DOI: 10.5277/ARCHITECTUS

Pobierz spis treści

Spis treści

Artykuły

Dominika Cieplak - Łemkowski dom – architektura zapomnianej tożsamości. Tradycyjna chyża, jej współczesne reinterpretacje oraz rola architektów w transmisji dziedzictwa Łemków

doi:10.37190/arc260101

W artykule podjęto problem redefinicji łemkowskiego domu w kontekście powojennych wysiedleń oraz współczesnych prób nawiązywania do tradycyjnej architektury regionu. Dom rozumiany jest tu jako przestrzeń głęboko zakorzeniona w tożsamości kulturowej, rodzinnej i emocjonalnej, której znaczenie w społeczności łemkowskiej uległo istotnym przekształceniom po drugiej wojnie światowej. Szczególna uwaga poświęcona została pojęciu chyży – archetypu budownictwa mieszkalnego Łemków – oraz jego współczesnym reinterpretacjom w architekturze jednorodzinnej. Celem autorki była identyfikacja cech konstytutywnych dla współczesnego domu łemkowskiego oraz rozpoznanie sposobów, w jakie architektura może pośredniczyć w transmisji dziedzictwa. W analizie uwzględniono zarówno aspekty materialne (forma, proporcje, detale, materiały), jak i niematerialne (język, tradycje, relacje z otoczeniem), ukazując napięcie między wiernością tradycji a adaptacją do współczesnych potrzeb mieszkańców. Podstawą opracowania były wywiady z przedstawicielami społeczności łemkowskiej oraz z architektami projektującymi budynki inspirowane łemkowskim archetypem. Zarysowane w artykule strategie projektowe rozpięte są między zachowaniem wybranych cech tradycyjnych a ich świadomym przekształceniem. Podkreślona została także rola języka, pamięci i krajobrazu jako współtworzących sens domu. W rezultacie zaproponowana została definicja współczesnego domu łemkowskiego jako przestrzeni kulturowej ciągłości – osadzonej w regionie, lecz otwartej i dynamicznej, w której tradycja realizuje się nie tylko poprzez formę architektoniczną, ale także poprzez trwanie wspólnoty, języka i kultury.

Słowa kluczowe:

    dziedzictwo architektoniczne

    dom łemkowski

    chyża

    łemkowie/rusini

    architektura mniejszości

Angelika Czajczyńska-Mieszała, Bogusław Wowrzeczka - Adaptacyjne przekształcenia zajezdni tramwajowych na funkcje muzealne i galerie wystawiennicze

doi:10.37190/arc260102

W artykule przedstawiono analizę potencjału adaptacyjnego dawnych zajezdni tramwajowych w kontekście współczesnych procesów rewitalizacji miast postindustrialnych. Na podstawie studiów ośmiu przypadków – obejmujących zarówno zwarte XIX-wieczne zespoły, jak i rozproszone układy kampusowe – oceniono przydatność tych obiektów do pełnienia funkcji muzealnych i wystawienniczych. Badania pozwoliły ich autorom na wyodrębnienie charakterystycznych strategii adaptacji oraz typów przekształceń architektonicznych, a także na określenie ich konsekwencji dla zachowania dziedzictwa i wdrażania zasad zrównoważonego projektowania. Wyniki stanowią praktyczne narzędzie wspierające projektantów w wyborze optymalnych rozwiązań dla adaptacji zajezdni na cele kultury, łącząc ochronę substancji zabytkowej z wymaganiami współczesnych instytucji muzealnych.

