Numer 2(86)/2026

DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis treści

Spis treści

Artykuły

Cecilia Luschi, Marta Zerbini, Alessandra Vezzi, Novella Lecci - Starożytna praktyka adaptacji budynku. Od rzymskiego viridarium po średniowieczny kościół w starożytnym Aszkelonie (Izrael)

doi:10.37190/arc260201

Przedstawione w artykule badania skoncentrowane były na analizie architektonicznej i funkcjonalnej budowli znanej jako kościół Santa Maria in Viridis, położonej w najwyższym punkcie starożytnego miasta Askalona (Ashkelon, Izrael), bezpośrednio przy murach miejskich i w pobliżu średniowiecznej Bramy Głównej (Brama Jerozolimska). Tradycyjnie interpretowana jako kościół bizantyński z baptysterium i poddawana przekształceniom aż do okresu średniowiecznego budowla ta wykazuje liczne niespójności architektoniczne związane z użytkowaniem liturgicznym.

Misja AskGate (Włoska Misja Archeologiczna – MAECI) przeprowadziła badania i szczegółowe analizy, stosując zintegrowaną, wieloskalową metodologię, aby rozwiązać problemy kompozycyjne, które utrudniały jednoznaczne określenie przestrzeni kościoła. Badania architektoniczne i kompozycyjne ujawniły, że kościół został wzniesiony na wcześniejszym rzymskim viridarium, wyposażonym w złożony system wodny i nimfeum, zorganizowanym na co najmniej dwóch poziomach tarasowych opartych na podium. Viridarium obejmowało eksedrę z marmurową misą zbierającą wodę i kierującą ją kanałem do basenu położonego w centrum dziedzińca. Na podstawie analizy architektonicznej oraz badań elementów dekoracyjnych, takich jak freski, można wnosić, że znacząca była faza średniowieczna, podczas której budowla została przekształcona w kościół. Faza ta może odpowiadać przemianie miejsca z przestrzeni definiowanej przez pogański język architektoniczny, charakteryzujący się obecnością eksedry, w przestrzeń wyrażającą język chrześcijański, podkreślony obecnością absydy.

Słowa kluczowe:

    aszkelon

    viridarium

    mistagogia

    architektura historyczna

    dziedzictwo kulturowe

Jan Feliks Tomczyk - Sakralny pomnik rodu. Niezwykła rzeźba architektoniczna kościoła pw. Matki Bożej Bolesnej w Nowej (gm. Bolesławiec)

doi:10.37190/arc260202

Kościół pw. Matki Bożej Bolesnej w Nowej wyróżnia się na tle średniowiecznych świątyń wiejskich z obszaru dawnego księstwa świdnicko-jaworskiego bogactwem kamiennej rzeźby architektonicznej, zarówno pod względem jej ilości, jak i wymowy ideowej. Uwzględniając skalę obiektu, zwraca uwagę wystawność tej dekoracji. Jej jeszcze istotniejszą cechą jest wyjątkowo silne zaakcentowanie roli fundatorów, poprzez ich licznie umieszczone herby. Mimo to w dotychczasowych publikacjach zespół ten był jedynie lakonicznie wspominany.

Moim celem było zapełnienie owej luki poprzez poddanie tej dekoracji analizie oraz odpowiedź na pytanie o przyczyny wyjątkowości tego wystroju. W tym celu przeprowadziłem kwerendę literaturową oraz badania terenowe, z których wyciągnąłem wnioski, posługując się analizą styloznawczą, metodą porównawczą, ikonograficzną i heraldyczną, analizą znaków kamieniarskich oraz chronologią motywów.

