Numer 3(87)/2026

DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis treści

Spis treści

Artykuły

Marek Barański - Koryncki kapitel z Hermopolis Magna (Egipt) i jego geometryczna analiza

doi:10.37190/arc260301

W artykule zaprezentowano studium hellenistycznego korynckiego kapitela (240 p.n.e.) z Hermopolis Magna w Egipcie. Witruwiańskie proporcje zostały potwierdzone tylko częściowo. Spowodowało to podjęcie analizy geometrycznej. Wykonanie geometrycznych diagramów potwierdziło, że projekt był efektem systemu kreowanego przez figury wpisane w większe i mniejsze koła odpowiadające dolnej i górnej średnicy trzonu kolumny.

Słowa kluczowe:

    kapitel koryncki

    hermopolis magna

    geometria starożytna

Szymon Dembicki - Nowy kościół na nowe czasy? Konkurs na kościół we Włocławku z 1911 r. jako odzwierciedlenie trendów polskiej architektury sakralnej początków XX w.

doi:10.37190/arc260302

W artykule przedstawiono przebieg i tło sytuacyjne konkursu z 1911 r. na kościół we Włocławku.

Jednym z przejawów intensywnego ruchu w polskiej architekturze sakralnej na początku XX w. były liczne konkursy architektoniczne, w tym omawiany konkurs na kościół we Włocławku. Przyciągnął on zarówno uznanych architektów, jak i tych dopiero zaczynających swoją drogę zawodową. Badania przeprowadzone nad tym konkursem oraz nadesłanymi pracami pozwoliły na wyszczególnienie trendów formalnych i stylistycznych panujących wówczas w polskiej architekturze sakralnej. Opisanie tego mało znanego epizodu z historii włocławskiej architektury przybliża udział diecezji kujawsko-kaliskiej w ówczesnej dyskusji architektonicznej. Sam konkurs zaś stanowił zapowiedź późniejszych przemian miasta w okresie międzywojennym, stanowiących nadal niezbadany dokładnie obszar.

Słowa kluczowe:

    architektura sakralna

    włocławek

    bularka

    konkurs architektoniczny

Radosław Kimsza, Giuseppe Midili - Posoborowa architektura sakralna: między teorią a praktyką – studium przypadku

doi:10.37190/arc260303

Posoborowa architektura sakralna w Polsce pozostaje obszarem badań wymagającym dalszego rozpoznania zarówno z perspektywy historii i teorii architektury, jak i refleksji teologiczno-liturgicznej. Celem artykułu była identyfikacja podstawowych zasad urbanistycznych i architektonicznych wynikających z dokumentów Kościoła katolickiego odnoszących się bezpośrednio lub pośrednio do budownictwa sakralnego oraz ich weryfikacja na przykładzie kościoła pw. Matki Bożej Fatimskiej w Białymstoku, zaprojektowanego przez architekta Andrzeja Nowakowskiego. Badania przeprowadzono metodą krytycznej analizy źródeł kościelnych oraz analizy architektonicznej wybranego obiektu. Ocenie poddano m.in. lokalizację, orientację, bryłę, dzwonnice, portal i strefę wejściową, materiały, oświetlenie i akustykę, a także dostępność komunikacyjną świątyni. Dzięki przeprowadzonej analizie wykazano, że obiekt spełnia wiele postulatów architektury posoborowej, zwłaszcza w zakresie funkcjonalności liturgicznej, dostępności i hierarchizacji przestrzeni, zachowując jednocześnie liczne odniesienia do tradycyjnych form budownictwa sakralnego. Kościół stanowi przykład poszukiwania równowagi pomiędzy współczesnymi wymaganiami liturgicznymi a historycznym dziedzictwem architektury kościelnej.

Słowa kluczowe:

    architektura sakralna

    przestrzeń sakralna

    teoria architektury

    architektura posoborowa

Austensean Stanislaus Lumunon - Kościół pod wezwaniem Najświętszego Serca Jezusa w Tomohon: propozycja projektu adaptacji prezbiterium związanych z nowymi wymogami liturgii

doi:10.37190/arc260304

Reformy liturgiczne po Soborze Watykańskim II (1962–1965) spowodowały powszechne przekształcenia przestrzenne w katolickich miejscach kultu – od minimalnych zmian we wnętrzach po usunięcie historycznie cennych elementów wyposażenia. Zgodność tych działań z oficjalnymi dokumentami Kościoła, w szczególności z Ogólnym wprowadzeniem do Mszału Rzymskiego (OWMR), które wprost nakazywało zachowanie wartościowego pod względem artystycznym wyposażenia, była bardzo zróżnicowana w zależności od kontekstu regionalnego. Katolickie kościoły z epoki Indii Holenderskich w Indonezji pozostają niemal całkowicie nieobecne w międzynarodowej literaturze naukowej dotyczącej posoborowych adaptacji liturgicznych, pomimo ich skrajnej podatności na nadmierne ingerencje w obliczu braku skodyfikowanych działań konserwatorskich.

