p.n.e. w traktacie O architekturze ksiąg dziesięć.

Nie ma jednak pewności co do pochodzenia opus crati-

cium. Jak podaje Ulrich [4], według hipotezy Valeria Pa -

paccia z 1993 r. ten sposób budownictwa mógł trafić na

Półwysep Apeniński z Azji Mniejszej. W każdym razie

z ob szaru imperium rzymskiego po chodzi prawdopodob-

nie najstarszy zachowany przykład architektury ryglowej

– dom w Herkulanum – Casa a Graticcio, wzniesiony

w latach 62–79.

Wydaje się, że technologia ryglowa rozwijała się dwu-

torowo: spontaniczny rozwój sztuki budowlanej pro-

wadził do wykształcenia podobnych rozwiązań w od -

ległych od siebie krajach. Za tą tezą przemawia fakt,

że ramowe systemy budowania quincha były znane od

ty sięcy lat w Peru [3]. Równolegle technika roz przes-

trzeniała się wraz z rozszerzaniem wpływów kul turo-

wych, po li tycz nych czy gospodarczych. I tak rzymski

system opus craticium rozwinął się na terenach, które

miały kontakty z Imperium Romanum – początkowo

w prowin cjach, a później, w różnych formach, na innych

obszarach w re jonie Morza Śródziemnego i Euro-

Świecka architektura ryglowa w Europie /The secular half-timbered architecture in Europe 37

from Europe to both Americas. It was German colo nists

who brought it to Brazil. It is very popular now in the USA

and Canada. It has various names: in German termino lo gy

it is called Fachwerk, in English – half-timbered (house),

and in French – pan de bois or maison a co lom bages

The value of many structures built in this technology

is unquestionable. The UNESCO World Heritage List in -

cludes The Churches of Peace in Świdnica and Jawor,

Grande Île in Strasbourg with it’s half-timbered houses

district – Petit France (Fig. 1), Medieval old towns of

such German cities as Bamberg and Goslar with monu-

ments belonging to this technology as well as Turkish

Sa franbolu with the traditional timber-framed houses.

Variety of decorations are the immanent features of

half-timbered buildings. This is the result of the natural

pro perties of wood

– the main construction material. It can

be assumed that the abundance of decorations com pen -

sated the impression of lack of representativeness, cau sed

by the application of a cheaper technology. Con se quently,

in many cases timber-framed architecture could have

more elaborate decorations in comparison to more expen-

sive masonry structures. Those decorations prima rily in -

cluded exquisite ornamentation of wooden frame with

An “exotic” frame building style – developed parallel or indepen-

dently from the mainstream is also worth noting. In Portugal the construc-

tion is known as pombalino or gaiola (cage); in Kashmir – dewari-dhajji,

in Spain – telar de medianeria, in Calabria – casa baraccata, in Peru –

quincha mentioned above, and in Turkey – himis as well as bagdadi.

. Obecnie budynki ryglowe znajdziemy w wielu kra-

jach, m.in. w Anglii i Walii, Niemczech, w niektórych

re gionach Francji i Szwajcarii, Polsce i Skandynawii.

Z Eu ropy technologia trafiła do obu Ameryk. Do Brazylii

przenieśli ją niemieccy koloniści. W USA i Kanadzie jest

szeroko stosowana współcześnie. Występuje pod różnymi

nazwami: w niemieckiej terminologii upowszechniło się

nazew nictwo Fachwerk, w angielskiej – half-timbered

(house), a we francuskiej – pan de bois lub maison

a colombages

Wartość wielu obiektów tej architektury jest nie pod-

ważalna. Na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO

znalazły się Kościoły Pokoju ze Świdnicy i Jawora,

Grande Île w Strasburgu z dzielnicą domów szachulco-

wych – Petit France (il. 1), średniowieczne starówki nie-

mieckich miast Bamberg i Goslar, również z zabytkami

należącymi do tej technologii, oraz tureckie Safranbolu

z tradycyjnymi domami zbudowanymi także w konstruk-

cji szkieletowej.