Słowa kluczowe:

    zabytkowe zajezdnie

    dziedzictwo kulturowe

    adaptacja

    muzeum

    galeria wystawowa

    zrównoważony rozwój

Aleksandra Gierko, Paulina Sołowiej - Internationale Bauausstellungen jako wyraz transformacji paradygmatów środowiskowych, społecznych i ekonomicznych w architekturze i urbanistyce

doi:10.37190/arc260103

Niemieckie międzynarodowe wystawy budowlane – Internationale Bauausstellungen (IBA) – to stosowane od początku XX w. narzędzie wspierania rozwoju i planowania architektonicznego i urbanistycznego. Tematyka poszczególnych edycji oraz zakres podejmowanych działań odpowiadają na aktualne problemy i wyzwania w wybranych lokalizacjach poprzez realizację inwestycji i inicjatyw towarzyszących. Przedmiotem artykułu jest chronologiczna analiza działań podejmowanych w ramach każdej z wystaw, dotyczących środowiska przyrodniczego, społeczeństwa i ekonomii. Celem badania jest obserwacja ewolucji paradygmatów zrównoważonego rozwoju w architekturze i urbanistyce. Wyniki przeprowadzonych analiz wskazują na wyraźny rozwój IBA – od wydarzeń koncentrujących się głównie na architekturze i rozwiązaniach konstrukcyjnych ku złożonym instrumentom transformacji przestrzennej. Analiza kolejnych edycji pozwoliła zaobserwować rosnące znaczenie zagadnień środowiskowych, społecznych i ekonomicznych, przy jednoczesnym odejściu od pojedynczych działań projektowych na rzecz interwencji systemowych i interdyscyplinarnych. Zauważalna jest także zmiana skali działań – od skupionych w obszarze jednego ośrodka miejskiego ku projektom o charakterze regionalnym i transgranicznym. Przekształceniu uległo również podejście do istniejącej tkanki miejskiej: zgodnie z ideą gospodarki obiegu zamkniętego coraz większą wartość przypisuje się adaptacji istniejących budynków i zespołów zabudowy. Równolegle wzrasta znaczenie partycypacji społecznej, która stopniowo staje się jednym z kluczowych narzędzi umożliwiających oddolną transformację na poziomie lokalnym.

Słowa kluczowe:

    internationale bauausstellung

    zrównoważony rozwój

    środowisko naturalne

Joanna Jadwiga Białkiewicz - Definiowanie biomimetycznej architektury mieszkaniowej: wyznaczniki i wybrane projekty

doi:10.37190/arc260104

W artykule podjęto temat współczesnych projektów wykorzystujących elementy biomimetyczne w architekturze mieszkalnictwa zbiorowego. Autorka ukazała, w jaki sposób realizacja kryteriów definiujących architekturę biomimetyczną wpływa na kształt, funkcjonowanie i ideę tych obiektów. Przedstawione przez nią koncepcje charakteryzują się dominacją megastruktur i konstrukcji wertykalnej, wielofunkcyjnością, elastycznością przestrzeni oraz dążeniem do energetycznej samowystarczalności. Biomimetyka przejawia się w nich zarówno w zaawansowanych systemach technologicznych, inspiracjach biologicznymi procesami i materiałami, jak i w formach architektonicznych nawiązujących do struktur naturalnych. Na podstawie przeprowadzonej analizy autorka wskazała na potencjał biomimetycznych rozwiązań w poprawie komfortu życia mieszkańców, budowaniu relacji społecznych, zwiększaniu odporności budynków na zmiany klimatyczne oraz w ograniczaniu negatywnego wpływu na środowisko. Jednocześnie podkreśliła, że biomimetyczne mieszkalnictwo zbiorowe pozostaje w dużej mierze w sferze projektów koncepcyjnych, co odzwierciedla zarówno rosnące zainteresowanie tą ideą, jak i istotne wyzwania związane z jej realizacją.