Tematem artykułu jest kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa w Tomohon (Celebes Północny) – neogotycki obiekt dziedzictwa kulturowego z czasów Indii Holenderskich, wzniesiony przez misjonarzy jezuickich w 1903 r. Prezbiterium tej świątyni poddano radykalnej posoborowej adaptacji, która doprowadziła do demontażu wszystkich trzech przedsoborowych drewnianych ołtarzy, co stanowiło bezpośrednie naruszenie artykułów OWMR 289 i 303. W badaniach związanych ze studium przypadku oparto się na danych z inwentaryzacji terenowej, analizie archiwów fotograficznych oraz ocenie normatywnej pod kątem przepisów OWMR. Opracowano projekt konserwatorski oparty na zasadzie minimalnej interwencji, wprowadzający nowy ołtarz versus populum (skierowany ku ludowi) w formalnej harmonii z istniejącym wnętrzem, przy jednoczesnej rekonstrukcji trzech utraconych ołtarzy na podstawie zachowanych fragmentów materialnych oraz dokumentacji archiwalnej. W pracy utrzymano metodologiczne rozróżnienie pomiędzy rekonstrukcją opartą na źródłach (gdzie utracone elementy wynikają bezpośrednio z dowodów materialnych i archiwalnych) a rekonstrukcją interpretacyjną (w której przypadku niezbędne jest zastosowanie analogii do współczesnych precedensów typologicznych).

Dowiedziono, że posoborowe wytyczne dotyczące liturgii oraz ochrona wyposażenia dziedzictwa Indii Holenderskich są możliwe do pogodzenia w ramach spójnej koncepcji minimalnej interwencji, a także zaproponowano możliwą do szerszego zastosowania metodologię oceny adaptacji liturgicznych kościołów katolickich z epoki Indii Holenderskich w archipelagu indonezyjskim i szerszym regionie Azji Południowo-Wschodniej.

Słowa kluczowe:

    adaptacje do zmian liturgii

    prezbiterium

    holenderska architektura kolonialna

    kościół pw. najświętszego serca jezusa

    tomohon

Joanna Leonowicz - Neratov – rola społeczności lokalnej w rewaloryzacji kościoła pw. Wniebowzięcia NMP i rewitalizacji miejscowości

doi:10.37190/arc260305

Tematem artykułu jest rola społeczności lokalnej w rewaloryzacji zabytku oraz rewitalizacji miejscowości na przykładzie studium przypadku Neratova. Omawiana miejscowość jest niewielką wsią na pograniczu polsko-czeskim, na obszarze pierwotnie zamieszkanym przede wszystkim przez ludność niemiecką. Po powojennych wysiedleniach region i wieś pozostały zdegradowane przez kilka kolejnych dekad. Po przewrocie ustrojowym w wyniku inicjatyw oddolnych doszło do rewitalizacji wsi powiązanej z rewaloryzacją zabytkowego kościoła.

Celem autorki artykułu było przedstawienie historii rewitalizacji miejscowości oraz rewaloryzacji świątyni, ze szczególnym uwzględnieniem roli społeczności lokalnej w tych procesach.

Badania obejmowały literaturę przedmiotu, archiwalną dokumentację projektową, a także korespondencję urzędową dotyczącą projektu oraz badania terenowe.

Na podstawie przeprowadzonych analiz można potwierdzić, że aktywność społeczności lokalnej stanowi znaczny potencjał dla ochrony lokalnych zabytków, jednocześnie konieczna jest stała współpraca ze specjalistami w zakresie ochrony dziedzictwa. Również rewitalizacja inicjowana oddolnie wydaje się korzystnym sposobem działania.