Immanentną cechą budownictwa ryglowego jest bo -

gactwo dekoracji. Wynika to z naturalnych możliwości,

jakie stwarza drewno – główny materiał konstrukcyjny.

Można też podejrzewać, że obfitość zdobień rekom-

pensowała wrażenie braku reprezentacyjności wywołane

zastosowaniem tańszej technologii. W wielu wypad kach

architektura szkieletowa mogła zatem mieć lepiej roz-

winięte dekoracje w stosunku do droższego budownictwa

murowanego. Zawdzięczamy jej przede wszystkim spe-

cyficzny ornament drewnianych kratownic, złożony

z rozmaitych motywów, czasami wyjątkowych dla niek-

tórych regionów albo powszechnie spotykanych w róż-

nych krajach. Szybko odkryto, że elementy pierwotnie

peł niące funkcje techniczne mogły podnosić estetykę

budowli. Wykorzystywano to przez odpowiednie rozpla-

nowanie kratownic. W XIX i na początku XX w. elemen-

ty ryglowe często wzbogacały wystrój domów muro wa-

nych. W ornament kratownic wprowadzano pierwiastki

symboliczne, których znaczeń nie potrafimy dziś jedno-

znacznie odczytać

. Na pewnym etapie pojawiła się ten -

dencja rozwijania konstrukcji przez dodawanie belek,

które nie były niezbędne z punktu widzenia technicznego,

ale które podnosiły dekoracyjność kratownicy (il. 2).

W VIII w. technologia była znana w Turcji, w czasach Bizancjum;

stosowano ją również w Grecji. Domy podobnej konstrukcji (bin-

dingverk) z IX–X w. udokumentowano także w Norwegii.

Należy wspomnieć o „egzotycznym” budownictwie ramowym –

rozwiniętym równolegle lub niezależnie od zasadniczego nurtu. W Por-

tugalii konstrukcja znana jest jako pombalino albo gaiola (klatka),

w Kasz mirze – dewari-dhajji, w Hiszpanii – telar de medianeria, w Ka -

labrii – casa baraccata, w Peru – wspomniana już quincha, a w Turcji

– himis oraz bagdadi.

Według interpretacji alzackiego stowarzyszenia L’Association

pour la Sauvegarde de la Maison Alsacienne krzyż św. Andrzeja był

sym bolem mnożenia – potomstwa i majątku. Podwójny symbolizował

wspól notę dwóch istot. Karo wiązano z pismem runicznym – oznaczało

płod ność, kobiecość – rozumiano jako pragnienie posiadania męskiego

po tomka. Z kolei krzesło kurulne wskazywało na ważną (urzędową?)

oso bę. Drzewo życia to źródło życia, a dysk czy przekreślony dysk –

okrąg nawiązywał do słońca i krzyża – symbolu chrześcijaństwa. Wed-

ług publikacji German Half-Timbered House Road. Deutsche Fachwerk

Strasse krzyż św. Andrzeja po prostu upamiętniał świętego Andrzeja.

Il. 1. Petit France – dzielnica domów szachulcowych w Strasburgu

wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO (fot. D. Kowalska)

Fig. 1. Petit France – a district with half-timbered houses in Strasbourg

inscribed on the UNESCO World Heritage List (photo by D. Kowalska)

38 Danuta Kowalska

Obok ornamentu ciesielskiego, który można uznać za

naturalny sposób dekorowania budowli ryglowych, obec-

ność drewna wykorzystywano do wprowadzania innych

rodzajów ozdób snycerskich. Doprowadziło to do wyk-

ształ cenia się nowej dyscypliny rzemiosła – snycers twa

fachwerkowego. Jego niezwykłe osiągnięcia re pre zen tują

przede wszystkim niemieckie fryzy, rozety oraz knagi;

angielskie panele dekoracyjne i francuskie słupy narożne

lub rzeźbienia balkonów, galerii czy krużgan ków, cha rak-

terystyczne dla domów Alzacji. Często bez imienni sny -

cerze pozostawili wartościowe rzeźby figu ralne i masz -

karony, których najbogatsza reprezentacja przetrwała

w Niemczech i Francji (il. 3).