Wyniki badań potwierdzają unikatowość zespołu rzeźby architektonicznej kościoła w Nowej na tle średniowiecznej wiejskiej architektury sakralnej w regionie. Niezwykły jest zwłaszcza wybitnie rodowy program ideowy, posługujący się rozbudowaną heraldyką. Jako czas powstania kościoła zaproponowałem okres między 1406 a 1423 r., zaś za jego prawdopodobnych fundatorów uznałem Nickela Hocke i jego żonę Hedwigę z Borsnitzów. Wyjątkowość wystroju rzeźbiarskiego świątyni uzasadniłem statusem ekonomicznym oraz ambicjami rodu Hocke i planowaną funkcją kościoła jako nekropolii rodowej, a jego kompletność brakiem późniejszych większych przebudów. Podważyłem dotychczasowy pogląd o trwałej utracie przez ród Hocke patronatu nad świątynią od 1423 r., a także większość sygnalizowanych w przeszłości powiązań warsztatowych – druga z tych kwestii wymaga dalszych badań.

Słowa kluczowe:

    hocke (ród)

    borschnitz (ród)

    redern (ród)

    gotycka rzeźba architektoniczna

    kościół w nowej (gm. bolesławiec)

Maria Jolanta Sołtysik - Modernistyczne centrum Gdyni jako światowe dziedzictwo urbanistyczne UNESCO

doi:10.37190/arc260203

Tematem pracy jest modernistyczne centrum Gdyni jako światowe dziedzictwo urbanistyczne UNESCO. Został on podjęty w związku z przygotowywaniem wniosku o wpis Śródmieścia Gdyni na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Celem badań przeprowadzonych przez autorkę w latach 2022–2025 było stwierdzenie znaczenia tego zespołu w dziejach światowej urbanistyki i architektury, a w szczególności sformułowanie i udokumentowanie orzeczenia o jego wybitnej wartości uniwersalnej (Outstanding Universal Value), wskazanie głównych atrybutów i zaproponowanie kryteriów wpisu na listę. Badania przeprowadzone zostały metodą historyczno-porównawczą, opartą zarówno na literaturze przedmiotu, jak i na własnych studiach analitycznych.

W wyniku przeprowadzonych prac stwierdzono, że modernistyczne centrum Gdyni jest wybitnym przykładem śródmieścia zbudowanego od podstaw w latach międzywojennych, przedstawiającym fundamentalne zmiany, jakie okres ten wniósł do epoki modernizmu. Stanowi to podstawę do ubiegania się o wpis na Światową Listę Dziedzictwa UNESCO w oparciu o kryterium IV, jako ilustracja znaczącego etapu w dziejach ludzkości.

Słowa kluczowe:

    unesco

    gdynia

    śródmieście

    modernizm

    dziedzictwo urbanistyczne

Ewa Angoneze-Grela, Diogo Tadeu Vargas Horvath - Jerzy Zalszupin – między modernizmem brazylijskim a jego alternatywnymi interpretacjami

doi:10.37190/arc260204

Tematem artykułu jest twórczość Jorge Zalszupina, polsko-brazylijskiego architekta, interpretowana w kontekście nurtów architektonicznych obecnych w Europie i Brazylii w okresie modernizmu.

Celem prezentowanych badań jest powiązanie architektury Zalszupina, ze szczególnym uwzględnieniem domu architekta w Guarujá (São Paulo), z jego biografią oraz realiami architektonicznymi towarzyszącymi kolejnym etapom jego kariery zawodowej. Badania oparto na studium przypadku, wspartym analizą kontekstową i biograficzną obejmującą niepublikowane dotąd materiały, takie jak oryginalna plansza z rysunkami architektonicznymi, a także czasopisma branżowe z epoki.

Przeprowadzona analiza pozwoliła na wykazanie hybrydowego charakteru jego twórczości, łączącej brazylijski modernizm (szkoły carioca i paulista) z odniesieniami do europejskiego modernizmu i jego alternatywnych odmian. Wyniki kwerendy bibliograficznej potwierdzają brak opracowań poświęconych jego twórczości architektonicznej, co stanowi lukę w literaturze przedmiotu. Autorzy artykułu żywią nadzieję, że udało im się ją częściowo wypełnić.