Słowa kluczowe:

    biomimikra

    biomimetyka

    bioinspiracja

    biofilia

    architektura mieszkaniowa

Dominika Kumorek, Przemysław Kiełb - Rozwiązania biofilne w szkolnictwie wyższym – analiza występowania na Kampusie Centralnym Politechniki Warszawskiej

doi:10.37190/arc260105

Przez tysiąclecia człowiek związany był z przyrodą. Postęp industrializacji znacznie wpłynął na ograniczenie tej łączności. Odpowiedzią na próbę ponownego włączenia natury w codzienność społeczeństwa jest projektowanie biofilne. Celem autorów artykułu była ocena obecności i skali występowania wybranych wzorców biofilnych na terenie Kampusu Centralnego Politechniki Warszawskiej. Za metody badawcze przyjęto studia literaturowe, obserwację obszaru badań oraz analizę skali występowania 14 wzorców biofilnych w wybranych punktach terenowych. Dane w postaci ocen, przyporządkowanych każdemu punktowi, zebrano za pomocą formularza internetowego. Wyniki badania przedstawiono w postaci map kampusu z oznaczeniami kolorystycznymi, odpowiadającymi zebranym ocenom. Artykuł wieńczą wnioski w postaci rekomendacji dla kierunku rozwoju tego terenu, zgodnego z duchem biofilii.

Słowa kluczowe:

    biofilia

    projektowanie

    14 wzorców

    kampus

    politechnika warszawska

Urszula Forczek-Brataniec, Katarzyna Jamioł - Przegląd rozwiązań proklimatycznych w przestrzeniach publicznych na przykładzie wybranych projektów

doi:10.37190/arc260106

W obliczu postępujących zmian klimatu przestrzenie publiczne w miastach muszą sprostać nowym wyzwaniom adaptacyjnym. Wdrażanie w projektach rozwiązań proekologicznych może przyczyniać się do zwiększania odporności środowiska miejskiego na zagrożenia klimatyczne oraz do poprawy jakości życia mieszkańców. Celem autorek artykułu jest przegląd, identyfikacja oraz opracowanie typologii rozwiązań proekologicznych stosowanych we współczesnych projektach europejskich przestrzeni publicznych, ze szczególnym uwzględnieniem działań związanych z gospodarką wodną oraz zieloną infrastrukturą. Materiał badawczy stanowiły projekty przestrzeni publicznych prezentowane podczas dwóch edycji wystawy IFLA Europe. Wyróżniono dwie główne kategorie działań: „woda” oraz „zieleń”, powiązane z kształtowaniem błękitno-zielonej infrastruktury w miastach. Uwzględniono zarówno rozwiązania oparte na naturze (Nature-based Solutions – NBS), jak i rozwiązania wykorzystujące elementy infrastruktury technicznej. Wyniki wskazują na rosnące znaczenie integracji rozwiązań związanych z retencją wody, zwiększaniem powierzchni biologicznie czynnych oraz wzmacnianiem funkcji ekosystemowych w procesie kształtowania współczesnych przestrzeni miejskich.

Słowa kluczowe:

    adaptacja do zmian klimatu

    przestrzenie publiczne

    błękitno-zielona infrastruktura

    rozwiązania oparte na przyrodzie

    miasta odporne

Maria Jankowska, Paweł Pedrycz - Projektowanie i budowa pierwszej polskiej farmy akwaponicznej – studium przypadku

doi:10.37190/arc260107

Artykuł stanowi studium przypadku dotyczące procesu projektowania miejskiej farmy akwaponicznej, realizowanej jako element infrastruktury miejskiej o funkcjach produkcyjnych, edukacyjnych i społecznych. Farma taka powstała we Wrocławiu w ramach projektu badawczo-wdrożeniowego Urban Stormwater Aquaponic Garden Environment (USAGE), finansowanego ze środków publicznych w ramach programu Badania stosowane oraz z Funduszy Norweskich. Celem autorów opracowania było zarówno przybliżenie technologii akwaponiki w kontekście urbanistycznym, jak i identyfikacja kluczowych wyzwań projektowych, organizacyjnych oraz decyzyjnych związanych z wdrażaniem tego typu systemów w warunkach miejskich. W tekście zaprezentowano kolejne etapy działań podejmowanych przez interdyscyplinarny zespół projektowy, ukazując potencjał rozwiązań akwaponicznych, a także ograniczenia procesu. Autorzy artykułu uporządkowali kluczowe zagadnienia oraz zidentyfikowali podstawowe punkty decyzyjne, które determinują ostateczny kształt przedsięwzięcia.