Licznie zachowały się inskrypcje – od prostych, za -

wierających daty, nazwiska właścicieli lub budow ni-

czych, po złożone odwołujące się do rozmaitych treści np.

religijnych. Wykonywano je przy zastosowaniu zróż ni -

cowanego, ozdobnego liternictwa. Inskrypcjom ścien nym

towarzyszyły niekiedy malowidła. Napisy często wpi sy-

wano w nadproża

. Dzisiaj te pierwotnie infor macyjne

ele menty nabrały wartości dokumentacyjnej, obra zującej

his torię i obyczajowość dawnych epok, choć wi dać

w nich również atrakcyjne dekoracje (il. 4).

Do oryginalnych form zdobniczych architektury ryg-

lowej należy zaliczyć rozwiązania kolorystyczne, czer-

pią ce z tradycji, ale bardzo nowoczesne i odważne. Są

wśród nich dekoracje malarskie płaszczyzn, wykonywane

w róż norodnych technikach. Jako przykłady mogą po -

służyć po lichromie malarskie rozpowszechnione w Al za-

Ich wielkim kolekcjonerem i znawcą był lekarz Auguste Kassel,

który zbierał je w latach 1890–1900 w Kraju Hanau (Pays de Hanau).

W 1905 r. wydał książkę Inschriften im Elsass zawierającą 460 róż nych

inskrypcji umieszczanych wewnątrz i na zewnątrz domostw pacjentów.

various motifs, sometimes unique for some regions or po -

pular in different countries. It was quickly discove red that

the elements which were originally used as struc tu ral ones

could improve the aesthetic qualities of the buil dings. It is

evident in specific design of frame. In the 19

and at the

beginning of the 20

century, timber framing elements

were often added to enhance the decorations of masonry

houses. The ornamentation of wall frame in clu ded sym-

bols whose interpretation today can be puzz ling

. At some

point a trend emerged to develop structures by adding

beams which were not necessary from the tech ni cal point

of view but they provided more decoration (Fig. 2).

Apart from ornaments carved in wood which can be

considered to be a natural way of decorating half-tim-

bered structures, wood was also used to add other kinds

of woodcarving decorations. This resulted in the develop-

ment of a new craft – Fachwerk woodcarving. Its extra-

ordinary achievements include in particular German frie-

zes, rosettes, and brackets; English decorative panels and

French corner posts or wood-carved balconies, and galler-

ies typical of the houses in Alsace. There are many origi-

nal figural sculptures or mascarons of great artistic value

made by unknown woodcarvers, especially in Germany

and France (Fig. 3).

According to the interpretation of L’Association pour la Sau-

vegarde de la Maison Alsacienne from Alsace the cross of St. Andrew

was a symbol of multiplication – of offspring and property. When it was

double it symbolized a community of two persons. Diamonds associated

with runes – they meant fertility and femininity – symbolized a desire to

possess a male offspring. A curule seat meant an important person (offi-

cial?) The tree of life was the source of life, and a discus or crossed-out

discus – a circle alluded to the son and cross – symbolized Christianity.

According to German Half-Timbered House Road. Deutsche Fachwerk

Strasse the cross of St. Andrew simply commemorated St. Andrew.

Il. 2. Palm’sche Haus

w Mosbach

z widocznymi

„przesztywnieniami”

– dodawane

belki były zbędne

z punktu

widzenia konstrukcyjnego,

podnosiły jedynie dekoracyjność

kratownicy

(fot. D. Kowalska)

Fig. 2. Palm’sche Haus

in Mosbach with additional

beans, posts and bracings,

unnecessary from the structural

point of view;

they only enhanced the

decorative effect of the frame

(photo by D. Kowalska)

Świecka architektura ryglowa w Europie /The secular half-timbered architecture in Europe 39

Numerous inscriptions have been preserved, inclu -

ding simple ones with dates, names of the owners or build-

ers as well as more complex ones with different refe-

rences, e.g. religious. They were made with the use of

varied and ornate letters. Wall inscriptions were some-

times accompanied by paintings. Frequently there were

inscriptions made in door and window head

. Despite

their decorative value, today those originally informative

elements have become items of documentary significance,

presenting the history and customs of old times (Fig. 4).