Słowa kluczowe:

    jerzy zalszupin

    brazylijski modernizm

    architektura rzeźbiarska

    architektura śródziemnomorska

Yuriy Kryvoruchko - Architektura nowych katedr w Ukrainie

doi:10.37190/arc260205

Tematem artykułu są współczesne katedry Ukrainy jako wyraz ciągłości autochtonicznej tradycji architektury sakralnej, przestrzeń ujawniania archetypów ukraińskiej świątyni chrześcijańskiej oraz najbardziej reprezentatywne zjawisko najnowszej ukraińskiej architektury sakralnej. Katedry rozpatrywane są jako przestrzeń dialogu między tradycją a współczesnością, w której dokonuje się reinterpretacja dziedzictwa historycznego, kształtowanie nowych obrazów architektonicznych oraz aktualizacja duchowych i kulturowych archetypów narodu ukraińskiego.

Celem autora było określenie głównych archetypów ukraińskiej architektury cerkiewnej oraz zbadanie sposobów ich współczesnej interpretacji i realizacji w architekturze nowych katedr Ukrainy. Szczególną uwagę poświęcono problematyce historycznej ciągłości tradycji sakralnej, relacjom pomiędzy przedchrześcijańskimi i chrześcijańskimi wyobrażeniami światopoglądowymi, a także poszukiwaniu współczesnego języka architektonicznego zdolnego do wyrażenia duchowej treści świątyni w warunkach współczesności.

W pracy wykorzystano metodę historyczno-genetyczną, hermeneutyczną, analizę porównawczo-typologiczną, metodę architektoniczno-kompozycyjną oraz interpretację kulturową i fenomenologiczną przestrzeni sakralnej.

Analizą objęto główne etapy kształtowania się ukraińskiej architektury sakralnej – od przedchrześcijańskich warstw kulturowych i epoki Rusi Kijowskiej po ukraiński barok oraz styl narodowy przełomu XIX i XX w. Na tej podstawie wyodrębniono trzy podstawowe archetypy ukraińskiej architektury cerkiewnej: tradycję książęcą, ukraiński (kozacki, mazepiński) barok oraz narodowy styl epoki nowoczesnej.

Wykazano, że współczesna architektura katedr Ukrainy rozwija się w kilku kierunkach: poprzez twórczą reinterpretację archetypów historycznych, poszukiwanie nowych form ekspresji sacrum oraz odwołanie do uniwersalnych, międzyreligijnych obrazów i praform sacrum. Ustalono, że zasadniczym wyzwaniem współczesnego budownictwa sakralnego nie jest odtwarzanie historycznych stylów, lecz pogłębione rozumienie tradycji oraz tworzenie autentycznego, współczesnego typu ukraińskiej świątyni, odpowiadającego duchowym i kulturowym potrzebom współczesnego społeczeństwa. Architektura nowych katedr postrzegana jest jako swoiste laboratorium poszukiwania nowej ukraińskiej architektury sakralnej zdolnej połączyć tradycję teologiczną, tożsamość narodową i współczesną kulturę architektoniczną. Wykazano, że poprzez architektoniczny obraz świątyni oraz osobiste twórcze objawienie architekta ujawnia się sakralny wymiar architektury, który może przekraczać granice konfesyjne i sprzyjać głębszemu zrozumieniu jedności tradycji chrześcijańskiej.

Słowa kluczowe:

    architektura

    ukraina

    innowacje

    archetyp

    tradycja

Judit Lopez-Besora, Helena Coch, Antonio Isalgue - Adaptacje i nowe funkcje użytkowe budynków: jak tradycyjne i współczesne budynki zachowują współczynniki termiczne w warunkach rzeczywistych?