Słowa kluczowe:

    neratov

    czechy

    rewaloryzacja

    rewitalizacja

    społeczność

Karol Pieter - Między pamięcią a zapomnieniem. Porównanie sposobów przekształceń terenów pogórniczych na podstawie wybranych poprzemysłowych regionów Niemiec i Anglii

doi:10.37190/arc260306

W artykule podjęto problematykę przekształceń terenów pogórniczych w kontekście współczesnych strategii rewitalizacji obszarów poprzemysłowych. Punktem wyjścia jest założenie, że tereny poeksploatacyjne stanowią nie tylko wyzwanie przestrzenne i środowiskowe, lecz także istotny nośnik dziedzictwa kulturowego i społecznego. Celem artykułu jest ocena, czy regiony o pozornie podobnych uwarunkowaniach – pod względem skali industrializacji, struktury przestrzennej i znaczenia historycznego – wykształciły zbliżone modele transformacji terenów pogórniczych, które mogą również stanowić element tożsamości regionalnej.

Badania oparto na analizie porównawczej procesów rewitalizacji dawnych terenów wydobycia węgla kamiennego w dwóch europejskich regionach poprzemysłowych: Zagłębiu Ruhry w Niemczech oraz regionach West i South Yorkshire w Anglii. Zakres czasowy obejmuje okres od końca lat osiemdziesiątych XX w. do współczesności, ze szczególnym uwzględnieniem działań realizowanych po 1990 r. Analizie poddano kierunki przekształceń przestrzennych, sposoby adaptacji infrastruktury pogórniczej oraz opis nowych funkcji.

Wyniki badań wskazują na wyraźne zróżnicowanie sposobów podejścia do rewitalizacji terenów pogórniczych w analizowanych regionach. Pomimo podobnych uwarunkowań wyjściowych, przyjęte strategie różnią się zarówno w zakresie form zagospodarowania, jak i sposobów interpretacji dziedzictwa górniczego. Dzięki analizie potwierdzono, że nie istnieje uniwersalny model przekształceń terenów pogórniczych, a skuteczna rewitalizacja wymaga każdorazowo indywidualnego programu, uwzględniającego lokalny kontekst historyczny, społeczny i przestrzenny.

Słowa kluczowe:

    dziedzictwo przemysłowe

    zagłębie ruhry

    yorkshire

    rewitalizacja

    polityka w zakresie dziedzictwa

Monika Bogdanowska, Miłosz Horodyski - Autentyzm zabytku architektury w wirtualnej rekonstrukcji historycznej. Studium przypadku kina „Kijów” w Krakowie

doi:10.37190/arc260307

W artykule przedstawiono analizę problemu autentyzmu zabytku architektury w kontekście wirtualnej rekonstrukcji historycznej. Punktem wyjścia było pytanie, czy i w jakim zakresie cyfrowy model obiektu może przenosić wybrane walory autentyzmu materialnego, niematerialnego i kontekstualnego. Rozważania oparto na studium przypadku kina „Kijów” w Krakowie, którego pierwotny stan z 1967 r. został zrekonstruowany cyfrowo na podstawie skanowania laserowego, kwerendy archiwalnej i modelowania 3D, a następnie zaimplementowany w środowisku Unreal Editor for Fortnite. Autorzy artykułu połączyli analizę doktryn konserwatorskich z refleksją nad cyfrową reprezentacją, doświadczeniem miejsca i platformowym charakterem środowiska gry. Wskazano różnicę między cyfrowym bliźniakiem a wirtualną rekonstrukcją historyczną oraz omówiono ryzyko wynikające z funkcjonowania modelu w zamkniętym środowisku komercyjnym. Wnioski mają charakter studium przypadku i wskazują na potrzebę transparentności procesu rekonstrukcji, dokumentowania decyzji interpretacyjnych oraz archiwizacji danych poza platformą gry.

Słowa kluczowe:

    autentyzm

    architektura

    wirtualna rekonstrukcja historyczna

    kino kijów

    fortnite/uefn

    reprezentacja cyfrowa

Andrzej Szymon Borkowski, Klaudia Zelkowska, Małgorzata Żach - BIM w ocenie przydatności zabytkowych fortyfikacji do celów militarnych na przykładzie laboratorium prochowego Twierdzy Boyen w Giżycku