The original decorative forms in half-timbered archi-

tecture include a new choice of colors based on tradition

yet very modern and bold as well as painted decorations of

planes in various techniques such as, e.g. polychromes

popular in Alsace – Kratzputz or Wandmalerei. The layers

of paint feature special additional lines applied in bonding

individual infillings of the frame compartments with the

structure. They were introduced, e.g. to display the texture

of ornaments. This is very typical of Alsace. The lines were

often applied to optically enlarge the wooden members

and make them look like more expensive and bigger. The

lines painted parallel to the beams and posts provided an

original kind of camouflage for the real building layout. In

time, the method of making timber-framed houses look

expensive became perfect. Wooden members or even whole

facades were covered with the use of hanging slate, plas ter

or ceramic, making the buildings look like made of ma -

son ry (Fig. 5). Camouflage became a technique em ployed

in public utility architecture where half-timbered technolo-

The physician Auguste Kassel was their great collector and

expert (1890–1900) in the State of Hanau (Pays de Hanau). In 1905, he

published a book (Inschriften im Elsass) with 460 different inscriptions

from his patients’ houses, both exterior and interior.

cji – Kratz putz czy Wandmalerei. Charakterystyczne dla

pow łok malarskich są linie towarzyszące stosowane przy

łą cze niach wypełnień fachów i konstrukcji. Wprowadzo-

no je, żeby m.in. wyeksponować rysunek ornamentu. Zja-

wis ko to jest bardzo typowe dla Alzacji. Częsty powód

sto so wa nia linii to chęć optycznego powiększenia

elemen tów drew nianych, aby zrobić wrażenie, że użyto

droż szego drew na, o większych przekrojach. Linie malo-

wane równo leg le do belek i słupów tworzyły oryginalny

rodzaj ka muflażu rzeczywistego obrazu budowli. Meto-

dy nadawania wizualnego wrażenia zamożności domu

szkie letowego z czasem doprowadzono do perfekcji. Wy -

ko rzystując łu pek, tynk albo ceramikę, maskowano ele-

menty drewniane, a nawet całe elewacje, upodabniając

bu dowle do muro wa nych (il. 5). Kamuflaż stał się prak-

tyką architektury użyt kowej, w czym budownictwo ryg-

lowe odegrało swoją rolę, którą można zresztą różnie

oce niać. Mniej kontrowersji wzbudzają zdobienia malars-

kie drewnianych części konstrukcji. Imponują przede

wszystkim w rekonstrukcjach i now szych realizacjach

wzno szonych po wynalezieniu i upow szechnieniu syn-

tetycznych barwników. Dawniej wys tępowały w palecie

trzech podstawowych barw: szarej, żółtej i czerwonej,

uzyskiwanych dzięki łatwo dos tęp nym i tanim pigmen-

tom. Pojawiały się także dekoracje nie bieskie, poma-

rańczowoczerwone i zielone. Te kolory – ze względu na

wysoki koszt pigmentów – stosowano osz częd nie, głów-

nie w budynkach użyteczności publicznej i w re pre zen-

tacyjnych rezydencjach [5]. Kolorystyka do mów szkie -

letowych sięgała po ciekawe rozwiązania struktu ralne,

np. angielski pargetting – ukrywanie drew nia nej kon-

strukcji przez nakładanie na całą elewację grubej warstwy

tynku, co umożliwiało rzeźbienie lub malo wa nie ścian,

albo wspomniany Kratzputz w Alzacji – poli chromię

Il. 3. Eickesches Haus w Einbeck

– renesansowa snycerka

i rzeźby figuralne

(fot. D. Kowalska)

Fig. 3. Eickesches Haus in Einbeck

– Renaissance woodcarving

and figural sculptures

(photo by D. Kowalska)

40 Danuta Kowalska

gy played its role, whose appreciation va ries anyway. The

painted decorations of wooden parts of the structure are

less controversial. They are particularly impressive in

reconstructions and more recently implemented designs of

buildings erected after synthetic colors were invented and

became popular. Earlier, the three basic colors which were

used included gray, yellow, and red because they were

readily available from in expensive pigments. Some deco-

rations were also blue, orange and red as well as green.