Słowa kluczowe:

    akwaponika

    zrównoważona produkcja żywności

    rolnictwo miejskie

    cyrkulacja wody

    nowy europejski bauhaus

Radosław Achramowicz, Ewa Kuhnert - Identyfikacja i opis bioinnowacji w architekturze za pomocą dedykowanego narzędzia CLM

doi:10.37190/arc260108

Czym jest działalność innowacyjna w architekturze? To pytanie leży u podstaw identyfikacji problemu badawczego, ulokowanego na przecięciu wielowątkowego procesu decyzyjnego i twórczego podejmowanego przez różne podmioty, których aktywność koncentruje się na komercjalizacji wiedzy. Przeprowadzona kwerenda potwierdza brak rozwiązania systemowego służącego identyfikacji i walidacji innowacji związanych z tą wiedzą. To spostrzeżenie pozwala autorom postawić hipotezę, że możliwa jest budowa potencjalnie obiektywnego, uniwersalnego oraz intuicyjnego systemu diagnostycznego, dostosowanego do specyfiki interdyscyplinarnych innowacji projektowych. Artykuł stanowi rewizję ram teoretycznych i metod pomiaru innowacji, opierając się na autorskim modelu badawczym nazwanym Centryfugową Maszyną Logiczną (CLM). Celem autorów tekstu jest identyfikacja i opis różnorodnych aspektów innowacji w formie syntetycznej diagnozy. W pierwszym z serii artykułów przedstawiono ogólne przyczyny zastosowania nowatorskiego aparatu oraz wyniki testowania go w trzech skalach: architektonicznej, urbanistycznej i wzornictwa przemysłowego, które reprezentują trzy przykłady bioinnowacji, charakteryzujące się poziomem złożoności adekwatnym dla skutecznego testu CLM. Dzięki przeprowadzonemu badaniu wykazano możliwość porównywania innowacji z różnych perspektyw: społecznej, kulturowej, technologicznej i przede wszystkim twórczej za pomocą jednego aparatu, który umożliwił uzyskanie ujednoliconego obrazu myśli innowacyjnej, mimo skrajnie odmiennych projektów poddanych testowi. Diagnozę poszczególnych aspektów innowacji wykonano poprzez wyznaczenie indywidualnych ich ścieżek za pomocą CLM. Wielość tych ścieżek utworzyła mapę innowacji, charakterystyczną dla danego obiektu, dając w efekcie unikalny układ „linii papilarnych”. Ich różnorodność i złożoność świadczy o tym, iż innowacje w sztukach projektowych tworzą swoiste sieci złożonych trajektorii, których odkrywanie jest rodzajem dekodowania myśli.

Słowa kluczowe:

    architektura

    innowacja

    procesualność

    personalizacja

    organiczność

Profesor Rafał Czerner - Nasi Mistrzowie

doi:10.37190/arc260109

Artykuł poświęcony jest upamiętnieniu sylwetki Profesora Rafała Czernera – cenionego nauczyciela akademickiego, badacza architektury starożytnej i średniowiecznej, autora fundamentalnych opracowań dotyczących zabudowy śródrynkowej miast śląskich i licznych publikacji poświęconych architekturze Egiptu oraz konserwacji zabytków w Marina el‑Alamein, wieloletniego kierownika Katedry Historii Architektury Sztuki i Techniki, Przewodniczącego Rady Dyscypliny Naukowej Architektura i Urbanistyka na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej.

Słowa kluczowe:

    rafał czerner

    wrocław

    marina el-alamein

    archeologia

    architektura

    konserwacja zabytków