doi:10.37190/arc260308

Building Information Modeling (BIM) znajduje coraz szersze zastosowanie w dokumentowaniu, analizie oraz ochronie obiektów zabytkowych, umożliwiając tworzenie cyfrowych modeli, które następnie mogą być wykorzystywane jako podstawa do różnorodnych analiz przestrzennych. W kontekście obiektów fortyfikacyjnych szczególne znaczenie ma możliwość wykorzystania takich modeli do oceny ich potencjalnej przydatności w scenariuszach obronnych. W artykule na przykładzie laboratorium prochowego Twierdzy Boyen w Giżycku (Polska) przedstawiono zastosowanie uproszczonego modelu BIM jako narzędzia wspierającego analizę powiązań obiektu z otaczającym terenem oraz koncepcyjne wariantowanie ingerencji terenowych, takich jak okopy. Cyfrowy model obiektu i jego otoczenia, uzupełniony o analizy przestrzenne, umożliwił ocenę uwarunkowań przestrzennych, identyfikację potencjalnych kierunków zagrożeń oraz porównanie możliwych rozwiązań lokalizacji i wyglądu umocnień ziemnych. Ze względu na ograniczenia środowiska BIM w zakresie modelowania złożonej geometrii terenu na etapie koncepcyjnym wykorzystano narzędzia generatywnej sztucznej inteligencji do wizualizacji wariantów potencjalnych umocnień ziemnych. Uzyskane rezultaty wskazują, że nawet uproszczone modele BIM mogą stanowić użyteczną podstawę do analiz wariantowych oraz dokumentacji obiektów zabytkowych. Jednocześnie narzędzia oparte na sztucznej inteligencji znajdują zastosowanie przede wszystkim na wczesnych etapach prac koncepcyjnych, wspierając proces podejmowania decyzji poprzez szybkie przedstawienie możliwych rozwiązań, przy zachowaniu ich poglądowego charakteru.

Słowa kluczowe:

    bim

    twierdza boyen

    chmura punktów

    okop

    sztuczna inteligencja

    laboratorium prochowe

Rafał Strojny, Natalia Przesmycka - Partycypacyjne projektowanie przestrzeni ochrony zdrowia na przykładzie Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Lublinie

doi:10.37190/arc260309

W artykule przedstawiono proces partycypacyjnego projektowania przestrzeni ochrony zdrowia na przykładzie Uniwersyteckiego Szpitala Dziecięcego w Lublinie. Skoncentrowano się na opracowaniu wytycznych projektowych dla przestrzeni zewnętrznych wspierających potrzeby pacjentów pediatrycznych, ich rodzin oraz personelu medycznego. Punktem wyjścia była obserwacja, że istniejące przestrzenie przyszpitalne często nie odpowiadają współczesnym wymaganiom użytkowników oraz założeniom środowisk terapeutycznych. Celem autorów badania było sprawdzenie, czy zastosowanie metod partycypacyjnych oraz założeń Evidence-Based Design umożliwia skuteczniejsze rozpoznanie potrzeb użytkowników i prowadzi do opracowania bardziej trafnych rozwiązań przestrzennych.

Badania przeprowadzono w latach 2024–2025, wykorzystując metodologię action research łączącą diagnozę, współprojektowanie, ewaluację oraz przygotowanie rozwiązań do wdrożenia. Proces obejmował analizę istniejących przestrzeni, warsztaty projektowe z udziałem dzieci, opracowanie wariantów projektowych oraz ich ewaluację. W warsztatach uczestniczyli pacjenci oddziału rehabilitacji, rodzice oraz personel medyczny. Zastosowano wywiady, badania preferencji oraz działania rysunkowe realizowane na przygotowanych wcześniej rzutach i wizualizacjach przestrzeni.

Uzyskane wyniki wskazują, że użytkownicy oczekują przede wszystkim przestrzeni zapewniających bezpieczeństwo, komfort i możliwość odpoczynku, a dopiero w dalszej kolejności funkcji rozrywkowych. Szczególne znaczenie miały elementy związane z naturą, zielenią, bodźcami sensorycznymi oraz możliwością aktywności i integracji społecznej. Młodzi pacjenci preferowali jasne kolory, organiczne formy przestrzenne oraz rozwiązania umożliwiające wielozmysłowe doświadczenie przestrzeni. Na podstawie uzyskanych rezultatów potwierdzono, że partycypacyjne projektowanie środowisk ochrony zdrowia pozwala lepiej identyfikować potrzeby użytkowników i może prowadzić do tworzenia bardziej przyjaznych, terapeutycznych oraz funkcjonalnych przestrzeni szpitalnych.

Słowa kluczowe:

    projektowanie szpitali dziecięcych

    partycypacja dzieci

    architektura ochrony zdrowia