These colors – due to the high cost of pigments – were

applied rarely, mainly in public utility buildings and in

representative residences [5]. The colors of timber-framed

houses were applied in very interesting ways, e.g. parget-

ting in England – covering wooden structure by applying

a thick layer of plaster on the whole facade, providing

a possibility to cover the walls with sculptural ornaments

or paint them, or polychrome sculptures made as relief on

wet plaster as in Kratzputz in Alsace. The infillings of the

frame compartments could also be decorated – usually

with various bonds of stone, brick or other ceramic mate-

rials. It is characteristic of half-timbered architecture to

display forms of decorations from different epochs in one

building, which is visible in such “historical” old build-

ings as Maison du Bailli and Maison du Pilori in Joigny.

There are original half-timbered houses in many coun-

tries or even in such huge metropolises as London, Paris

or Brussels. They are also in such large English cities as

Southampton, Ipswich

, Norwich

or Coventry

. They

can be also found in France, e.g. in Strasburg, Colmar,

Rouen, Reims, Troyes, Vannes and Angers

as well as in

Ancient House from 1670 represents pargetting in its prime.

Churche’s Mansion with its amazing decorations.

Spon Street in Coventry with its original Medieval buildings and

complemented with buildings moved from other parts of the city.

Famous Adam’s House in Angers combines the features of Me -

dieval and Renaissance architecture.

rzeźbiarską wykonywaną jako płas ko rzeźba na mokrym

tynku. Ozdobne mogły być wypeł nie nia fachów – naj-

częściej przez zastosowanie zmien nego wątku kamienia,

cegły lub innych materiałów cera micz nych. Charak te-

rystyczna dla architektury ryg lowej jest obec ność form

zdobniczych różnych epok w jednym obiek cie widoczna

w „historycznych”, starych bu do wlach jak Maison du

Bailli i Maison du Pilori w Joigny.

Domy ryglowe zachowały się w wielu krajach, nawet

w wiel kich metropoliach, takich jak Londyn, Paryż czy

Il. 4. Goslar – dekoracyjne

inskrypcje na przyciesiach ram

konstrukcji szkieletowej

(fot. D. Kowalska)

Fig. 4. Goslar – decorative

inscriptions on plates

of the timber-framed construction

(photo by D. Kowalska)

Il. 5. Goslar – łupek na elewacji

maskujący drewnianą konstrukcję szkieletową (fot. D. Kowalska)

Fig. 5. Goslar – hanging slate on the facade

covering the timber-framed structure (photo by D. Kowalska)

Świecka architektura ryglowa w Europie /The secular half-timbered architecture in Europe 41

Il. 6. Marktplatz w Hildesheim

– zrekonstruowany

Dom Gildy Piekarzy

(po lewej)

i Dom Gildy Rzeźników

(po prawej)

(fot. D. Kowalska)

Fig. 6. Marktplatz in Hildesheim

– the Bakers’ Guild Hall (left)

and the Butchers’ Guild Hall

(right),

both reconstructed

(photo by D. Kowalska)

Ystad in Scandinavia. Most of them, however, are located

in towns and in the country. There are relatively many

timber-framed houses in open-air museums in England,

Denmark, and Poland.

Half-timbered architecture is specially appreciated in

Germany because of the estimated number of original

structures built in this technology – over two and a half

million [6] – and the level of expenditure on research,

renovation, reconstruction and promotion of this type

of architecture. The two-thousand-kilometer-long tourist

route Deutsche Fachwerkstrasse runs through Lower

Saxony, Saxony-Anhalt, Hessia, Thuringia, Bavaria and

Baden-Württemberg. However, many of the great half-

timbered structures in Germany are replicas or recon-

structions. The share of their truly original elements is

a dozen or so percent because of the serious damage they

suffered during Second World War.