doi:10.37190/arc260206

W przypadku zachowania odporności na zmiany klimatu w środowisku zurbanizowanym istotnym elementem jest znacząco zwiększający się udział obiektów poddawanych adaptacjom i zmianom sposobów użytkowania w celu osiągnięcia współczesnych wymagań i standardów. Budynki tradycyjne mają odpowiednie znaczenie strategiczne i charakter, jednakże często nie odpowiadają współczesnym wymaganiom, chociaż ich nieodłączne cechy mogą przyczynić się do przedłużenia ich okresu funkcjonowania. W przedstawionym badaniu zajęto się szczególnymi różnicami pomiędzy tradycyjnymi i współczesnymi rozwiązaniami konstrukcyjno-architektonicznymi związanymi z termiką obiektu w bieżących, realnych warunkach. Ciągłość badań temperatur została zebrana w ciągu trzech lat w dwóch wnętrzach budynków – jednego zbudowanego w tradycyjny sposób, a drugiego zgodnie ze współczesnymi technikami budowlanymi – zarówno w okresach użytkowania, jak i braku tegoż i obejmowała badania temperatur powietrza, promieniowania etc. Otrzymane rezultaty świadczą o tym, że różnice wynikające z systemów konstrukcyjnych są relatywnie małe, z użytkowaniem jako dominującym czynnikiem, z niemal ujednoliconym zachowaniem termicznym obu obiektów. Potwierdza to, że w klimacie śródziemnomorskim obiekty tradycyjnej architektury mogą osiągnąć wydajność cieplną porównywalną z wydajnością współczesnych konstrukcji, i podkreśla ich wartość jako elementu zachowującego zrównoważenie energetyczne.

Słowa kluczowe:

    budynki tradycyjne

    monitoring

    wydajność cieplna

    temperatura promieniowania

    modernizacja budynków

Barbara Widera, Katarzyna Chojnacka, Dionysia Kolokotsa, Marco Marseglia, Edoardo Brunelli, Tommaso Celli, Francesco Cantini, Jagoda Mrzygłocka-Chojnacka, Kajetan Sadowski, Carmelo Carbone, Francesca De Filippi, Aikaterini Lilli - Społeczne znaczenie mebli miejskich w dzielnicach miast europejskich

doi:10.37190/arc260207

W wielu starszych i defaworyzowanych europejskich jednostkach sąsiedzkich obserwuje się postępującą degradację infrastruktury miejskiej, ograniczoną dostępność usług publicznych oraz utrzymujące się problemy związane z bezpieczeństwem, które w sposób nieproporcjonalny dotykają grup szczególnie wrażliwych. Choć meble miejskie są często traktowane jako element drugorzędny, rosnąca liczba badań wskazuje, że odgrywają one istotną rolę w kształtowaniu codziennych praktyk społecznych, dostępności przestrzeni oraz postrzeganego bezpieczeństwa.

W artykule przeanalizowano społeczny wymiar mebli miejskich oraz ich wpływ na jakość życia w europejskich jednostkach sąsiedzkich, ze szczególnym uwzględnieniem inkluzji, komfortu termicznego oraz przyjaznego dla osób starszych korzystania z przestrzeni publicznych. Na podstawie pogłębionego przeglądu literatury naukowej oraz wybranych studiów przypadków zbadano, w jaki sposób współczesne interwencje w zakresie mebli miejskich wpływają na wzorce użytkowania przestrzeni zewnętrznych, interakcje społeczne oraz poczucie bezpieczeństwa.

Elementy zacieniające i chłodzące omówiono w kontekście udokumentowanych spadków temperatury powierzchni o mniej więcej 2,6 °C, co podkreśla ich znaczenie dla poprawy komfortu termicznego, wydłużenia czasu użytkowania przestrzeni zewnętrznych oraz ograniczenia ryzyka przegrzania u osób starszych. Wykazano również, że standardy dostępności, ergonomia siedzisk oraz jakość oświetlenia wzmacniają te efekty, wspierając tworzenie bezpieczniejszych i bardziej inkluzywnych środowisk sąsiedzkich.

Procesy partycypacyjnego współprojektowania przeanalizowano jako kluczowy mechanizm generowania i utrzymywania korzyści społecznych. Dowody wskazują, że trwałe zaangażowanie mieszkańców i lokalnych interesariuszy poprawia dopasowanie rozwiązań do kontekstu, wzmacnia więź z miejscem oraz sprzyja współodpowiedzialności za przestrzeń publiczną.