Many houses with especially interesting original exte-

rior decorative forms can be found in many cities and

towns such as Gottingen or Einbeck with its charming old

town and a uniform ensemble of buildings or Goslar

where practically all buildings in its old town are half-

timbered ones. There are original half-timbered structures

also in Königslutter and Wolfenbüttel, whereas Braun-

schweig and Hildesheim, famous for its controversial re -

construction of the historical market square, have recon-

structed ones (Fig. 6)

. Great timber-framed houses can

Medieval Hildesheim was bombarded in March 1945. Many

half-timbered houses, including those in the market square, were de -

stroyed then. In the 1980

, a decision was made to restore the old origi-

nal buildings of Marktplatz. A great reconstruction conducted in 1983–

1989 with much support and commitment of the residents re sulted in for

instance the famous Knochenhauer and Wedekindhaus. The reconstruc-

tion of the market square in Hildesheim is often referred to as a “Hil-

desheim miracle” but it also ignites negative reactions of the conserva-

tion officers because it creates an unnecessary illusion. Its slightly tacky

mass of colors on the facades is referred to as a “Hildesheim manner”.

Bruk sela. Są w dużych miastach: angielskim Sout hamp-

ton, Ips wich

, Norwich

czy Coventry

. We Francji wys-

tę pu ją m.in. w Strasburgu, Colmar, Rouen, Reims, Troyes,

Vannes i Angers

. Są także w skandynawskim Ystad. Naj-

wię cej pozostało ich jednak w mniejszych oś rodkach i na

wsi. W Anglii, Danii i Polsce dość liczna reprezentacja

do mów szkieletowych znajduje się w mu zeach na wolnym

powietrzu.

Szczególne miejsce architektura ryglowa ma w Niem-

czech. Wynika to z szacowanej na ponad dwa i pół milio-

na licz by zachowanych obiektów tej konstrukcji [6] oraz

z na kładów na badania, renowacje, rekonstrukcje i pro-

mo cję tej architektury. Licząca dwa tysiące kilometrów

tra sa tu rystyczna Deutsche Fachwerkstrasse biegnie

przez Dol ną Saksonię, Saksonię-Anhalt, Hesję, Turyngię,

Ba warię i Badenię-Wirtembergię. Spora część obiek tów

ryglowych, które zachwycają nas w Niemczech, to jed nak

repliki albo rekonstrukcje. Udział pierwotnych elemen-

tów wynosi w nich kilkanaście procent, ponieważ ich

oryginalna substancja mocno ucierpiała w czasie II wojny

światowej.

Wiele domów szczególnie interesujących pod wzglę-

dem zachowanych zewnętrznych form zdobniczych od -

naj dziemy w licznych miastach i miasteczkach – w Ge tyn-

dze, w Einbeck z urokliwą starówką tworzącą jed norod ny

zespół architektoniczny, w Goslar, w którym prak tycz-

nie cała starówka ma zabudowę ryglową. Ory ginalne

obiekty ryglowe zachowały się w Königslutter i Wol fen-

büttel. Zrekonstruowane zabytki odnajdziemy w Braun -

schweig i Hildesheim (il. 6), słynnym z kontrowersyjnej

Ancient House z 1670 reprezentujący pełnię pargettingu.

Niezwykle dekoracyjny Churches Mansion.

Spon Street w Coventry ma oryginalną średniowieczną zabu do-

wę uzupełnioną przez budynki przeniesione z innych części miasta.

Słynny Dom Adama i Ewy w Angers łączy cechy architektury

średniowiecza i renesansu.

42 Danuta Kowalska

Streszczenie

Artykuł traktuje o malowniczości domów ryglowych, które mimo upływu czasu są nadal dowodem niezwykłego kunsztu nieznanych rzemieślników

i fascynują nawet w otoczeniu architektury monumentalnej. Przedstawione formy dekoracyjne reprezentują różnorodne techniki zdobienia. Są wśród

nich zarówno dekoracje płaszczyzn, takie jak Kratzputz czy Wandmalerei, jak i dekoracje ciesielskie. Synergia techniki, rzemiosła i sztuki prze-

kształciła konstrukcję w oryginalny ornament, wzbogacany specyficzną rzeźbą. Wart uwagi jest kamuflaż z łupków, drewna, tynku. Przedstawione

przykłady potwierdzają, że formy zdobnicze architektury ryglowej są wartościowym i ważnym dziedzictwem europejskiej kultury.

Słowa kluczowe: drewniane budownictwo ryglowe, formy dekoracyjne, historia architektury drewnianej

Abstract

The article deals with picturesque of half-timber houses, which – in spite of time passage – are still proof of remarkable art performed by unknown

craftsmen and fascinate even in the surroundings of monumental architecture. Presented decorative forms represent various adornment techniques.

Among them are surface decoration like Kratzputz or Wandmalerei as well as decoration carpentry. The synergy of technology, crafts and arts trans-

formed wooden construction into an original ornament, enriched with specific sculpture. Noteworthy is hanging slate, wooden, plaster or ceramic

camouflage. The presented examples confirm that half-timbered houses decorative forms are a valuable and important heritage of European culture.

Key words: half-timber house, decorative forms, history of wooden architecture

Bibliografia /References

[1] Gerner M., Fachwerk – Entwicklung, Gefuge, Instandsetzung,

Deutsche Verlags-Anstalt, Stuttgart 1983.

[2] Langenbach R., Saga of the Half-Timbered Skyscraper: What Does

Half-Timbered Construction have to do with the Chicago Frame?,

[w:] Proceedings of the second International Congress on

Construction History, Cambridge University, Cambridge 2006.

[3] Copani P., Timber-Frame Buildings In Scandinavia: High Defor-

mation Prevent the System from Collapse, [w:] From Material to

Structure – Mechanical Behaviour and Failures of the Timber

Structures, ICOMOS IWC – XVI International Symposium –

Florence, Venice and Vicenza, 11

–16

November 2007.

[4] Ulrich R.B., Roman Woodworking, Yale University Press, London

2007.

[5] Steinmetz D., La coloration de façades an Alsace: histoire – pra-

tiques – methodes, Presses Universitaries de Strasbourg, Strasbourg

2004.

[6] German Half-Timbered House Road, Deutsche Fachwerk Strasse,

Fulda 2009.

odbudowy historycznego rynku

. Cenne domy szkieleto-

we możemy podziwiać w Bambergu, Eppingen i Mos-

bach. I w setkach innych miejsc.

Zabytki architektury ryglowej są jednocześnie orygi-

nalne i typowe w swej różnorodności. Tworzone przez

artystów, rzemieślników i zwykłych ludzi, dzięki swo-

bodnemu kształtowaniu estetyki w oparciu o lokalne ma -

teriały, proste narzędzia i własną pracę, głównie po przez

rozwinięte formy zdobnicze, stały się emanacją in dy wi-

dualizmu i wolności.

Średniowieczne Hildesheim zostało zbombardowane w marcu

1945. Wiele domów ryglowych m.in. w rynku przestało wówczas ist-

nieć. W latach 80. XX w. zdecydowano się przywrócić dawną zabudowę

Marktplatz. Efektem wielkiej akcji rekonstrukcji, prowadzonej w latach

1983–1989 przy ogromnym wsparciu i zaangażowaniu mieszkańców, są

m.in. słynny Knochenhauer oraz Wedekindhaus. Rekonstrukcja rynku

w Hildesheim często nazywana jest „cudem w Hildesheim”, ale wzbu-

dza też negatywne reakcje konserwatorów zabytków, gdyż stwarza nie-

potrzebną iluzję. Nieco jarmarkową feerię barw fasad określa się „ma -

nierą Hildesheim”.

be admired in Bamberg, Eppingen, and Mosbach as well

as in hundreds of other places.

The monuments of half-timbered architecture are both

original and typical in their variety. Created by artists,

craftsmen, and ordinary people, as a result of free devel-

opment of aesthetics with the use of local materials, sim-

ple tools and their own labor, mainly through elabo rate

decorative forms, they became an emanation of indivi-

dualism and freedom.

Translated by

Tadeusz Szałamacha