Słowa kluczowe:

    meble miejskie

    dostępność

    spójność społeczna

    odporność na zmiany klimatu

    projektowanie partycypacyjne

    nowy europejski bauhaus

Małgorzata Neumann, Adriana Krupa - Standardy architektoniczne przedszkoli publicznych w Warszawie a projektowanie wspierające rozwój dzieci

doi:10.37190/arc260208

Środowisko i przestrzeń, w których dzieci spędzają większość czasu, odgrywają kluczową rolę w ich rozwoju emocjonalnym, społecznym i poznawczym. Chociaż autorzy licznych opracowań teoretycznych podkreślają znaczenie przestrzeni w edukacji wczesnoszkolnej, nadal brakuje dogłębnych badań dotyczących rzeczywistej jakości architektury współczesnych przedszkoli w Polsce.

Celem autorek artykułu była ocena jakości przestrzeni współczesnych sal przedszkolnych w Warszawie w oparciu o parametry uznane przez badaczy za sprzyjające rozwojowi i dobremu samopoczuciu dzieci. W pierwszym etapie pracy przeprowadziły one szczegółowy przegląd literatury przedmiotu w celu zidentyfikowania piętnastu cech jakościowych przestrzeni. Drugi etap to badania dziesięciu sal przedszkolnych w nowo wybudowanych przedszkolach publicznych w Warszawie. Rezultatem opisanych prac była ocena stopnia implementacji założeń teoretycznych w badanych obiektach, gdzie średnio zostało spełnionych 5,7 na 15 parametrów. Przeprowadzone badania można traktować jako pierwszy krok w kierunku identyfikacji luk projektowych oraz zarysowania kierunków potencjalnych zmian systemowych, które mogą mieć znaczenie dla praktyki projektowej w skali całego kraju.

Słowa kluczowe:

    architektura przedszkolna

    projektowanie dla dzieci

    środowisko edukacyjne

    edukacja wczesnoszkolna

Mirosław Struzik, Jakub Skowron - Multiplikacja form przestrzennych w sztuce Mirosława Struzika

doi:10.37190/arc260209

Sztuka publiczna jest uznanym narzędziem planowania urbanistycznego, służącym kształtowaniu miejsc, humanizacji przestrzeni oraz marketingowi destynacji. Artykuł analizuje jedną ze strategii projektowych stosowanych we współczesnej rzeźbie monumentalnej: multiplikację form przestrzennych, rozumianą jako celowe powielanie modułowych elementów kompozycyjnych w celu osiągnięcia efektów estetycznych, percepcyjnych i funkcjonalnych. Tekst, napisany z perspektywy praktyki twórczej, stanowi refleksję nad zrealizowanymi projektami publicznymi Mirosława Struzika – Dandelions (Dubaj, 2017), Bubble Trees in the Clouds (College Station, 2025) i Jellyfish Shrub (Tajwan, 2024) – a także dwiema koncepcjami rzeźb fotowoltaicznych: Solar Butterflies (2012) i Solar Poplars (2022). Analiza sytuuje omówioną strategię na przecięciu serialnej logiki rzeźby nowoczesnej oraz badań nad biofilnym oddziaływaniem powtarzalnych form organicznych, wyróżniając trzy mechanizmy operacyjne: skalowanie motywów naturalnych, fraktalną replikację modułową oraz multiplikację percepcyjną poprzez refleksyjne otoczenie. Omówiono również ograniczenia, odbiór i ryzyko właściwe monumentalnym realizacjom publicznym. Trajektoria omówionych prac wskazuje na ewolucję od zastosowań czysto estetycznych ku rzeźbom integrującym funkcje użytkowe, generujące energię.

Słowa kluczowe:

    sztuka publiczna

    rzeźba monumentalna

    multiplikacja form

    modularność

    agrowoltaika

    placemaking